غزل شماره ۱۱۰ از غزلیات صائب تبریزی / بی کسی کِی خوار سازد زادهٔ اقبال را؟
غزل شماره ۱۱۰ از غزلیات صائب تبریزی، با مطلعِ باریک‌بینانهٔ «بی‌کسی کِی خوار سازد زادهٔ اقبال را؟»، یکی از غزل‌های پرمغز و اخلاقیِ این شاعرِ سبک هندی است که در آن، به ارزشِ عزت نفس، بی‌نیازی از خلق و نقشِ دل‌ها در رسیدن به قدرتِ واقعی پرداخته شده است. صائب در این سروده، با تمثیلِ «شهپرِ سیمرغ» که «مگس‌رانِ زال» می‌شود، نشان می‌دهد که بلندهمتی و بی‌نیازی، حتی از ناتوان‌ترین انسان‌ها نیز موجودی والا می‌سازد. او در ادامه، با تصاویری از «غربالِ سیرنشدنی» و «تهی‌چشمانِ ناسیر»، به حرصِ سیری‌ناپذیرِ دنیاداران اشاره می‌کند و در بیتِ کلیدیِ غزل، تسخیرِ دل‌ها را کلیدِ «نوبتِ شاهی زدن در دو عالم» می‌داند. در پایان، با تخلصِ «صائب» و تصویرِ «عنکبوتِ رشتهٔ آمال»، هشدار می‌دهد که رنجِ باریکِ آرزوها، دلی را که باید سبک‌بار باشد، سنگین می‌کند. در این بخش از سایت، ضمن ارائهٔ متن کامل این غزل و تفسیر روان و ساده از تک‌بیت‌های آن، به بررسی درون‌مایهٔ عزت نفس، تسخیر دل‌ها و نقدِ حرصِ دنیوی خواهیم پرداخت.
غزل خواندنی از صائب تبریزی
بی کسی کِی خوار سازد زادهٔ اقبال را؟
شهپر سیمرغ می‌گردد مگس‌ران زال را
با تهی چشمان چه سازد نعمتِ روی زمین؟
سیری از خرمن نباشد دیدهٔ غربال را
می‌توانی در دو عالم نوبتِ شاهی زدن
صرف در تسخیرِ دل‌ها گر کنی اقبال را
گفتگوی خامشان را ترجمان در کار نیست
لال می‌فهمد به آسانی زبانِ لال را
پیچ و تابِ عشق را از دل زدودن مشکل است
کِی به افشاندن توان بی‌نقش کردن بال را؟
می‌توان زافتادگی بردن به ساقِ عرش راه
دولتِ پابوس، روزی می‌شود خلخال را
مار از نزدیکیِ گنج، اژدهایی می‌شود
از برای جاه می‌جویند مردم مال را
ساده‌لوحانی که محوِ حسنِ بی‌رنگی شدند
ابجدِ مشقِ جنون دانند خط و خال را
ساغرِ ناکامی از خود آب برمی‌آورد
تشنگی سیراب می‌سازد گُلِ تبخال را
می‌شود ناطق کمربند از میانِ نازکت
ساقِ سیمینِ تو خامش می‌کند خلخال را
رنجِ باریکِ تو صائب از دلِ پرآرزوست
دور کن این عنکبوتِ رشتهٔ آمال را
غزلیات بیشتر از صائب: غزل شماره ۱۰۹ از غزلیات صائب تبریزی | غزل شماره ۱۰۸ از غزلیات صائب تبریزی
تفسیر این شعر
این غزل از صائب تبریزی، یکی از پرمضمون‌ترین، عرفانی‌ترین و تصویرسازترین سروده‌های اوست. صائب در این شعر با زبانی شورمند و سرشار از تصاویر بدیع، از بی‌کسی، از اقبال، از سیمرغ و مگس‌ران، از دل و غربال، از لال و ترجمان، از عشق و پیچ و تاب، از افتادگی و عرش، و از مار و گنج سخن می‌گوید. او می‌گوید که بی‌کسی، زاده‌ی اقبال را خوار نمی‌کند و شهپر سیمرغ، مگس‌ران زال می‌شود. در پایان، به صائب اشاره می‌کند که رنج باریک او از دل پرآرزوست و باید عنکبوت رشته‌ی آمال را دور کند.
فضای کلی غزل
صائب در این غزل با لحنی عرفانی و تعلیمی، به چند نکته اشاره می‌کند:
– بی‌کسی و اقبال – بی‌کسی، زاده‌ی اقبال را خوار نمی‌کند.
– سیمرغ و مگس‌ران – شهپر سیمرغ، مگس‌ران زال می‌شود.
– تهی‌چشمی – با تهی‌چشمان، نعمت روی زمین چه می‌کند؟ سیری از خرمن، دیده‌ی غربال را نیست.
– تسخیر دل‌ها – می‌توانی در دو عالم نوبت شاهی بزنی اگر اقبال را در تسخیر دل‌ها صرف کنی.
– لال و ترجمان – گفتگوی خامشان را ترجمان لازم نیست، لال به آسانی زبان لال را می‌فهمد.
