اعمال و آداب شب و روز دوم محرم؛ وقایع مربوط به روز دوم از دهه محرم
دعاها و ذکرهای روز دوم ماه محرم؛ اعمال معنوی روز ورود کاروان امام حسین(ع) به کربلا
ماه محرم، ماه بیداری دلها، زنده شدن یاد عاشورا و بازگشت انسان به حقیقت بندگی است. با آغاز این ماه، فضای معنوی شیعیان رنگ دیگری میگیرد و دلها به سمت کربلا، امام حسین(ع)، اهلبیت(ع) و یاران باوفای ایشان روانه میشود. روز دوم ماه محرم نیز در میان روزهای این ماه جایگاه ویژهای دارد؛ زیرا در نقلهای تاریخی، این روز بهعنوان روز ورود کاروان امام حسین(ع) به سرزمین کربلا شناخته میشود. از همین رو، دعاها و ذکرهای روز دوم محرم بیشتر بر محور یاد کربلا، توسل به امام حسین(ع)، طلب ثبات قدم، دوری از دنیاپرستی، توبه، اشک، معرفت و آمادگی برای همراهی با راه حق معنا پیدا میکند.
البته باید توجه داشت که درباره روز دوم محرم، مانند برخی روزهای خاص دیگر، نباید هر دعایی را بدون تحقیق بهعنوان «دعای اختصاصی و قطعی» معرفی کرد. آنچه میتوان با اطمینان بیشتری پیشنهاد داد، مجموعهای از دعاها، ذکرها و اعمال مستحب عمومی است که با فضای محرم و واقعه ورود امام حسین(ع) به کربلا هماهنگی دارد. این اعمال، اگر با حضور قلب و نیت خالص انجام شود، میتواند دل انسان را به حقیقت قیام عاشورا نزدیکتر کند.
جایگاه روز دوم محرم در فرهنگ عاشورا
روز دوم محرم، روزی است که ذهن و دل عزاداران حسینی به صحنه ورود کاروان امام حسین(ع) به کربلا متوجه میشود؛ روزی که زمین کربلا میزبان کاروانی شد که قرار بود بزرگترین درس آزادگی، بندگی، صبر و وفاداری را به تاریخ بدهد. در نگاه معنوی، روز دوم محرم فقط یک تاریخ نیست؛ بلکه یادآور لحظهای است که امام حسین(ع) و یارانش در برابر تقدیر الهی ایستادند، نه با ترس و تردید، بلکه با ایمان، بصیرت و تسلیم.
از این رو، ذکر و دعا در روز دوم محرم باید انسان را به چند حقیقت نزدیک کند: شناخت هدف قیام امام حسین(ع)، طلب وفاداری در مسیر حق، دوری از بیتفاوتی، توبه از گناه، یاد مظلومیت اهلبیت(ع) و دعا برای عاقبتبهخیری. اگر انسان در این روز فقط به خواندن چند جمله اکتفا کند، اما دلش نسبت به پیام عاشورا بیدار نشود، بهره اصلی را از این روز نبرده است.
آیا برای روز دوم محرم دعای مخصوصی وارد شده است؟
در بسیاری از منابع عمومی، برای روزهای محرم دعاها و نمازهایی نقل میشود؛ اما درباره روز دوم محرم، بهتر است با احتیاط سخن گفت. آنچه شهرت و اعتبار بیشتری دارد، انجام اعمال عمومی ماه محرم، خواندن زیارت عاشورا، ذکر صلوات، استغفار، تلاوت قرآن، دعا برای فرج امام زمان(عج)، توسل به امام حسین(ع) و شرکت در مجالس عزاداری است.
بنابراین اگر کسی به دنبال دعای روز دوم محرم است، میتواند از دعاها و اذکاری استفاده کند که با روح این روز سازگارند؛ اما نباید همه آنها را بهعنوان «عمل اختصاصی قطعی روز دوم» معرفی کرد. بهترین رویکرد این است که بگوییم: در روز دوم محرم، خواندن این دعاها و ذکرها مناسب و پرفضیلت است، بهویژه اگر به نیت تقرب به خداوند، عرض ارادت به سیدالشهدا(ع) و کسب معرفت حسینی انجام شود.
