غزل شماره ۱۱۵ از غزلیات حافظ؛ درختِ دوستی بنشان که کامِ دل به بار آرد با تفسیر

غزل شماره ۱۱۵ از غزلیات شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، با مطلعِ پندآموزِ «درختِ دوستی بنشان که کامِ دل به بار آرد…»، یکی از اخلاقی‌ترین و عارفانه‌ترین غزل‌های لسان‌الغیب است که در آن، شاعر با تمثیلِ «درخت دوستی» و «نهال دشمنی»، به کاشت محبت و برکندن کینه از دل فرا می‌خواند. حافظ در این غزل، «دوستی» را نه یک احساس زودگذر، که نهالی می‌داند که باید در دل کاشته و پرورش یابد تا «کام دل» به بار آید، و «دشمنی» را گیاهی هرزه که باید از ریشه برکنده شود تا «رنج بی‌شمار» به بار نیاورد . در ادامه، با تصاویری از «مهمان خراباتی» و «رندان»، «شب صحبت» و «گردش گردون»، و «عماری‌دار لیلی» و «مجنون»، به غنیمت‌شمردنِ لحظه‌ها، عزت‌مندی در کنار رندان، و رسیدن به وصال اشاره می‌کند. در پایان، با تخلصِ «حافظ» و آرزوی «نشستن بر لب جوی و سروی در کنار»، اوجِ آرامش و کمال را به تصویر می‌کشد. در این بخش از سایت، ضمن ارائهٔ متن کامل این غزل و تفسیر روان و ساده از تک‌بیت‌های آن، به بررسی درون‌مایهٔ دوستی و دشمنی، غنیمت‌شماریِ عمر، و نگاهِ عرفانیِ حافظ به مقامِ «وصال» خواهیم پرداخت.

غزل خواندنی از حافظ

درختِ دوستی بنشان که کامِ دل به بار آرد

نهالِ دشمنی بَرکَن که رنج بی‌شمار آرد

چو مهمانِ خراباتی به عزت باش با رندان

که دردِ سر کشی جانا! گرت مستی خمار آرد

شبِ صحبت غنیمت دان که بعد از روزگارِ ما

بسی گردش کُنَد گردون، بسی لیل و نهار آرد

عَماری‌دارِ لیلی را که مَهدِ ماه در حکم است

خدا را در دل اندازش که بر مجنون گذار آرد

بهارِ عمر خواه ای دل! و گر نه این چمن هر سال

چو نسرین صد گل آرد بار و چون بلبل هِزار آرد

خدا را چون دلِ ریشم قراری بست با زلفت

بفرما لعلِ نوشین را که زودش با قرار آرد

در این باغ از خدا خواهد دگر پیرانه‌سر، حافظ

نشیند بر لبِ جویی و سروی در کنار آرد

غزل شماره ۱۱۴ از غزلیات حافظ / همایِ اوجِ سعادت به دامِ ما افتد با تفسیر

تفسیر این شعر

این غزل از حافظ شیرازی، یکی از پندآموزترین، عاشقانه‌ترین و عارفانه‌ترین سروده‌های اوست. حافظ در این شعر با زبانی ساده و شورانگیز، از درخت دوستی، از نهال دشمنی، از مهمانی خرابات، از شب صحبت، از لیلی و مجنون، و از بهار عمر سخن می‌گوید. او می‌گوید که درخت دوستی را بنشان که کام دل را به بار می‌آورد و نهال دشمنی را برکن که رنج بی‌شمار می‌آورد. در پایان، به حافظ اشاره می‌کند که در این باغ، پیرانه‌سر، در لب جوی می‌نشیند و سروی در کنار می‌آورد.

 فضای کلی غزل

حافظ در این غزل با لحنی پندآموز و عاشقانه، به چند نکته اشاره می‌کند:

– درخت دوستی – درخت دوستی را بنشان که کام دل را به بار می‌آورد.