– پیچ و تاب عشق – پیچ و تاب عشق را از دل زدودن مشکل است، چگونه با افشاندن، بال را بی‌نقش توان کرد؟
– افتادگی و عرش – با افتادگی می‌توان به ساق عرش راه برد، دولت پابوس، روزی خلخال می‌شود.
– مار و گنج – مار از نزدیکی گنج، اژدها می‌شود و مردم برای جاه، مال می‌جویند.
– ساده‌لوحان – ساده‌لوحانی که محو حسن بی‌رنگی شدند، ابجد مشق جنون را خط و خال می‌دانند.
– ساغر ناکامی – ساغر ناکامی از خود آب برمی‌آورد و تشنگی، گل تبخال را سیراب می‌کند.
– کمربند و خلخال – کمربند از میان نازک تو ناطق می‌شود و ساق سیمین تو، خلخال را خاموش می‌کند.
– رنج باریک – رنج باریک صائب از دل پرآرزوست و باید عنکبوت رشته آمال را دور کند.
تفسیر بیت‌به‌بیت
بیت اول:
«بی‌کسی کِی خوار سازد زادهٔ اقبال را؟ / شهپر سیمرغ می‌گردد مگس‌ران زال را»
– بی‌کسی، زاده‌ی اقبال (بخت) را کی خوار می‌کند؟
– شهپر (بال) سیمرغ، مگس‌ران زال می‌شود.
نکته: بی‌کسی، انسان بلندمرتبه را خوار نمی‌کند و بال سیمرغ، مگس‌ران زال (پدر رستم) می‌شود.
بیت دوم:
«با تهی‌چشمان چه سازد نعمتِ روی زمین؟ / سیری از خرمن نباشد دیدهٔ غربال را»
– نعمت روی زمین، با تهی‌چشمان چه می‌کند؟
– دیده‌ی غربال، از خرمن سیر نمی‌شود.
نکته: نعمت دنیا، تهی‌چشمان را سیر نمی‌کند و غربال، از خرمن سیر نمی‌شود.
بیت سوم:
«می‌توانی در دو عالم نوبتِ شاهی زدن / صرف در تسخیرِ دل‌ها گر کنی اقبال را»
– می‌توانی در دو عالم نوبت شاهی بزنی،
– اگر اقبال را در تسخیر دل‌ها صرف کنی.
نکته: اگر بخت خود را در تسخیر دل‌ها صرف کنی، در دو عالم پادشاهی می‌کنی.
بیت چهارم:
«گفتگوی خامشان را ترجمان در کار نیست / لال می‌فهمد به آسانی زبانِ لال را»
– گفتگوی خامشان (خاموشان) را ترجمان لازم نیست،
– لال، به آسانی زبان لال را می‌فهمد.
نکته: خاموشان، زبان یکدیگر را بدون ترجمان می‌فهمند.
بیت پنجم:
«پیچ و تابِ عشق را از دل زدودن مشکل است / کِی به افشاندن توان بی‌نقش کردن بال را؟»
– پیچ و تاب عشق را از دل زدودن مشکل است،
– چگونه با افشاندن، بال را بی‌نقش توان کرد؟
نکته: پیچ و تاب عشق را نمی‌توان به آسانی از دل زدود.
غزلیات بیشتر از صائب: غزل شماره ۱۰۷ از غزلیات صائب تبریزی | غزل شماره ۱۰۶ از غزلیات صائب تبریزی
بیت ششم:
«می‌توان ز افتادگی بردن به ساقِ عرش راه / دولتِ پابوس، روزی می‌شود خلخال را»
– با افتادگی می‌توان به ساق عرش راه برد،
– دولت پابوس (بوسیدن پا)، روزی خلخال (پای‌بند) می‌شود.
نکته: افتادگی، انسان را به عرش می‌رساند و پابوسی، روزی خلخال می‌شود.
بیت هفتم:
«مار از نزدیکیِ گنج، اژدهایی می‌شود / از برای جاه می‌جویند مردم مال را»
– مار از نزدیکی گنج، اژدها می‌شود،
– مردم برای جاه (مقام)، مال می‌جویند.
نکته: مار از نزدیکی گنج، اژدها می‌شود و مردم برای مقام، مال می‌جویند.
بیت هشتم:
«ساده‌لوحانی که محوِ حسنِ بی‌رنگی شدند / ابجدِ مشقِ جنون دانند خط و خال را»
– ساده‌لوحانی که محو حسن بی‌رنگی (زیبایی معنا) شدند،
– خط و خال را ابجد (الفبای) مشق جنون می‌دانند.
نکته: ساده‌لوحان، خط و خال (ظاهر) را الفبای جنون می‌دانند.
بیت نهم:
«ساغرِ ناکامی از خود آب برمی‌آورد / تشنگی سیراب می‌سازد گُلِ تبخال را»
– ساغر ناکامی، از خود آب برمی‌آورد،
– تشنگی، گل تبخال را سیراب می‌کند.
نکته: ناکامی، خود منبع آب می‌شود و تشنگی، گل تبخال را سیراب می‌کند.
