غزل شماره ۱۱۱ از غزلیات صائب تبریزی؛ دامنِ دریایِ خونخوارست بالین سیل را با تفسیر
غزل شماره ۱۱۱ از غزلیات صائب تبریزی، با مطلعِ باریکبینانهٔ «دامنِ دریایِ خونخوارست بالین سیل را…»، یکی از غزلهای پرمغز و فلسفیِ این شاعرِ سبک هندی است که در آن، به قدرتِ عشق و نقشِ آن در دگرگونیِ هستی پرداخته شده است. صائب در این سروده، «سیل» را نمادِ عشقِ سرکش و ویرانگر میگیرد که «بالینش» (آرامگاه و بستر استراحتش) دامنِ «دریای خونخوار» است؛ یعنی عشق، حتی در آرامش نیز در آستانهٔ غرق شدن در دریایی از رنج و شور است. او در ادامه، با تصاویری از «بیقراریِ عشق» که جز در وصال آرام نمیگیرد، «آمیزشِ دریا با سیل» به تمکین، و «کوهساران» که سنگِ فسانِ سیل میشوند، به نیروی محرکِ عشق و ناتوانیِ موانع در برابر آن اشاره میکند. در پایان، با تخلصِ «صائب» و تصویرِ «وصالِ بحر» که تسکینِ سیل را به ارمغان میآورد، اوجِ آرامش پس از طوفانِ عشق را به نمایش میگذارد. در این بخش، ضمن ارائهٔ متن کامل این غزل و تفسیر روان و ساده از تکبیتهای آن، به بررسی درونمایهٔ عشقِ سرکش، نقشِ رنج در وصال، و نگاهِ فلسفیِ صائب به «سیل» و «دریا» خواهیم پرداخت.

غزل زیبای صائب تبریزی
دامنِ دریایِ خونخوارست بالین سیل را
در کنارِ بحر باشد خوابِ سنگین سیل را
بیقرارِ عشق را جز در وصال آرام نیست
میکند آمیزشِ دریا به تمکین سیل را
راهرو را بالِ پروازست سختیهای دهر
کوهساران میشود سنگِ فسان این سیل را
عشق میداند چه باید کرد با آسودگان
نیست حاجت در خرابیها به تلقین سیل را
نعمتِ الوان نگردد سدِّ راهِ زندگی
کِی حنایِ پا شود این خاکِ رنگین سیل را
مشتِ خاکی کز عمارت تنگ گردد مَشربش
جادهد بر سینهٔ خود همچو شاهین سیل را
شوق را افسرده سازد صحبتِ افسردگان
میکند این خاکهای مرده سنگین سیل را
عمرِ مستعجل ز عاجزنالیِ ما فارغ است
خار نتواند گرفتن دامنِ این سیل را
میرساند شوقِ در دل سالکان را باغ ها
در گریبان از کفِ خویش است نسرین سیل را
بردباری و تواضع عمر میسازد دراز
هر پلی دارد به یادِ خویش چندین سیل را
مُلکِ ویرانِ مرا برگ و نوای شُکر نیست
ورنه هست از هر حبابی چشمِ تحسین سیل را
گریهٔ بیطاقتان آخر به جایی میرسد
میدهد صائب وصالِ بحرِ تسکین سیل را
غزل شماره ۱۱۰ از غزلیات صائب تبریزی / بی کسی کِی خوار سازد زادهٔ اقبال را؟
تفسیر این شعر

این غزل از صائب تبریزی، یکی از پرمضمونترین، عرفانیترین و تصویرسازترین سرودههای اوست. صائب در این شعر با زبانی شورمند و سرشار از تصاویر بدیع، از سیل و دریا، از عشق و وصال، از سختیهای دهر، از خاک و سنگ، و از شوق و بردباری سخن میگوید. او میگوید که دامن دریای خونخوار، بالین سیل است و در کنار بحر، خواب سنگین سیل است. در پایان، به صائب اشاره میکند که گریهی بیطاقتان به جایی میرسد و وصال بحر، تسکین سیل را میدهد.
فضای کلی غزل
صائب در این غزل با لحنی عرفانی و تعلیمی، به چند نکته اشاره میکند:
– سیل و دریا – دامن دریای خونخوار، بالین سیل است و در کنار بحر، خواب سنگین سیل است.
– عشق و وصال – بیقرار عشق را جز در وصال، آرام نیست و آمیزش دریا، سیل را تمکین میکند.
– سختیهای دهر – راهرو را بال پرواز است و کوهساران، سنگ فسان سیل میشود.
– عشق و آسودگان – عشق میداند با آسودگان چه کند و در خرابیها به تلقین سیل نیاز نیست.
– نعمت الوان – نعمت الوان، سد راه زندگی نمیشود و خاک رنگین، حنای پای سیل نمیشود.
– مشت خاکی – مشت خاکی که از عمارت تنگ شود، جادهد بر سینهی خود چون شاهین سیل را.
