اعمال و آداب روز عاشورای حسینی؛ اعمال مربوط به روز دهم محرم عاشورای حسینی
روز عاشورای حسینی، دهمین روز ماه محرم و یکی از اندوهبارترین روزهای تاریخ اسلام است؛ روزی که امام حسین علیهالسلام، فرزند پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، همراه با جمعی از اهلبیت و یاران وفادارش در سرزمین کربلا به شهادت رسید. عاشورا فقط یک حادثه تاریخی نیست، بلکه روزی است که مفاهیمی مانند آزادگی، عزت، وفاداری، بندگی، حقطلبی، ایثار و ایستادگی در برابر ظلم برای همیشه در حافظه انسانها زنده شد.
در فرهنگ شیعه، روز عاشورا روز حزن، سوگواری، ذکر مصیبت، زیارت امام حسین علیهالسلام، دعا، توبه، بیداری دل و یادآوری پیام کربلاست. این روز، روز شادی، تبرکجویی ظاهری، سرگرمی، غفلت و مشغول شدن به کارهای عادی دنیا نیست. عاشورا روزی است که مؤمنان تلاش میکنند دل خود را با مصیبت اهلبیت علیهمالسلام همراه کنند و از قیام امام حسین علیهالسلام درس زندگی بگیرند.
اعمال روز عاشورا در منابع شیعی، بیشتر بر سوگواری آگاهانه، زیارت امام حسین علیهالسلام، خواندن زیارت عاشورا، یاد شهدای کربلا، تعزیت گفتن به مؤمنان، پرهیز از لهو و شادی، کمک به عزاداران و زنده نگه داشتن پیام نهضت حسینی تأکید دارد. در این مقاله از سایت روزانه، اعمال و آداب روز عاشورای حسینی را به صورت کامل، منظم و قابل استفاده بررسی میکنیم.
فهرست موضوعات این مطلب
روز عاشورا چه روزی است؟
عاشورا به روز دهم ماه محرم گفته میشود. در تاریخ شیعه، عاشورا یادآور واقعه کربلا در سال ۶۱ هجری قمری است؛ روزی که امام حسین علیهالسلام و یارانش در برابر سپاه عمر بن سعد ایستادند و پس از نبردی نابرابر، به شهادت رسیدند.
این روز برای شیعیان روز مصیبت و عزاداری است. در عاشورا، امام حسین علیهالسلام با خانواده و یاران اندک خود در برابر حکومتی ایستاد که از دین، جز ظاهر آن را نگه داشته بود. قیام آن حضرت، قیامی برای اصلاح امت، احیای امر به معروف و نهی از منکر، مقابله با ظلم و حفظ کرامت انسان بود.
از همین رو، اعمال عاشورا فقط مجموعهای از دعاها و مراسم ظاهری نیست. هر عمل در این روز باید با شناخت، احترام، اخلاص و توجه به پیام اصلی امام حسین علیهالسلام همراه باشد.
فلسفه اعمال روز عاشورا چیست؟
اعمال روز عاشورا برای این نیست که فقط مراسمی تکراری برگزار شود؛ بلکه هدف اصلی آن، زنده نگه داشتن یاد امام حسین علیهالسلام و پیام قیام کربلاست. عزاداری، زیارت، دعا، گریه، تعزیت، صدقه و پرهیز از شادی در این روز، همه نشانههایی هستند برای اینکه انسان فراموش نکند در تاریخ، حق و باطل همیشه در برابر هم ایستادهاند.
عاشورا به انسان یاد میدهد که دینداری فقط در روزهای آرام معنا ندارد. گاهی انسان باید در سختترین شرایط، میان حق و منفعت، عزت و ذلت، آزادگی و تسلیم یکی را انتخاب کند. اعمال این روز، دل را متوجه همین انتخاب بزرگ میکند.
مهمترین اعمال روز عاشورا در یک نگاه
اعمال و آداب مشهور روز عاشورا را میتوان در چند بخش خلاصه کرد:
- عزاداری و ذکر مصیبت امام حسین علیهالسلام
- خواندن زیارت عاشورا
- زیارت امام حسین علیهالسلام از نزدیک یا از راه دور
- خواندن زیارت وارث
- تعزیت گفتن به مؤمنان
- لعن بر قاتلان امام حسین علیهالسلام
- گریه و اندوه بر مصیبت اهلبیت علیهمالسلام
- پرهیز از شادی، لهو، سرگرمی و کارهای غیرضروری دنیایی
- امساک از خوردن و آشامیدن بدون نیت روزه، تا پس از عصر
- پرهیز از روزه کامل به نیت روزه مستحبی عاشورا
- کمک به عزاداران و اطعام ساده
- خواندن قرآن، دعا، استغفار و صلوات
- مطالعه مقتل و وقایع کربلا از منابع معتبر
- توجه به خانواده و آموزش پیام عاشورا به کودکان و نوجوانان
۱. عزاداری و ذکر مصیبت امام حسین علیهالسلام
اصلیترین عمل روز عاشورا، عزاداری و ذکر مصیبت سیدالشهدا علیهالسلام است. عاشورا روز شهادت امام حسین علیهالسلام، حضرت عباس علیهالسلام، علیاکبر علیهالسلام، قاسم بن الحسن علیهالسلام، علیاصغر علیهالسلام و دیگر یاران باوفای امام است. در این روز، شایسته است انسان حال و هوای مصیبت داشته باشد و دل خود را با اندوه اهلبیت علیهمالسلام همراه کند.