زیارت عاشورا؛ مهمترین ذکر و زیارت مناسب روز دوم محرم
یکی از بهترین اعمالی که میتوان در روز دوم محرم انجام داد، خواندن زیارت عاشورا است. زیارت عاشورا فقط مخصوص روز عاشورا نیست، بلکه در تمام ایام محرم و حتی در طول سال خوانده میشود. این زیارت، مکتب تولی و تبری، وفاداری به امام حسین(ع)، بیزاری از ظلم و ستم و طلب همراهی با اولیای الهی را در دل انسان زنده میکند.
در روز دوم محرم، خواندن زیارت عاشورا میتواند با توجه به ورود امام حسین(ع) به کربلا معنای عمیقتری پیدا کند. انسان هنگام خواندن سلامهای زیارت، خود را در کنار کاروان حسینی تصور میکند و از خدا میخواهد که دلش در صف یاران حق قرار گیرد، نه در صف تماشاگران بیتفاوت تاریخ.
اگر فرصت خواندن کامل زیارت عاشورا وجود ندارد، میتوان بخشی از آن را با توجه و حضور قلب خواند؛ بهویژه این فراز معروف:
«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَبا عَبْدِاللهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَابْنَ رَسُولِ اللهِ»
معنای این سلام، تنها یک احترام لفظی نیست؛ بلکه اعلام پیوند قلبی با امام حسین(ع) است. کسی که به امام سلام میدهد، در حقیقت میگوید: راه تو را قبول دارم، مظلومیت تو را فراموش نمیکنم و از خدا میخواهم مرا در مسیر تو ثابتقدم نگه دارد.
ذکر صلوات در روز دوم محرم
صلوات یکی از برترین ذکرهاست و در ماه محرم، پیوند قلبی انسان را با پیامبر اکرم(ص) و خاندان پاک ایشان بیشتر میکند. امام حسین(ع) فرزند رسول خداست و هر صلوات، یادآور این حقیقت است که راه حسین(ع)، ادامه راه پیامبر(ص) است.
ذکر مناسب برای روز دوم محرم:
«اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ»
پیشنهاد میشود در روز دوم محرم، دستکم ۱۰۰ مرتبه صلوات با نیت هدیه به روح مطهر امام حسین(ع)، حضرت ابوالفضل(ع)، حضرت زینب(س) و شهدای کربلا خوانده شود. این ذکر کوتاه، ساده و بسیار عمیق است و میتواند فضای دل را آرام، نورانی و آماده دعا کند.
صلوات در روز دوم محرم، فقط یک ذکر زبانی نیست؛ بلکه تمرینی برای نزدیک شدن به خاندان پیامبر(ص) است. هر بار که انسان صلوات میفرستد، در حقیقت از خدا میخواهد رحمت خود را بر محمد و آل محمد نازل کند و دل او را نیز در مسیر محبت آنان قرار دهد.
استغفار؛ پاکسازی دل در آغاز مسیر محرم
یکی از بهترین ذکرها در روز دوم محرم، استغفار است. محرم ماه بازگشت است؛ بازگشت از غفلت، گناه، دنیاپرستی، ظلم به خود و بیتوجهی به حق. وقتی کاروان امام حسین(ع) وارد کربلا شد، مرز میان حق و باطل آشکارتر شد. انسان نیز در این روز میتواند از خود بپرسد: من در زندگی خود کجا ایستادهام؟ آیا در کنار حق هستم یا فقط تماشاگرم؟
ذکر استغفار:
«اَسْتَغْفِرُاللهَ رَبّی وَ اَتوبُ اِلَیْهِ»
این ذکر را میتوان ۷۰ مرتبه یا ۱۰۰ مرتبه خواند. مهمتر از تعداد، توجه قلبی است. استغفار یعنی انسان بپذیرد که نیازمند رحمت خداست و بدون لطف او نمیتواند در مسیر حق ثابت بماند. در روز دوم محرم، استغفار میتواند مقدمهای برای ورود قلبی به عزاداری باشد؛ زیرا دلی که با گناه سنگین شده، کمتر حقیقت اشک، دعا و توسل را درک میکند.