– نهال دشمنی – نهال دشمنی را برکن که رنج بی‌شمار می‌آورد.

– مهمان خرابات – با رندان با عزت باش، که درد سر می‌کشی اگر مستی خمار آورد.

– شب صحبت – شب صحبت را غنیمت بدان، زیرا بعد از ما گردون بسیار می‌گردد.

– لیلی و مجنون – عماری‌دار لیلی را که مهد ماه در حکم است، در دل انداز تا بر مجنون گذار آورد.

– بهار عمر – بهار عمر را بخواه، وگرنه این چمن هر سال صد گل و هزار بلبل می‌آورد.

– دل ریش و زلف – دل ریش حافظ با زلف یار قرار بست، بفرما لعل نوشین را که زود با قرار آورد.

– پیرانه‌سر – حافظ در این باغ، پیرانه‌سر، در لب جوی می‌نشیند و سروی در کنار می‌آورد.

غزل شماره ۱۱۳ از غزلیات حافظ؛ بنفشه دوش به گل گفت و خوش نشانی داد با تفسیر

 تفسیر بیت‌به‌بیت

 بیت اول:

«درختِ دوستی بنشان که کامِ دل به بار آرد / نهالِ دشمنی بَرکَن که رنج بی‌شمار آرد»

– درخت دوستی را بنشان که کام دل را به بار می‌آورد،

– و نهال دشمنی را برکن که رنج بی‌شمار می‌آورد.

نکته: دوستی، کام دل را به بار می‌آورد و دشمنی، رنج بی‌شمار.

 بیت دوم:

«چو مهمانِ خراباتی به عزت باش با رندان / که دردِ سر کشی جانا! گرت مستی خمار آرد»

– چون مهمان خرابات (میخانه) هستی، با رندان با عزت باش،

– که درد سر می‌کشی، ای جان، اگر مستی خمار آورد.

نکته: با رندان با عزت باش، زیرا مستی، خمار و درد سر می‌آورد.

 بیت سوم:

«شبِ صحبت غنیمت دان که بعد از روزگارِ ما / بسی گردش کُند گردون، بسی لیل و نهار آرد»

– شب صحبت را غنیمت بدان، زیرا بعد از روزگار ما،

– گردون بسیار می‌گردد و شب و روز بسیاری می‌آورد.

نکته: شب صحبت را غنیمت بدان، زیرا بعد از ما، روزگار بسیار می‌گردد.

 بیت چهارم:

«عَماری‌دارِ لیلی را که مَهدِ ماه در حکم است / خدا را در دل اندازش که بر مجنون گذار آرد»

– عماری‌دار (کجاوه‌دار) لیلی را که مهد ماه در حکم (فرمان) اوست،

– به خدا در دل اندازش تا بر مجنون گذار آورد.

نکته: عماری‌دار لیلی را به دل انداز تا بر مجنون بگذرد.

 بیت پنجم:

«بهارِ عمر خواه ای دل! و گر نه این چمن هر سال / چو نسرین صد گل آرد بار و چون بلبل هِزار آرد»

– ای دل، بهار عمر را بخواه، وگرنه این چمن هر سال،

– چون نسرین، صد گل می‌آورد و چون بلبل، هزار (آواز) می‌آورد.

نکته: بهار عمر را غنیمت بدان، زیرا چمن هر سال گل و بلبل می‌آورد.

 بیت ششم:

«خدا را چون دلِ ریشم قراری بست با زلفت / بفرما لعلِ نوشین را که زودش با قرار آرد»

– به خدا، چون دل ریش من با زلف تو قرار بست،

– بفرما لعل نوشین (لب شیرین) را که زود با قرار آورد.

نکته: دل ریش حافظ با زلف یار قرار بست، پس لب شیرین یار را بفرما تا زود با قرار آورد.

 بیت هفتم (مقطع):

«در این باغ از خدا خواهد دگر پیرانه‌سر، حافظ / نشیند بر لبِ جویی و سروی در کنار آرد»

– حافظ در این باغ، پیرانه‌سر، از خدا می‌خواهد،

– که بر لب جوی بنشیند و سروی در کنار آورد.