عزاداری میتواند شکلهای مختلفی داشته باشد؛ شرکت در مجلس روضه، خواندن مقتل، گوش دادن به نوحه و مرثیه، گریه بر مظلومیت امام حسین علیهالسلام، برگزاری مراسم خانوادگی، سیاهپوشی، حضور در هیئتها، اطعام عزاداران و زنده نگه داشتن پیام عاشورا.
مهم این است که عزاداری فقط ظاهری نباشد. گریه و سوگواری زمانی ارزش بیشتری دارد که همراه با معرفت باشد؛ یعنی انسان بداند برای چه کسی و برای چه حقیقتی اشک میریزد.
۲. خواندن زیارت عاشورا
یکی از مهمترین اعمال روز عاشورا، خواندن زیارت عاشورا است. زیارت عاشورا از معروفترین زیارتهای امام حسین علیهالسلام است و در میان شیعیان جایگاه ویژهای دارد. بسیاری از مؤمنان در روز عاشورا، این زیارت را با توجه و حضور قلب میخوانند.
زیارت عاشورا فقط یک متن زیارتی نیست؛ بیانیهای اعتقادی، عاطفی و تاریخی است. در این زیارت، انسان به امام حسین علیهالسلام سلام میدهد، با راه و هدف او اعلام همراهی میکند، از دشمنان اهلبیت علیهمالسلام بیزاری میجوید و از خدا میخواهد او را در مسیر خونخواهی و یاری حق، همراه امام زمان عجلاللهتعالیفرجه قرار دهد.
برای خواندن زیارت عاشورا، بهتر است انسان با وضو، آرامش، ادب، توجه قلبی و در فضای مناسب بنشیند. اگر امکان دارد، زیارت با صدای آرام و همراه با فهم ترجمه خوانده شود. اگر کسی عربی را کامل متوجه نمیشود، خواندن ترجمه فارسی در کنار متن عربی بسیار مفید است.
۳. زیارت امام حسین علیهالسلام از نزدیک یا از راه دور
زیارت امام حسین علیهالسلام در روز عاشورا از اعمال مهم این روز است. کسانی که توفیق حضور در کربلا دارند، در این روز به زیارت حرم مطهر امام حسین علیهالسلام میروند. اما کسانی که از کربلا دور هستند نیز میتوانند از راه دور، با نیت زیارت، رو به قبله یا رو به سمت کربلا بایستند یا بنشینند و به امام حسین علیهالسلام سلام دهند.
زیارت از راه دور، نشانه پیوند قلبی با امام است. فاصله جغرافیایی مانع ارتباط معنوی نیست. هرکس در هر جای جهان میتواند در روز عاشورا دل خود را به کربلا بسپارد و با امام حسین علیهالسلام تجدید عهد کند.
۴. خواندن زیارت وارث
زیارت وارث نیز از زیارتهای مشهور امام حسین علیهالسلام است. در این زیارت، امام حسین علیهالسلام به عنوان وارث پیامبران بزرگ الهی معرفی میشود؛ یعنی راه او ادامه راه حضرت آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوآله است.
خواندن زیارت وارث در روز عاشورا میتواند نگاه انسان را به قیام امام حسین علیهالسلام عمیقتر کند. این زیارت نشان میدهد که عاشورا حادثهای جدا از تاریخ انبیا نیست؛ بلکه ادامه مسیر توحید، عدالت، هدایت و مبارزه با ظلم است.
۵. تعزیت گفتن به مؤمنان در روز عاشورا
یکی از آداب روز عاشورا، تعزیت گفتن به یکدیگر در مصیبت امام حسین علیهالسلام است. در منابع، جملهای برای تسلیت این مصیبت نقل شده که مضمون آن چنین است: خداوند پاداش ما و شما را در مصیبت امام حسین علیهالسلام بزرگ گرداند و ما را از خونخواهان او همراه با ولیّش امام مهدی علیهالسلام قرار دهد.
تعزیت گفتن در روز عاشورا فقط یک جمله رسمی نیست؛ یادآوری این حقیقت است که همه مؤمنان در غم اهلبیت علیهمالسلام شریکاند. وقتی انسان به دیگری تسلیت میگوید، در واقع اعلام میکند که مصیبت کربلا، مصیبتی زنده و مشترک در دلهای اهل ایمان است.
۶. لعن بر قاتلان امام حسین علیهالسلام
در اعمال روز عاشورا، لعن بر قاتلان امام حسین علیهالسلام نیز آمده است. معنای لعن، اعلام بیزاری از ظلم، جنایت، ستم و کسانی است که در برابر حجت خدا ایستادند. در فرهنگ عاشورا، محبت به امام حسین علیهالسلام با بیزاری از راه قاتلان و ستمگران همراه است.
این بیزاری فقط مربوط به گذشته نیست. کسی که در روز عاشورا از قاتلان امام حسین علیهالسلام بیزاری میجوید، باید در زندگی امروز نیز با ظلم، دروغ، ستم، بیعدالتی، تحقیر انسانها و پایمال شدن حق مخالف باشد. لعن حقیقی، فقط لفظ نیست؛ جهتگیری اخلاقی و اعتقادی انسان است.
۷. گریه و اندوه بر مصیبت کربلا
گریه بر امام حسین علیهالسلام از مهمترین جلوههای عزاداری شیعیان است. اشک بر امام حسین علیهالسلام، اشک بر مظلومیت، حقطلبی، غربت، وفاداری، تشنگی، شهادت و اسارت اهلبیت علیهمالسلام است. این گریه اگر همراه با معرفت باشد، دل را نرم، بیدار و آماده تغییر میکند.
البته گریه تنها هدف نیست. اشک باید انسان را به شناخت، اصلاح رفتار، ترک گناه، کمک به مظلوم، وفاداری به حق و دوری از ظلم نزدیکتر کند. عزاداری واقعی آن است که دل انسان پس از عاشورا، نسبت به حق حساستر و نسبت به باطل بیزارتر شود.