ذکر «یا حسین»؛ کوتاهترین راه اتصال دل به کربلا
ذکر «یا حسین» از سادهترین و اثرگذارترین ذکرهای محرم است. این ذکر، فریاد محبت، دلتنگی، توسل و بیداری است. بسیاری از انسانها ممکن است فرصت یا توان خواندن دعاهای طولانی را نداشته باشند، اما میتوانند با تکرار «یا حسین» دل خود را متوجه کربلا کنند.
ذکر پیشنهادی:
«یا حسین، یا مظلوم، یا شهید کربلا»
این ذکر را میتوان هنگام رفتوآمد، پس از نماز، پیش از خواب یا در خلوت روز دوم محرم تکرار کرد. البته باید مراقب بود که ذکر «یا حسین» فقط به زبان محدود نشود. کسی که امام حسین(ع) را صدا میزند، باید از خود بپرسد: آیا در رفتار، اخلاق، تصمیمها و سبک زندگی خود نیز به راه حسین(ع) نزدیک شدهام؟
دعای ثبات قدم در راه امام حسین(ع)
یکی از مهمترین دعاها در روز دوم محرم، دعا برای ثبات قدم است. بسیاری در تاریخ، حق را شناختند اما در لحظه امتحان عقب نشستند. برخی امام حسین(ع) را میشناختند، اما هزینه همراهی با حق را نپذیرفتند. روز دوم محرم، روزی مناسب برای این دعاست که خداوند ما را از سستی، ترس، دنیاطلبی و بیوفایی دور کند.
دعای پیشنهادی:
«خدایا! دل ما را در راه حق ثابت بدار. ما را از یاران واقعی امام حسین(ع) قرار بده. به ما توفیق بده که در برابر ظلم، گناه و بیعدالتی بیتفاوت نباشیم. خدایا! محبت حسین(ع) را در دل ما زنده نگه دار و ما را در دنیا و آخرت از او جدا مکن.»
همچنین میتوان این ذکر قرآنی را تکرار کرد:
«رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنا»
یعنی: پروردگارا، پس از آنکه ما را هدایت کردی، دلهای ما را منحرف مگردان.
دعای فرج در روز دوم محرم
ماه محرم، ماه یاد امام حسین(ع) است و یاد امام حسین(ع) انسان را به یاد امام زمان(عج) نیز میاندازد؛ زیرا حضرت مهدی(عج) ادامهدهنده راه حق و منتقم خون سیدالشهدا(ع) در معنای بلند عدالت الهی است. از این رو، خواندن دعای فرج در روز دوم محرم بسیار مناسب است.
دعای فرج:
«اللّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ، صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَ عَلی آبائِهِ، فی هذِهِ السّاعَةِ وَ فی کُلِّ ساعَةٍ، وَلِیّاً وَ حافِظاً وَ قائِداً وَ ناصِراً وَ دَلیلاً وَ عَیْناً، حَتّی تُسْکِنَهُ اَرْضَکَ طَوْعاً، وَ تُمَتِّعَهُ فیها طَویلاً.»
خواندن این دعا در روز دوم محرم، یادآور این حقیقت است که عاشورا فقط یک حادثه تاریخی نیست، بلکه جریانی زنده در تاریخ است. هر کس برای فرج دعا میکند، در واقع از خدا میخواهد جهان را به سمت عدالت، پاکی، بندگی و پایان ظلم نزدیک کند.
تلاوت قرآن در روز دوم محرم
هیچ عزاداری و توسلی نباید انسان را از قرآن جدا کند. امام حسین(ع) برای زنده نگه داشتن دین خدا قیام کرد و قرآن، کتاب هدایت همین دین است. بنابراین، یکی از بهترین اعمال روز دوم محرم، تلاوت قرآن و هدیه ثواب آن به امام حسین(ع) و شهدای کربلاست.