بیت دهم:
«می‌شود ناطق کمربند از میانِ نازکت / ساقِ سیمینِ تو خامش می‌کند خلخال را»
– کمربند از میان نازک تو، ناطق (گویا) می‌شود،
– ساق سیمین تو، خلخال را خاموش می‌کند.
نکته: میان نازک تو، کمربند را گویا می‌کند و ساق سیمین تو، خلخال را خاموش می‌سازد.
بیت یازدهم (مقطع):
«رنجِ باریکِ تو صائب از دلِ پرآرزوست / دور کن این عنکبوتِ رشتهٔ آمال را»
– ای صائب، رنج باریک تو از دل پرآرزوست،
– این عنکبوت رشته آمال (آرزوها) را دور کن.
نکته: رنج باریک صائب از دل پرآرزوست و باید عنکبوت رشته آرزوها را دور کند.
تحلیل عمیق‌تر
۱. بی‌کسی و اقبال
بی‌کسی، انسان بلندمرتبه را خوار نمی‌کند. این نشان می‌دهد که ارزش انسان به بخت و اقبال اوست، نه به همراهانش.
۲. سیمرغ و مگس‌ران
بال سیمرغ، مگس‌ران زال می‌شود. این نشان از تبدیل سختی به قدرت دارد.
۳. تهی‌چشمی
نعمت دنیا، تهی‌چشمان را سیر نمی‌کند. این نشان از حرص و طمع انسان دارد.
۴. تسخیر دل‌ها
با تسخیر دل‌ها، انسان در دو عالم پادشاهی می‌کند. این نشان از ارزش محبت و مهربانی دارد.
۵. لال و ترجمان
لال، زبان لال را می‌فهمد. این نشان از همدلی و تفاهم خاموشان دارد.
۶. پیچ و تاب عشق
پیچ و تاب عشق را از دل زدودن مشکل است. این نشان از عمق عشق دارد.
۷. افتادگی و عرش
با افتادگی، انسان به ساق عرش راه می‌برد. این نشان از ارزش فروتنی دارد.
۸. مار و گنج
مار از نزدیکی گنج، اژدها می‌شود. این نشان از خطر مال و مقام دارد.
۹. ساده‌لوحان
ساده‌لوحان، خط و خال را ابجد جنون می‌دانند. این نشان از سطحی‌نگری آنها دارد.
۱۰. ساغر ناکامی
ناکامی، خود منبع آب می‌شود. این نشان از تبدیل رنج به امید دارد.
۱۱. کمربند و خلخال
ساق سیمین، خلخال را خاموش می‌کند. این نشان از زیبایی و جذابیت دارد.
۱۲. رنج باریک
رنج باریک صائب از دل پرآرزوست. این نشان از رنج آرزوهای او دارد.
خلاصه به زبان ساده
صائب می‌گوید:
بی‌کسی، زاده اقبال را خوار نمی‌کند و شهپر سیمرغ، مگس‌ران زال می‌شود.
نعمت روی زمین، با تهی‌چشمان چه می‌کند؟ دیده غربال از خرمن سیر نمی‌شود.
می‌توانی در دو عالم نوبت شاهی بزنی اگر اقبال را در تسخیر دل‌ها صرف کنی.
گفتگوی خامشان را ترجمان لازم نیست، لال به آسانی زبان لال را می‌فهمد.
پیچ و تاب عشق را از دل زدودن مشکل است. چگونه با افشاندن، بال را بی‌نقش توان کرد؟
با افتادگی می‌توان به ساق عرش راه برد. دولت پابوس، روزی خلخال می‌شود.
مار از نزدیکی گنج، اژدها می‌شود و مردم برای جاه، مال می‌جویند.
ساده‌لوحانی که محو حسن بی‌رنگی شدند، خط و خال را ابجد مشق جنون می‌دانند.
ساغر ناکامی از خود آب برمی‌آورد و تشنگی، گل تبخال را سیراب می‌کند.
کمربند از میان نازک تو ناطق می‌شود و ساق سیمین تو، خلخال را خاموش می‌کند.
ای صائب، رنج باریک تو از دل پرآرزوست. این عنکبوت رشته آمال را دور کن.
نکته پایانی
این غزل صائب، سرود بی‌کسی، اقبال و عشق است. صائب در این شعر، با زبانی شورمند و تصاویری بدیع، از بی‌کسی، از اقبال، از سیمرغ و مگس‌ران، از دل و غربال، از لال و ترجمان، از عشق و پیچ و تاب، از افتادگی و عرش، و از مار و گنج سخن می‌گوید. او می‌گوید که بی‌کسی، زاده اقبال را خوار نمی‌کند و با تسخیر دل‌ها، انسان در دو عالم پادشاهی می‌کند. در پایان، به صائب اشاره می‌کند که رنج باریک او از دل پرآرزوست و باید عنکبوت رشته آمال را دور کند. این غزل، یکی از بهترین نمونه‌های شعر عرفانی و تعلیمی صائب است که در آن، بی‌کسی، اقبال و عشق به زیبایی به تصویر کشیده شده است.
غزلیات بیشتر از صائب: غزل شماره ۱۰۵ از غزلیات صائب تبریزی | غزل شماره ۱۰۴ از غزلیات صائب تبریزی