۸. پرهیز از کارهای غیرضروری دنیایی
در منابع اعمال عاشورا توصیه شده است که مؤمنان این روز را مانند روزهای معمولی نگذراند. عاشورا روز خرید و فروش، سرگرمی، برنامههای شاد، تفریح، مهمانیهای معمولی یا مشغول شدن کامل به کارهای دنیایی نیست. شایسته است انسان تا حد امکان حال و هوای سوگواری را حفظ کند.
البته برخی افراد ممکن است به دلیل شرایط شغلی، درمانی، خانوادگی یا ضروری ناچار به انجام کارهایی باشند. در چنین مواردی، مهم آن است که حرمت روز عاشورا حفظ شود و دل انسان از یاد امام حسین علیهالسلام غافل نماند.
۹. امساک بدون نیت روزه در روز عاشورا
یکی از نکات مهم درباره روز عاشورا، مسئله خوردن و آشامیدن و روزه است. در منابع شیعی آمده است که بهتر است انسان در روز عاشورا بدون نیت روزه، تا بعد از عصر از خوردن و آشامیدن خودداری کند و سپس با غذایی ساده، مانند غذای اهل مصیبت، چیزی بخورد یا بنوشد.
این امساک، روزه شرعی کامل نیست. یعنی انسان نباید آن را به نیت روزه مستحبی عاشورا انجام دهد. هدف از این امساک، همراهی با حال مصیبت، یادآوری تشنگی اهلبیت علیهمالسلام و حفظ فضای حزن و اندوه است.
۱۰. آیا روزه گرفتن در روز عاشورا درست است؟
در منابع شیعی، روزه گرفتن کامل در روز عاشورا به عنوان روزه مستحبی توصیه نشده و حتی در برخی نقلها از آن نهی شده است. دلیل این موضوع آن است که بنیامیه پس از واقعه کربلا، روز عاشورا را روز برکت و شادی جلوه میدادند و برخی اعمال مانند روزه گرفتن، ذخیره کردن آذوقه و اظهار شادی را به این روز نسبت میدادند.
بنابراین در نگاه شیعه، عاشورا روز جشن، تبرکجویی دنیایی و روزه مستحبی برای شادی نیست؛ بلکه روز عزا و حزن اهلبیت علیهمالسلام است. با این حال، اگر کسی به دلیل نذر یا وظیفه واجب دیگری روزهای بر عهده داشته باشد، حکم آن باید طبق نظر مرجع تقلیدش بررسی شود.
۱۱. پرهیز از ذخیره آذوقه به نیت تبرک
از آدابی که در منابع شیعی درباره عاشورا مورد توجه قرار گرفته، پرهیز از ذخیره آذوقه به نیت تبرک در این روز است. در برخی نقلها آمده است که بنیامیه عاشورا را روز برکت میدانستند و برای خانه خود آذوقه ذخیره میکردند. در مقابل، شیعیان این روز را روز مصیبت میدانند، نه روز برکتطلبی ظاهری و شادی.
بنابراین بهتر است روز عاشورا با حال عزاداری، سادگی، پرهیز از تجمل، دوری از شادیهای معمول و توجه به مصیبت امام حسین علیهالسلام سپری شود.
۱۲. خواندن قرآن و هدیه ثواب به شهدای کربلا
خواندن قرآن در روز عاشورا عملی پسندیده و معنوی است. میتوان بخشی از قرآن، سورههایی مانند حمد، توحید، یاسین یا هر مقدار که توانایی هست، خواند و ثواب آن را به امام حسین علیهالسلام، اهلبیت علیهمالسلام و شهدای کربلا هدیه کرد.
در برخی منابع برای خواندن سوره توحید در روز عاشورا فضیلت نقل شده است. اما حتی اگر کسی نتواند تعداد زیادی سوره بخواند، خواندن چند آیه با توجه، تدبر و نیت خالص ارزشمند است. مهم این است که قرآنخوانی، دل را به پیام عاشورا نزدیکتر کند.
۱۳. دعا، استغفار و صلوات در روز عاشورا
روز عاشورا فرصت مهمی برای دعا، استغفار و بازگشت به خداست. انسان در این روز میتواند از خدا بخواهد او را در مسیر امام حسین علیهالسلام ثابتقدم کند، گناهانش را ببخشد، دلش را از غفلت پاک کند و او را از یاران حق قرار دهد.
صلوات فرستادن بر پیامبر و آل پیامبر نیز در این روز مناسب است. عاشورا مصیبت خاندان پیامبر صلیاللهعلیهوآله است و یاد آن بدون صلوات، ادب و محبت به اهلبیت کامل نمیشود.
۱۴. خواندن مقتل و آشنایی با وقایع عاشورا
یکی از بهترین کارها در روز عاشورا، مطالعه یا شنیدن مقتل معتبر است. مقتلخوانی یعنی بازخوانی وقایع شهادت امام حسین علیهالسلام و یارانش از منابع تاریخی و روایی. این کار باعث میشود عزاداری فقط احساسی و سطحی نباشد، بلکه بر پایه شناخت و آگاهی شکل بگیرد.
البته در مقتلخوانی باید دقت کرد که هر نقل ضعیف، غیرمستند یا اغراقآمیز را به عنوان حقیقت قطعی بیان نکنیم. شایسته است از منابع معتبر و سخنرانان آگاه استفاده شود تا شأن حادثه عاشورا حفظ گردد.