در این روز میتوان سورههای کوتاه مانند سوره فجر، سوره یاسین، سوره توحید یا چند صفحه از قرآن را تلاوت کرد. سوره فجر به دلیل ارتباط معنایی با نفس مطمئنه و بازگشت آرام به سوی خدا، در فضای محرم بسیار دلنشین است. همچنین خواندن سوره توحید و هدیه ثواب آن به اهلبیت(ع) عملی ساده و قابل انجام برای همه است.
پیشنهاد عملی:
بعد از نماز صبح یا نماز مغرب، چند آیه قرآن بخوانید و بگویید: «خدایا ثواب این تلاوت را به روح مطهر امام حسین(ع)، اهلبیت(ع) و شهدای کربلا هدیه میکنم و از تو میخواهم مرا با قرآن و عترت زنده بداری.»
نماز مستحبی و دعا پس از نماز
در روز دوم محرم، خواندن دو رکعت نماز مستحبی به نیت تقرب به خداوند و هدیه به امام حسین(ع) میتواند عمل زیبایی باشد. در هر رکعت، پس از سوره حمد، میتوان سوره توحید را خواند. پس از نماز نیز بهتر است انسان با زبان خود دعا کند؛ زیرا دعایی که از دل برآید، حتی اگر ساده باشد، نزد خدا ارزشمند است.
دعای پس از نماز:
«خدایا! به حق امام حسین(ع)، دل ما را حسینی، عمل ما را پاک، نیت ما را خالص و عاقبت ما را ختم به خیر قرار بده. خدایا! ما را از کسانی قرار نده که حق را میشناسند اما یاری نمیکنند. به ما شجاعت، بصیرت، وفاداری و اخلاص عطا کن.»
این نماز را نباید الزامآور یا دارای کیفیت خاص قطعی دانست، بلکه میتوان آن را بهعنوان یک نماز مستحبی ساده و هدیه معنوی انجام داد.
دعا برای حاجات در روز دوم محرم
روزهای محرم فرصت خوبی برای بیان حاجات با خداوند است، اما در مکتب امام حسین(ع)، حاجتخواهی فقط خواستن امور مادی نیست. بهترین حاجتها در این ماه، طلب ایمان، پاکی، معرفت، عاقبتبهخیری، آرامش دل، گشایش مشکلات، شفای بیماران و اصلاح زندگی است.
دعای پیشنهادی برای حاجت:
«خدایا! به آبروی امام حسین(ع) و اشکهای عزادارانش، حاجات پاک و خیر ما را برآورده کن. اگر خواستهای به صلاح ما نیست، دل ما را به رضای خود آرام کن. خدایا! گرفتاری گرفتاران را برطرف کن، بیماران را شفا بده، دلهای شکسته را آرام کن و ما را از رحمت خود محروم مگردان.»
در روز دوم محرم، بهتر است انسان حاجت خود را در کنار دعا برای دیگران بخواهد. دعا برای پدر و مادر، خانواده، مؤمنان، بیماران، درگذشتگان و همه مظلومان، دل را وسیعتر میکند و انسان را از خودخواهی دور میسازد.
ذکرهای کوتاه مناسب روز دوم محرم
برای کسانی که به دنبال اذکار کوتاه و قابل تکرار هستند، این ذکرها برای روز دوم محرم مناسباند:
«یا اَرحَمَ الرّاحِمین»
«یا غَفّارُ، یا رَحیم»
«یا حُسَین، اِشفَع لَنا عِندَالله»
«اَللّهُمَّ اجْعَلْ مَحْیایَ مَحْیا مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ مَماتی مَماتَ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ»
«لا اِلهَ اِلَّا الله»
«سُبْحانَ اللهِ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ وَ لا اِلهَ اِلَّا اللهُ وَ اللهُ اَکْبَر»
این ذکرها را میتوان در طول روز، با وضو یا بدون وضو، در خانه، محل کار یا مسیر رفتوآمد تکرار کرد. ذکر حقیقی آن است که دل را متوجه خدا کند و رفتار انسان را آرامتر، مهربانتر و پاکتر سازد.