– شوق و افسردگان – شوق را افسرده سازد صحبت افسردگان و خاکهای مرده، سیل را سنگین میکند.
– عمر مستعجل – عمر مستعجل از عاجزنالی ما فارغ است و خار نمیتواند دامن سیل را بگیرد.
– شوق سالکان – شوق در دل سالکان، باغها را میرساند و نسرین سیل، در گریبان از کف خویش است.
– بردباری و تواضع – بردباری و تواضع، عمر را دراز میکند و هر پلی، یاد چندین سیل را دارد.
– ملک ویران – ملک ویران صائب، برگ و نوای شکر ندارد، وگرنه از هر حبابی، چشم تحسین سیل هست.
– گریه بیطاقت – گریهی بیطاقتان به جایی میرسد و وصال بحر، تسکین سیل را میدهد.
غزل شماره ۱۰۹ از غزلیات صائب تبریزی | جذبه مجنون سبک سازد ز تمکین سنگ را…
تفسیر بیتبهبیت
بیت اول:
«دامنِ دریایِ خونخوارست بالین سیل را / در کنارِ بحر باشد خوابِ سنگین سیل را»
– دامن دریای خونخوار، بالین سیل است،
– در کنار بحر، خواب سنگین سیل است.
نکته: سیل در کنار دریا، آرام میگیرد و خواب سنگین دارد.
بیت دوم:
«بیقرارِ عشق را جز در وصال آرام نیست / میکند آمیزشِ دریا به تمکین سیل را»
– بیقرار عشق را جز در وصال، آرام نیست،
– آمیزش دریا، سیل را تمکین (آرام) میکند.
نکته: عاشق بیقرار، جز در وصال آرام نمیگیرد و آمیزش با دریا، سیل را آرام میکند.
بیت سوم:
«راهرو را بالِ پروازست سختیهای دهر / کوهساران میشود سنگِ فسان این سیل را»
– سختیهای دهر، برای راهرو، بال پرواز است،
– کوهساران، سنگ فسان (تیزکننده) این سیل میشود.
نکته: سختیها، راهرو را توانا میکند و کوهها، سیل را تیزتر میسازند.
بیت چهارم:
«عشق میداند چه باید کرد با آسودگان / نیست حاجت در خرابیها به تلقین سیل را»
– عشق میداند با آسودگان چه کند،
– در خرابیها، سیل به تلقین نیاز ندارد.
نکته: عشق با آسودگان کار خود را میکند و سیل در خرابی، به آموزش نیاز ندارد.
بیت پنجم:
«نعمتِ الوان نگردد سدِّ راهِ زندگی / کِی حنایِ پا شود این خاکِ رنگین سیل را»
– نعمت الوان، سد راه زندگی نمیشود،
– این خاک رنگین، کی حنای پای سیل میشود؟
نکته: نعمتهای رنگارنگ، مانع زندگی نمیشوند و خاک رنگین، حنای پای سیل نمیشود.
بیت ششم:
«مشتِ خاکی کز عمارت تنگ گردد مَشربش / جادهد بر سینهٔ خود همچو شاهین سیل را»
– مشت خاکی که از عمارت، مشربش تنگ شود،
– بر سینهی خود، چون شاهین، جادهد سیل را.
نکته: مشت خاکی که از عمارت تنگ شود، بر سینهی خود، راه سیل را چون شاهین باز میکند.
غزل شماره ۱۰۸ از غزلیات صائب تبریزی؛ نعل در آتش نهد دیوانه من سنگ را با تفسیر
بیت هفتم:
«شوق را افسرده سازد صحبتِ افسردگان / میکند این خاکهای مرده سنگین سیل را»
– صحبت افسردگان، شوق را افسرده میکند،
– این خاکهای مرده، سیل را سنگین میکند.
نکته: همنشینی با افسردگان، شوق را از بین میبرد و خاک مرده، سیل را سنگین میکند.
بیت هشتم:
«عمرِ مستعجل ز عاجزنالیِ ما فارغ است / خار نتواند گرفتن دامنِ این سیل را»
– عمر مستعجل (شتابان)، از عاجزنالی ما فارغ است،
– خار نمیتواند دامن این سیل را بگیرد.
نکته: عمر شتابان، به نالهی ما اعتنا نمیکند و خار، دامن سیل را نمیگیرد.
بیت نهم:
«میرساند شوقِ در دل سالکان را باغ ها / در گریبان از کفِ خویش است نسرین سیل را»
– شوق در دل سالکان، باغها را میرساند،
– نسرین سیل، در گریبان از کف خویش است.
نکته: شوق سالکان، باغها را میرساند و نسرین سیل، در گریبان خودش است.
بیت دهم:
«بردباری و تواضع عمر میسازد دراز / هر پلی دارد به یادِ خویش چندین سیل را»
– بردباری و تواضع، عمر را دراز میکند،
– هر پلی، به یاد خود، چندین سیل را دارد.
نکته: بردباری و تواضع، عمر را دراز میکند و هر پل، یاد چندین سیل را دارد.