۱۵. کمک به عزاداران و اطعام ساده
کمک به عزاداران امام حسین علیهالسلام، تهیه آب، چای، غذای ساده، پذیرایی از مردم و خدمت در هیئتها از کارهای پسندیده روز عاشوراست. در فرهنگ شیعه، خدمت به مجلس امام حسین علیهالسلام ارزش معنوی بالایی دارد.
با این حال، اطعام عاشورا بهتر است با حفظ حال عزا، سادگی، احترام و پرهیز از اسراف همراه باشد. هدف از نذر و اطعام، خودنمایی یا رقابت نیست؛ بلکه خدمت خالصانه، یاد امام حسین علیهالسلام و کمک به مردم است.
۱۶. رعایت حرمت عزاداری و پرهیز از خرافه
عزاداری امام حسین علیهالسلام باید با احترام، معرفت، اخلاق و حفظ شأن اهلبیت علیهمالسلام همراه باشد. هر کاری که موجب وهن مذهب، آسیب بیدلیل به بدن، آزار دیگران، مزاحمت شدید برای مردم، بیاحترامی به قانون یا سوءاستفاده از نام امام حسین علیهالسلام شود، با روح عزاداری صحیح سازگار نیست.
عاشورا روز بیداری است، نه روز رفتارهای افراطی و بیمبنا. بهترین عزاداری، عزاداریای است که هم دل را میسوزاند، هم عقل را بیدار میکند، هم اخلاق انسان را بهتر میسازد.
۱۷. توجه به نماز ظهر عاشورا
یکی از مهمترین پیامهای عاشورا، اهمیت نماز است. امام حسین علیهالسلام در روز عاشورا، حتی در میدان جنگ، نماز را ترک نکرد. نماز ظهر عاشورا به نمادی بزرگ از بندگی، یاد خدا و وفاداری به دین تبدیل شده است.
در روز عاشورا، شایسته است انسان نمازهای واجب را اول وقت و با توجه بیشتری بخواند. شرکت در نماز جماعت ظهر عاشورا نیز در بسیاری از شهرها و هیئتها برگزار میشود و یادآور نماز امام حسین علیهالسلام و یارانش در سختترین شرایط است.
۱۸. آموزش پیام عاشورا به کودکان و نوجوانان
روز عاشورا فرصت خوبی است تا خانوادهها، کودکان و نوجوانان را با زبان مناسب با پیام کربلا آشنا کنند. لازم نیست همه جزئیات سنگین و تلخ برای کودکان گفته شود؛ اما میتوان مفاهیمی مانند خوبی، شجاعت، راستگویی، کمک به مظلوم، وفاداری، نماز و ایستادگی در برابر بدی را با زبانی ساده توضیح داد.
اگر کودکان فقط با ظاهر عزاداری آشنا شوند، ممکن است پیام عاشورا را عمیق درک نکنند. بهتر است در کنار حضور در هیئت و مراسم، درباره شخصیتهایی مانند امام حسین علیهالسلام، حضرت عباس علیهالسلام، حضرت زینب سلاماللهعلیها، حضرت علیاکبر علیهالسلام و حضرت قاسم علیهالسلام نیز به زبان مناسب صحبت شود.
۱۹. پرهیز از گناه در روز عاشورا
عاشورا روزی است که انسان باید بیشتر مراقب گفتار، نگاه، رفتار و نیت خود باشد. پرهیز از غیبت، دروغ، تهمت، بیاحترامی، جدال بیفایده، ریا، آزار دیگران و نافرمانی خدا در این روز اهمیت ویژهای دارد.
کسی که برای امام حسین علیهالسلام عزاداری میکند، باید بکوشد در مسیر اخلاق حسینی قدم بردارد. گریه بر امام حسین علیهالسلام با ظلم کردن به دیگران، حقالناس، بدزبانی و بیتوجهی به واجبات سازگار نیست.
۲۰. صدقه و کمک به نیازمندان
کمک به نیازمندان در همه روزها ارزشمند است، اما در روز عاشورا میتواند با نیت هدیه ثواب به امام حسین علیهالسلام و شهدای کربلا انجام شود. صدقه، کمک به خانوادههای آبرومند، تهیه غذا برای نیازمندان، پرداخت هزینه درمان یا یاری رساندن به کودکان محروم، میتواند بخشی از عمل حسینی در زندگی امروز باشد.
عاشورا فقط یادآوری گذشته نیست؛ دعوتی است برای اینکه انسان در زمان خود نیز کنار مظلومان، محرومان و نیازمندان بایستد.
برنامه پیشنهادی برای روز عاشورا
برای کسانی که میخواهند روز عاشورا را با نظم و توجه بیشتری سپری کنند، برنامه زیر میتواند مفید باشد:
صبح عاشورا
- شروع روز با وضو، نماز صبح و صلوات
- خواندن زیارت عاشورا یا بخشی از آن
- حضور در مجلس عزاداری یا شنیدن مقتل معتبر
- پرهیز از کارهای غیرضروری و حفظ حال حزن
پیش از ظهر
- مطالعه وقایع روز عاشورا
- خواندن قرآن و هدیه ثواب به شهدای کربلا
- کمک به مراسم عزاداری یا خدمت به عزاداران
- آمادگی برای نماز ظهر عاشورا
ظهر عاشورا
- خواندن نماز ظهر و عصر در اول وقت
- توجه به پیام نماز امام حسین علیهالسلام در میدان کربلا
- ادامه عزاداری با آرامش و ادب
بعدازظهر عاشورا
- خواندن یا شنیدن بخشهای پایانی مقتل
- تعزیت گفتن به مؤمنان
- دعا برای تعجیل فرج امام زمان عجلاللهتعالیفرجه
- امساک بدون نیت روزه تا پس از عصر، در صورت توان
- خوردن غذای ساده پس از عصر، با حفظ حال عزا
شب شام غریبان
- یاد اسارت اهلبیت علیهمالسلام
- روشن کردن شمع یا حضور در مراسم شام غریبان، اگر در منطقه رایج است
- دعا برای مظلومان و گرفتاران
- پرهیز از شادی و سرگرمیهای نامناسب
اعمالی که نباید به اشتباه به عاشورا نسبت داد
در فضای عمومی، گاهی اعمالی به روز عاشورا نسبت داده میشود که سند معتبر یا جایگاه روشنی در منابع شیعی ندارد. لازم است در انتشار مطالب دینی دقت شود و هر کاری به عنوان «عمل قطعی و مخصوص روز عاشورا» معرفی نشود.