صدقه و خیرات در روز دوم محرم
یکی از اعمال بسیار مناسب در روز دوم محرم، صدقه دادن و انجام کار خیر است. صدقه میتواند به نیت سلامتی امام زمان(عج)، رفع گرفتاری مؤمنان، شادی روح درگذشتگان و هدیه به امام حسین(ع) انجام شود. لازم نیست صدقه همیشه بزرگ باشد؛ حتی کمک کوچک، اگر با اخلاص باشد، ارزشمند است.
در این روز میتوان به نیازمندی کمک کرد، غذایی نذری داد، هزینهای برای مجلس عزاداری پرداخت، دل کودکی را شاد کرد یا حتی با یک رفتار مهربانانه، باری از دوش کسی برداشت. محرم فقط ماه گریه نیست؛ ماه تربیت انسان است. اشکی که به عمل صالح تبدیل نشود، اثر کامل خود را در زندگی نشان نمیدهد.
آداب خواندن دعا در روز دوم محرم
برای بهره بیشتر از دعاها و ذکرهای روز دوم محرم، رعایت چند نکته مفید است. بهتر است پیش از دعا، وضو گرفته شود و انسان چند لحظه دل خود را از شلوغیهای دنیا جدا کند. شروع دعا با صلوات و پایان دادن آن با صلوات، از آداب زیبای دعاست. همچنین بهتر است انسان هنگام دعا، فقط به زبان خود توجه نکند، بلکه معنای آنچه میگوید را در دل مرور کند.
گریه و اندوه در محرم ارزشمند است، اما باید با معرفت همراه باشد. اگر اشک جاری شد، شکر خدا؛ و اگر اشک نیامد، باز هم میتوان با دل شکسته گفت: «خدایا! دل مرا نسبت به امام حسین(ع) بیدار کن.» گاهی همین طلبِ اشک و معرفت، خودش دعایی عمیق است.
مهمترین نکته این است که دعا و ذکر در روز دوم محرم باید انسان را حسینیتر کند؛ یعنی او را به صداقت، شجاعت، پاکی، وفاداری، ظلمستیزی، مهربانی و بندگی نزدیکتر سازد. اگر دل انسان با یاد امام حسین(ع) بیدار شود، هر ذکر کوتاه میتواند دریچهای به نور باشد و هر دعا میتواند پلی میان دل انسان و کربلا بسازد.
محرم ماه عزای حسین، ماه نذر و نیاز است. در دومین روز از ماه محرم، روزی است که کاروان امام حسین (ع) در سال 61 هجری قمری وارد سرزمین کربلا شد و با مقاومت لشکر دشمن مجبور به توقف در آنجا گردید.
وقایع روز دوم محرم
ورود امام حسین علیه السلام به سرزمین کربلا
زمانی که امام حسین علیه السلام با دعوت مردم کوفه و نامه های مکرر آنان روبرو شد، تصمیم گرفت که از مکه به کوفه هجرت کند.
با این که برخى از آشنایان و بزرگان مدینه ، مانند محمد حنفیه ، عبدالله بن عباس ، عبدالله بن جعفر و عبدالله بن عمر، سعی کردند که آن حضرت را از سفر به کوفه منع کنند و با دلایل مستحکم سعی بر منصرف کردن وی داشتند اما با وجود تمام این احوال امام حسین علیه السلام سفر به کوفه را براى خویش تکلیف فرض کرد و به آن اقدام نمود.
امام حسین علیه السلام در ماه ذى حجه سال 60 قمرى به قصد کوفه ، از مکه خارج گردید. قافله امام حسین علیه السلام پس از رسیدن به سرزمین عراق ، در منزلگاه ((شراف )) با سپاه یکهزار نفرى حر بن یزید ریاحى که از سوى عبیدالله بن زیاد براى تعقیب و یا نبرد امام حسین علیه السلام ماءموریت یافته بود، مواجه گردید و از آن پس ، مسیر تاریخ به سوى دیگر کشیده شد.