نکته: حافظ در پیری، از خدا می‌خواهد که در لب جوی بنشیند و سروی (یار) در کنار داشته باشد.

غزل شماره ۱۱۲ از غزلیات حافظ / آن که رخسارِ تو را رنگِ گل و نسرین داد با تفسیر

تحلیل عمیق‌تر

 ۱. درخت دوستی

درخت دوستی را بنشان که کام دل را به بار می‌آورد. این نشان از ارزش دوستی دارد.

 ۲. نهال دشمنی

نهال دشمنی را برکن که رنج بی‌شمار می‌آورد. این نشان از خطر دشمنی دارد.

 ۳. مهمان خرابات

با رندان با عزت باش، زیرا مستی، خمار و درد سر می‌آورد. این نشان از آداب همنشینی با رندان دارد.

 ۴. شب صحبت

شب صحبت را غنیمت بدان، زیرا بعد از ما روزگار بسیار می‌گردد. این نشان از ارزش لحظات دارد.

 ۵. لیلی و مجنون

عماری‌دار لیلی را به دل انداز تا بر مجنون بگذرد. این نشان از عشق و دلسوزی دارد.

 ۶. بهار عمر

بهار عمر را غنیمت بدان، زیرا چمن هر سال گل و بلبل می‌آورد. این نشان از گذر عمر دارد.

 ۷. دل ریش و زلف

دل ریش حافظ با زلف یار قرار بست، پس لب شیرین یار را بفرما تا زود با قرار آورد. این نشان از امید به وصال دارد.

 ۸. پیرانه‌سر

حافظ در پیری، از خدا می‌خواهد که در لب جوی بنشیند و سروی در کنار داشته باشد. این نشان از آرزوی آرامش در پیری دارد.

 خلاصه به زبان ساده

حافظ می‌گوید:

درخت دوستی را بنشان که کام دل را به بار می‌آورد و نهال دشمنی را برکن که رنج بی‌شمار می‌آورد.

چون مهمان خراباتی، با رندان با عزت باش، که درد سر می‌کشی اگر مستی خمار آورد.

شب صحبت را غنیمت بدان، زیرا بعد از روزگار ما، گردون بسیار می‌گردد و شب و روز بسیاری می‌آورد.

عماری‌دار لیلی را که مهد ماه در حکم اوست، به خدا در دل انداز تا بر مجنون گذار آورد.

ای دل، بهار عمر را بخواه، وگرنه این چمن هر سال چون نسرین صد گل و چون بلبل هزار می‌آورد.

به خدا، چون دل ریش من با زلف تو قرار بست، بفرما لعل نوشین را که زود با قرار آورد.

حافظ در این باغ، پیرانه‌سر، از خدا می‌خواهد که بر لب جوی بنشیند و سروی در کنار آورد.

 نکته پایانی

این غزل حافظ، سرود دوستی، عشق و گذر عمر است. حافظ در این شعر، با زبانی ساده و شورانگیز، از درخت دوستی، از نهال دشمنی، از مهمانی خرابات، از شب صحبت، از لیلی و مجنون، و از بهار عمر سخن می‌گوید. او می‌گوید که درخت دوستی را بنشان که کام دل را به بار می‌آورد و نهال دشمنی را برکن که رنج بی‌شمار می‌آورد. در پایان، به حافظ اشاره می‌کند که در پیری، در لب جوی می‌نشیند و سروی در کنار می‌آورد. این غزل، یکی از بهترین نمونه‌های شعر پندآموز و عاشقانه‌ی حافظ است که در آن، دوستی، عشق و گذر عمر به زیبایی به تصویر کشیده شده است.

غزل شماره ۱۱۱ از غزلیات حافظ / عکسِ رویِ تو چو در آینهٔ جام افتاد با تفسیر