همچنین باید مراقب بود برخی سنتهایی که رنگ و بوی شادی، تبرکجویی دنیایی یا بیتوجهی به مصیبت دارند، با فرهنگ شیعی عاشورا سازگار نیستند. روز عاشورا در نگاه شیعه، روز حزن و مصیبت است.
تفاوت نگاه شیعه و اهل سنت به روزه عاشورا
در میان اهل سنت، روزه عاشورا به مناسبتهایی تاریخی مستحب دانسته شده است. اما در نگاه شیعه، پس از واقعه کربلا و به دلیل سوءاستفاده بنیامیه از این روز، روزه گرفتن کامل در عاشورا به عنوان روزه مستحبی توصیه نشده است. در منابع شیعی، به جای روزه کامل، امساک بدون نیت روزه تا پس از عصر ذکر شده است.
این تفاوت نگاه، ریشه تاریخی و اعتقادی دارد. برای شیعه، عاشورا پیش از هر چیز روز شهادت امام حسین علیهالسلام و روز مصیبت اهلبیت علیهمالسلام است.
آداب صحیح حضور در هیئت و مراسم عاشورا
اگر در روز عاشورا در هیئت، مسجد، حسینیه یا دسته عزاداری شرکت میکنید، رعایت چند نکته مهم است:
- با نیت خالص و برای یاد امام حسین علیهالسلام شرکت کنید.
- از مزاحمت برای همسایگان، بیماران و مردم پرهیز کنید.
- در صفوف عزاداری نظم و احترام را رعایت کنید.
- در مصرف غذا، آب، ظروف و امکانات اسراف نکنید.
- به پاکیزگی محل عزاداری و محیط شهر توجه داشته باشید.
- از فیلمبرداری و عکسبرداری آزاردهنده خودداری کنید.
- مراقب کودکان، سالمندان و افراد بیمار باشید.
- به جای حاشیه، به پیام اصلی عاشورا توجه کنید.
آداب عاشورا برای کسانی که امکان حضور در هیئت ندارند
برخی افراد به دلیل بیماری، سالمندی، دوری مسیر، شرایط خانوادگی، کار ضروری یا محدودیتهای دیگر نمیتوانند در مراسم عمومی شرکت کنند. این افراد نیز میتوانند در خانه، روز عاشورا را با احترام و معنویت سپری کنند.
چند کار مناسب برای این افراد عبارت است از:
- خواندن زیارت عاشورا در خانه
- شنیدن روضه یا مقتل معتبر
- خواندن قرآن و هدیه ثواب به امام حسین علیهالسلام
- دعا برای فرج امام زمان عجلاللهتعالیفرجه
- کمک مالی به هیئتها یا نیازمندان
- توضیح ساده پیام عاشورا برای فرزندان
- پرهیز از شادی و سرگرمی نامناسب
سؤالات رایج درباره اعمال روز عاشورا
مهمترین عمل روز عاشورا چیست؟
مهمترین عمل روز عاشورا، زنده نگه داشتن یاد امام حسین علیهالسلام از طریق عزاداری، زیارت، ذکر مصیبت، خواندن زیارت عاشورا و توجه به پیام قیام حسینی است.
آیا خواندن زیارت عاشورا در روز عاشورا واجب است؟
خواندن زیارت عاشورا واجب نیست، اما از اعمال بسیار مشهور و سفارششده میان شیعیان است. اگر کسی فرصت یا توان خواندن کامل آن را ندارد، میتواند بخشی از آن را با توجه بخواند یا ترجمه آن را مطالعه کند.
آیا روزه گرفتن در عاشورا مستحب است؟
در منابع شیعی، روزه گرفتن کامل در روز عاشورا به قصد روزه مستحبی توصیه نشده و حتی مکروه دانسته شده است. به جای آن، امساک بدون نیت روزه تا بعد از عصر ذکر شده است.
امساک روز عاشورا یعنی چه؟
امساک یعنی انسان بدون نیت روزه، تا بعد از عصر از خوردن و آشامیدن پرهیز کند و سپس با غذایی ساده چیزی بخورد. این کار برای حفظ حال مصیبت و یاد تشنگی اهلبیت علیهمالسلام است، نه روزه شرعی کامل.
آیا در روز عاشورا باید کارهای روزمره را تعطیل کرد؟
اگر امکان دارد، شایسته است انسان از کارهای غیرضروری دنیایی فاصله بگیرد و وقت خود را صرف عزاداری، دعا و توجه به پیام عاشورا کند. اما اگر کاری ضروری باشد، انجام آن اشکالی ندارد؛ مهم حفظ حرمت و یاد امام حسین علیهالسلام است.
آیا اطعام در روز عاشورا درست است؟
بله، اطعام عزاداران و نیازمندان با نیت صحیح و در فضای عزاداری کار پسندیدهای است. اما باید از اسراف، تجمل، رقابت و تبدیل اطعام به نمایش خودداری شود.