حر بن یزید که در پى نامه هاى روزانه عبیدالله ، امام حسین علیه السلام را کنترل کرده و در مراقبت کامل خویش داشت ، بنا به فرمان عبیدالله بن زیاد، آن حضرت را از مسیر اصلى به صحراى خشک و غیر آباد کشانید. تا این که در روز پنج شنبه ، دوم ماه محرم سال 61 قمرى در سرزمین کربلا، راه را بر امام حسین علیه السلام بست و از ادامه حرکت آن حضرت ، ممانعت به عمل آورد. امام حسین علیه السلام همین که متوجه شد، آن سرزمین ، کربلا است ، فرمود :اللهم انى اعوذبک من الکرب و البلاء
پس فرمود: این موضع کرب و بلاء و محل محنت و عنا است ، فرود آئید که اینجا منزل و محل خیام ما است . این زمین جاى ریختن خون ما است و در این مکان واقع خواهد شد قبرهاى ما. خبر داد مرا جدم رسولخدا (ص ) باینها. پس در آنجا فرود آمدند. دستور داد آن جا خیمه گاه و منزلگاه دایمى خویش قرار دهند. چون آن حضرت پیش از این از جدش محمد صلى الله علیه و آله و سلم و پدرش امیرمؤمنان علیه السلام شنیده بود که محل شهادتش در کربلا است .
نامه امام حسین (ع)
در روز دوم محرم امام حسین (ع) به اهالی کوفه نامه ای نوشت و گروهی از بزرگان کوفه ـ که مورد اعتماد حضرت بودند ـ را از حضور خود در کربلا آگاه کرد. حضرت نامه را به “قیس بن مسهّر” دادند تا عازم کوفه شود. اما ستمگران پلید این سفیر جوانمرد امام علیهالسلام را دستگیر کرده و به شهادت رساندند. زمانی که خبر شهادت قیس به امام علیهالسلام رسید، حضرت گریست و اشک بر گونه مبارکش جاری شد و فرمود:
“اللّهُمَّ اجْعَلْ لَنا وَلِشِیعَتِنا عِنْدکَ مَنْزِلاً کَریما واجْمَعْ بَینَنا وَبَینَهُمْ فِی مُسْتَقَرٍّ مِنْ رَحْمَتِکَ، اِنَّکَ عَلی کُلِّ شَییءٍ قَدیرٌ؛
خداوندا! برای ما و شیعیان ما در نزد خود قرارگاهِ والایی قرار ده و ما را با آنان در جایگاهی از رحمت خود جمع کن، که تو بر انجام هر کاری توانایی.”
در این روز، سنه 605، به قول ابن اثیر وفات کرد به حله شیخ زاهد عالم ورام بن ابى فراس صاحب تنبیه الخواطر و او از بزرگان علماى امامیه و از احفاد مالک اشتر و جدامى سید ابن طاووس است .
قال السید رحمه الله فى فلاح السائل کان جدى ورام بن ابى فراس قدس الله جل جلاله روحه ممن یقتدى بفعله و قد اوصى ان یجعل فى فمه بعد وفاته فص عقیق علیه اسماء ائمته صلوات الله علیهم .
جمعبندی
روز دوم ماه محرم، روزی سرشار از یاد کربلا، ورود کاروان امام حسین(ع) به سرزمین بلا، و آغاز مرحلهای تازه از حماسه عاشورا است. در این روز، خواندن زیارت عاشورا، صلوات، استغفار، دعای فرج، ذکر «یا حسین»، تلاوت قرآن، نماز مستحبی، صدقه و دعا برای ثبات قدم از بهترین اعمالی است که میتواند دل انسان را به حقیقت محرم نزدیکتر کند.
موارد مربوطه:
اعمال و وقایع مربوط به روز و شب اول محرم
اعمال و وقایع شب و روز چهارم محرم
وقایع روز نهم محرم، روز تاسوعای حسینی
شعر کوتاه درباره امام حسین (ع)
متن کامل زیارت عاشورا همراه با ترجمه