بیت یازدهم:
«مُلکِ ویرانِ مرا برگ و نوای شُکر نیست / ورنه هست از هر حبابی چشمِ تحسین سیل را»
– ملک ویران من، برگ و نوای شکر ندارد،
– وگرنه از هر حبابی، چشم تحسین سیل هست.
نکته: ملک ویران صائب، برگ و نوای شکر ندارد، وگرنه از هر حبابی، تحسین سیل هست.
بیت دوازدهم (مقطع):
«گریهٔ بیطاقتان آخر به جایی میرسد / میدهد صائب وصالِ بحرِ تسکین سیل را»
– گریهی بیطاقتان، آخر به جایی میرسد،
– ای صائب، وصال بحر، تسکین سیل را میدهد.
نکته: گریهی بیطاقت، به جایی میرسد و وصال بحر، سیل را تسکین میدهد.
تحلیل عمیقتر
۱. سیل و دریا
سیل در کنار دریا آرام میگیرد و خواب سنگین دارد. این نشان از آرامش در وصال دارد.
۲. عشق و وصال
عاشق بیقرار، جز در وصال آرام نمیگیرد و آمیزش با دریا، سیل را آرام میکند.
۳. سختیهای دهر
سختیها، راهرو را توانا میکند و کوهها، سیل را تیزتر میسازند.
۴. عشق و آسودگان
عشق با آسودگان کار خود را میکند و سیل در خرابی، به آموزش نیاز ندارد.
۵. نعمت الوان
نعمتهای رنگارنگ، مانع زندگی نمیشوند و خاک رنگین، حنای پای سیل نمیشود.
۶. مشت خاکی
مشت خاکی که از عمارت تنگ شود، راه سیل را باز میکند.
۷. شوق و افسردگان
همنشینی با افسردگان، شوق را از بین میبرد و خاک مرده، سیل را سنگین میکند.
۸. عمر مستعجل
عمر شتابان، به نالهی ما اعتنا نمیکند و خار، دامن سیل را نمیگیرد.
۹. شوق سالکان
شوق سالکان، باغها را میرساند و نسرین سیل، در گریبان خودش است.
۱۰. بردباری و تواضع
بردباری و تواضع، عمر را دراز میکند و هر پل، یاد چندین سیل را دارد.
۱۱. ملک ویران
ملک ویران صائب، برگ و نوای شکر ندارد، وگرنه از هر حبابی، تحسین سیل هست.
۱۲. گریه بیطاقت
گریهی بیطاقت، به جایی میرسد و وصال بحر، سیل را تسکین میدهد.
غزل شماره ۱۰۷ از غزلیات صائب تبریزی | خلق خوش چون صلح می سازد گوارا جنگ را
خلاصه به زبان ساده
صائب میگوید:
دامن دریای خونخوار، بالین سیل است و در کنار بحر، خواب سنگین سیل است.
بیقرار عشق، جز در وصال آرام نیست و آمیزش دریا، سیل را آرام میکند.
سختیهای دهر، بال پرواز راهرو است و کوهساران، سنگ فسان سیل میشود.
عشق میداند با آسودگان چه کند و در خرابیها، سیل به تلقین نیاز ندارد.
نعمت الوان، سد راه زندگی نمیشود. کی حنای پای سیل میشود این خاک رنگین؟
مشت خاکی که از عمارت تنگ شود، بر سینه خود چون شاهین، جادهد سیل را.
صحبت افسردگان، شوق را افسرده میکند و خاکهای مرده، سیل را سنگین میکند.
عمر مستعجل از عاجزنالی ما فارغ است و خار نمیتواند دامن سیل را بگیرد.
شوق در دل سالکان، باغها را میرساند و نسرین سیل، در گریبان از کف خویش است.
بردباری و تواضع، عمر را دراز میکند و هر پلی، یاد چندین سیل را دارد.
ملک ویران مرا برگ و نوای شکر نیست، وگرنه از هر حبابی، چشم تحسین سیل هست.
گریهی بیطاقتان آخر به جایی میرسد. ای صائب، وصال بحر، تسکین سیل را میدهد.
نکته پایانی
این غزل صائب، سرود عشق، وصال و بردباری است. صائب در این شعر، با زبانی شورمند و تصاویری بدیع، از سیل و دریا، از عشق و وصال، از سختیهای دهر، از خاک و سنگ، و از شوق و بردباری سخن میگوید. او میگوید که سیل در کنار دریا آرام میگیرد و عاشق بیقرار، جز در وصال آرام نمیشود. در پایان، به صائب اشاره میکند که گریهی بیطاقت به جایی میرسد و وصال بحر، سیل را تسکین میدهد. این غزل، یکی از بهترین نمونههای شعر عرفانی و تعلیمی صائب است که در آن، عشق، وصال و بردباری به زیبایی به تصویر کشیده شده است.
غزل شماره ۱۰۶ از غزلیات صائب تبریزی / مورم اما خوشه چین خرمن دونان نیم + تفسیر