آیا شادی و جشن در روز عاشورا درست است؟
در فرهنگ شیعه، عاشورا روز حزن و مصیبت اهلبیت علیهمالسلام است. بنابراین شادی، جشن، لهو و سرگرمیهای نامناسب با حرمت این روز سازگار نیست.
آیا خواندن مقتل در روز عاشورا لازم است؟
واجب نیست، اما بسیار مفید است. خواندن یا شنیدن مقتل معتبر باعث میشود عزاداری بر پایه شناخت و آگاهی باشد.
آیا کودکان را باید به مراسم عاشورا برد؟
اگر شرایط مناسب باشد، حضور کودکان در مراسم میتواند آنها را با فرهنگ اهلبیت آشنا کند. اما باید مراقب خستگی، ترس، ازدحام و نیازهای روحی و جسمی آنان بود. توضیح پیام عاشورا باید با زبان کودکانه و آرام انجام شود.
روز عاشورا روز به شهادت رسیدن سید و سالار شهیدان امام حسین (ع) است که مصیبتی عظیم در تاریخ اسلام است. مردم هر سال این روز را به عزاداری با شکوهی برای امام حسین (ع) تبدیل می کنند و رنگ و بوی شهر حال عاشورا را به خود می گیرد.
در دهمین روز از دهه محرم، یعنی روز عاشورای حسینی روایت شده است که اعمالی مستحب است که ثواب بسیاری دارد. از آن جمله اعمال می توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:
- سفارش به خواندن زیارت عاشورا شده است.
أول زیارت عاشوراء معروفه است که خوانده مى شود از نزدیک و دور و شرح آن چنانکه شیخ ابو جعفر طوسى در مصباح ذکر فرموده چنین است :
روایت کرده محمد بن اسمعیل بن بزیع از صالح بن عقبه از پدرش از حضرت امام محمد باقر علیه السلام که فرمود هر که زیارت کند حسین بن على علیهما السلام را در روز دهم محرم تا آنکه نزد قبر آن حضرت گریان شود ملاقات کند خدا را در روز قیامت با ثواب دو هزار حج و دو هزار عمره و دو هزار جهاد که ثواب آنها مثل ثواب کسى باشد که حج و عمره و جهاد کند در خدمت رسول خدا صلى الله علیه و آله و ائمه طاهرین علیهم السلام.
راوى گفت : گفتم فدایت شوم چه ثواب است از براى کسى که بوده باشد در شهرهاى دور از کربلا و ممکن نباشد او را رفتن بسوى قبر آن حضرت در مثل این روز فرمود : هر گاه چنین باشد بیرون رود بسوى صحرا یا بالا رود بر بام بلندى در خانه خود و اشاره کند بسوى آن حضرت به سلام و جهد کند در نفرین کردن بر قاتلین آن حضرت و بعد از آن دو رکعت نماز کند و بکند این کار را در اوایل روز پیش از زوال آفتاب پس ندبه کند بر حسین علیه السلام و بگرید بر او و امر کند کسانى را که در خانه اش هستند هر گاه از ایشان تقیه نمى کند به گریستن بر آن حضرت و برپا دارد در خانه خود مصیبتى به اظهار کردن جزع بر آن حضرت و تعزیت بگویند یکدیگر را به مصیبت ایشان به حسین علیه السلام و من ضامنم براى ایشان بر خدا هرگاه بیاورند این عمل را جمیع آن ثوابها را گفتم فداى تو شوم ضامن مى شوى این ثوابها را براى ایشان و کفیل مى شوى این ثوابها را ؟
فرمود که بلى من ضامنم و کفیلم از براى کسى که این عمل را بجا آورد.
گفتم که چگونه یکدیگر را تعزیت بگویند فرمود که مى گویند :
أَعْظَمَ اللَّهُ أُجُورَ نَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَیْنِ علیه السلام وَ جَعَلَنَا وَ إِیَّاکُمْ مِنَ الطَّالِبِینَ بِثَارِهِ مَعَ وَلِیِّهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِیِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ
یعنى : بزرگ فرماید خداوند اجرهاى ما را به مصیبت ما به حسین علیه السلام و قرار دهد ما و شما را از خواهندگان خون او با ولی او امام مهدى از آل محمد علیهم السلام.
و اگر بتوانی که بیرون نروى آن روز را در پى حاجتى چنان کن زیرا که آن روز نحسى است که برآورده نمى شود در آن حاجت مؤمن و اگر برآورده شود مبارک نخواهد بود از براى او و نخواهد دید در آن خیرى و رشدى و ذخیره نکند البته هیچیک از شما براى منزلش در آن روز چیزى را پس هر که ذخیره کند در آن روز چیزى را برکت نخواهد دید در آن چیزى که ذخیره نموده و مبارک نخواهد بود از براى او در اهلش که ذخیره براى آنها نهاده پس هر گاه بجا آوردند این عمل را بنویسد حق تعالى براى ایشان ثواب هزار حج و هزار عمره و هزار جهاد که همه را با رسول خدا صلى الله علیه و آله کرده باشد و از براى او است مزد و ثواب مصیبت هر پیغمبرى و رسولی و وصى و صدیق و شهیدى که مرده باشد یا کشته شده باشد از زمانى که خلق فرموده حق تعالى دنیا را تا زمانى که بپاى شود قیامت.
صالح بن عقبه و سیف بن عمیره گفته اند که گفت علقمه بن محمد حضرمى که گفتم به حضرت باقر علیه السلام که تعلیم بفرما مرا دعایى که بخوانم آن را در این روز هر گاه زیارت کنم آن جناب را از نزدیک و دعایى که بخوانم آن را هر گاه زیارت نکنم او را از نزدیک و بخواهم اشاره کنم به سلام بسوى او از شهرهاى دور و از خانه ام فرمود به من اى علقمه هر گاه تو بجا آوردى آن دو رکعت نماز را بعد از آنکه اشاره کنى بسوى آن حضرت به سلام پس بگو در وقت اشاره به آن حضرت بعد از گفتن تکبیر این قول را یعنى زیارت آتیه را پس بدرستیکه تو هر گاه گفتى این قول را بتحقیق که دعا کرده اى به آن چیزى که دعا مى کند به آن زائران آن حضرت از ملائکه و بنویسد خداوند از براى تو صد هزار هزار درجه و بوده باشى مثل کسى که شهید شده باشد با امام حسین علیه السلام تا مشارکت کنى ایشان را در درجات ایشان و شناخته نشوى مگر در جمله شهیدانى که شهید شده اند با آن حضرت و نوشته شود براى تو ثواب زیارت هر پیغمبرى و رسولى و ثواب زیارت هر که زیارت کرده حسین علیه السلام را از روزى که شهید شده است سلام خدا بر آن حضرت و بر اهل بیتش مى گویى.
- خواندن زیارت وارث نیز یکی از فضیلت های بزرگ روز عاشورای حسینی است.
- خواندن هزار مرتبه توحید در روز عاشورای حسینی فضیلت دارد و روایت شده که خداوند رحمان نظر رحمت بسوى خواننده این سوره کند.
- دعای توسل به امام حسین (ع)
اللَّهُمَّ أَنتَ مُتَعَالِی الْمَکَانِ عَظِیمُ الْجَبَرُوتِ شَدِیدُ الْمِحَالِ غَنِیٌّ عَنِ الْخَلاَئِقِ عَرِیضُ الْکِبْرِیَاءِ قَادِرٌ عَلَى مَا تَشَاءُ قَرِیبُ الرَّحْمَةِ صَادِقُ الْوَعْدِ سَابِغُ النِّعْمَةِ حَسَنُ الْبَلاَءِ قَرِیبٌ إِذَا دُعِیتَ مُحِیطٌ بِمَا خَلَقْتَ قَابِلُ التَّوْبَةِ لِمَنْ تَابَ إِلَیْکَ قَادِرٌ عَلَى مَا أَرَدْتَ وَ مُدْرِکٌ مَا طَلَبْتَ وَ شَکُورٌ إِذَا شُکِرْتَ وَ ذَکُورٌ إِذَا ذُکِرْتَ
أَدْعُوکَ مُحْتَاجاً وَ أَرْغَبُ إِلَیْکَ فَقِیراً وَ أَفْزَعُ إِلَیْکَ خَائِفاً وَ أَبْکِی إِلَیْکَ مَکْرُوباً وَ أَسْتَعِینُ بِکَ ضَعِیفاً وَ أَتَوَکَّلُ عَلَیْکَ کَافِیاً
احْکُمْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ قَوْمِنَا (بِالْحَقِّ) فَإِنَّهُمْ غَرُّونَا وَ خَدَعُونَا وَ خَذَلُونَا وَ غَدَرُوا بِنَا وَ قَتَلُونَا وَ نَحْنُ عِتْرَةُ نَبِیِّکَ وَ وَلَدُ (وُلْدُ) حَبِیبِکَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الَّذِی اصْطَفَیْتَهُ بِالرِّسَالَةِ وَ ائْتَمَنْتَهُ عَلَى وَحْیِکَ
فَاجْعَلْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا فَرَجاً وَ مَخْرَجاً بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ
اى خداى بلند مقام با جلال و جبروت محکم تدبیر بى نیاز از خلق که ملک کبریایى او پهناور ؛ و قدرتت به هر چیز شامل و رحمتت به همه نزدیک وعده ات صدق و حقیقت نعمتت فراوان امتحانت نیکو .
هر کس تو را بخواند به او نزدیک خواهى بود و هر که به درگاهت توبه کند مى پذیرى .
هر چه بخواهى توانى کرد هر چه طلبى بیابى به شکرگزاران پاداش مى دهى و هر که به یاد تو باشد از او یاد مى کنى .
من اى خدا با فقر و احتیاج تو را مى خوانم و از بینوایى به درگاهت با شوق مى آیم و با خوف و هراس به درگاهت مى نالم و از رنج و آلام عالم مى گریم ؛ و از تو بر ضعف و ناتوانیم مدد مى طلبم و براى کفایت امورم بر تو توکل مى کنم .
پس خدایا تو میان ما و قوم ما به حق حکم فرما که این قوم ما را مغرور ساخته و با ما خدعه کردند و ما را ترک گفته و یارى نکردند و به مکر و فریب ما را شهید کردند ؛ در صورتى که ما عترت پیغمبر تو بودیم و فرزندان حبیب تو محمد بن عبد الله که تو او را به رسالت برگزیدى و بر وحى خود امین قرار دادى.
اى خدا پس در امور ما گشایش و آسایش عطا فرما به حق رحمت بى پایانت اى مهربانترین مهربانان عالم.
ابن عیاش گفت شنیدم از حسین بن على بن سفیان بزوفرى که مى گفت حضرت صادق علیه السلام مى خواند این دعا را در این روز و فرموده که این دعا از دعاهاى روز سوم شعبان است و آن روز ولادت حسین علیه السلام است.
- اگر کسى در این روز نزد قبر امام حسین علیه السلام باشد و مردم را آب دهد مثل کسى باشد که لشکر آن حضرت را آب داده باشد و با آن جناب در کربلا حاضر شده باشد .
- مستحب است که شیعیان اسلامی از خوردن و آشامیدن دوری کنند اما قصد روزه نداشته باشند و سپس در عصر همان روز افطار کنند. همچنین به غذایى که اهل مصیبت مى خورند مثل ماست یا شیر و امثال آنها نه مثل غذاهاى لذیذه و آنکه جامه هاى پاکیزه بپوشند و بندها را بگشایند و آستین ها را بالا کنند به هیئت صاحبان مصیبت.
- و ایضا بنى امیه علیهم اللعنة از براى برکت آذوقه سال را در روز عاشورا در خانه ذخیره مى کرده اند لهذا از حضرت امامرضا علیه السلام منقول است که هر که ترک کند سعى در حوایج خود را در روز عاشورا و پى کارى نرود حق تعالى حوایج دنیا و آخرت او را برآورد و هر که روز عاشورا روز مصیبت و اندوه و گریه او باشد حق تعالى روز قیامت را روز فرح و سرور و شادى او گرداند و دیده اش در بهشت به ما روشن گردد و هر که روز عاشورا را روز برکت نامد و از براى منزل خود در آن روز چیزى ذخیره کند خدا آن ذخیره را براى او مبارک نگرداند و در روز قیامت با یزید و عبید الله بن زیاد و عمر بن سعد علیهم اللعنة محشور گردد پس باید که در روز عاشورا آدمى مشغول کارى از کارهاى دنیا نگردد و مشغول گریه و نوحه و مصیبت باشد و امر کند اهل خانه خود را که تعزیه آن حضرت را بدارند و مشغول ماتم باشند چنانکه در ماتم عزیزترین اولاد و اقارب خود مى باشند و در آن روز امساک کند از خوردن و آشامیدن بى آنکه قصد روزه کند و در آخر روز بعد از عصر افطار کند اگر چه به شربت آبى باشد و روزه تمام ندارد مگر آنکه در خصوص آن روز روزه واجبى داشته باشد که به نذر یا مثل آن بر او واجب شده باشد که آن روز را روزه باید بگیرد و در آن روز آذوقه در خانه ذخیره نکند و نخندد و مشغول لهو و لعب نگردد.
و هزار مرتبه بر قاتلان آن حضرت لعنت کند و بگوید :
اللَّهُمَّ الْعَنْ قَتَلَةَ الْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ
- شایسته است در این روز مقتل بخوانند و یکدیگر را بگریانند روایت شده که چون حضرت موسى علیه السلام ماءمور شد به ملاقات جناب خضر و تعلّم از او اوّل چیزى که در وقت ملاقات بین ایشان مذاکره شد آن بود که آن عالِم حدیث نمود براى حضرت موسى مُصیبَتها و بلاهایى که بر آل محمد عَلیهمُ السلام وارد مى شود پس گریستند هر دو و سخت شد گریستن ایشان .و روایت شده از ابن عبّاس که گفت در ذیقار خدمت امیرالمؤ منین علیه السلام رسیدم صحیفه اى بیرون آورد به خطّ خود و املاء پیغمبر صَلَّى اللَّهِ عَلِیهِ وَاله و خواند براى من از آن و در آن صحیفه بود مَقْتَلِ امام حسین علیه السلام و آنکه چگونه کشته مى شود و کى مى کشد او را و کى یارى مى کند او را و کى با او شهید مى شود پس گریه کرد آن حضرت گریه سختى و مرا به گریه درآورد فقیر گوید که اگر مقام را گنجایش بود مختصر مَقْتَلى در اینجا ذکر مى کردم لکن محلّ را گنجایش نیست هرکه خواهد رجوع کند به کُتُبِ ما در مَقْتَل .
- و سید براى این روز دعایى نقل کرده است شبیه به دعاى عشرات بلکه ظاهر آن است که خود آن دعا باشد موافق بعضى روایات آن
- در شب عاشورا شمع روشن کرده و شام غریبان حسینی برگزار شود.
جمعبندی
روز عاشورای حسینی، روز دهم محرم و روز شهادت امام حسین علیهالسلام و یاران وفادار اوست. این روز در فرهنگ شیعه، روز حزن، سوگواری، زیارت، دعا، توبه، بیداری و تجدید عهد با راه امام حسین علیهالسلام است.
از مهمترین اعمال روز عاشورا میتوان به عزاداری، ذکر مصیبت، خواندن زیارت عاشورا، زیارت امام حسین علیهالسلام، خواندن زیارت وارث، تعزیت گفتن به مؤمنان، لعن بر قاتلان امام، پرهیز از شادی و کارهای غیرضروری، امساک بدون نیت روزه تا پس از عصر، کمک به عزاداران و توجه به نماز ظهر عاشورا اشاره کرد.
اما مهمتر از همه این اعمال، فهم پیام عاشوراست. عاشورا به ما میآموزد که انسان مؤمن نباید در برابر ظلم بیتفاوت باشد، نباید عزت خود را با دنیا معامله کند و نباید حق را در لحظههای سخت تنها بگذارد. اعمال عاشورا زمانی اثر واقعی دارند که دل و رفتار انسان را به امام حسین علیهالسلام نزدیکتر کنند.
عزاداری حقیقی یعنی اشک، معرفت، اخلاق، مسئولیت و اصلاح زندگی. اگر کسی در روز عاشورا برای امام حسین علیهالسلام گریه کند و پس از آن نسبت به حق، عدالت، نماز، اخلاق، خانواده، جامعه و مظلومان حساستر شود، از پیام عاشورا بهره برده است.
همچنین بخوانید:
اعمال و آداب شب و روز دوم محرم
اعمال و وقایع شب و روز چهارم محرم
وقایع روز نهم محرم، روز تاسوعای حسینی
