غزل شماره ۱۱۱ از غزلیات شهریار / به اختیار دلی برد چشم یار از من با تفسیر
غزل شماره ۱۱۱ از گزیدهٔ غزلیات شهریار، با مطلعِ «به اختیار دلی برد چشم یار از من…»، یکی از غزل‌های عاشقانه و تأمل‌برانگیز این شاعر بزرگ معاصر است که در آن، از جبرِ عشق و سلبِ اختیار از عاشق سخن به میان آمده است. شهریار در این سروده، با زبانی ساده و در عین حال شورانگیز، از «چشم یار» سخن می‌گوید که با افسونِ خود، دل و اختیارِ عاشق را به گرو می‌برد و پس از دوریِ او، «گریه» نیز آخرین رمقِ اراده را از عاشق می‌ستاند . این غزل، روایتی است از تسلیمِ محض در برابر عشق؛ جایی که عاشق، حتی در روز حشر، بهشت را می‌بخشد تا تنها «یار» از آنِ او باشد . در ادامه، شاعر از سیاهیِ روزگارِ خویش می‌گوید که از زلفِ یار نیز تیره‌تر شده و از «انتظارِ» بی‌پایانی که عمرش را به سر آورده است. در پایان، با تخلصِ «شهریار» و اشاره به «شاهکارِ» ماندگارِ غزل، اوجِ تلخکامی و جاودانگیِ هنر را به نمایش می‌گذارد . در این بخش از سایت، ضمن ارائهٔ متن کامل این غزل و تفسیر روان و ساده از تک‌بیت‌های آن، به بررسی درون‌مایهٔ جبر عشق، سلب اختیار و نگاهِ شاعرانهٔ شهریار به مقامِ «فنا» خواهیم پرداخت.
غزل زیبای شهریار
به اختیار دلی برد چشم یار از من
که دور از او ببرد گریه اختیار از من
به روز حشر اگر اختیار با ما بود
بهشت و هر چه در او از شما و یار از من
دگر قرار تو با ما چنین نبود ای دل
که خنجری شوی و بگسلی قرار از من
سیه تر از سر زلف تو روزگار من است
دگر چه خواهد از این بیش روزگار از من
به تلخکامی از آن دلخوشم که می‌ماند
بسی فسانه شیرین به یادگار از من
ترانه‌ها فکند جاودانه در آفاق
چو بر فلک شود این ناله‌های زار از من
دمد ز تربت من لاله‌ها چو یاد آرند
پیاله‌نوش حریفان به نوبهار از من
در انتظار تو بنشستم و سرآمد عمر
دگر چه داری از این بیش انتظار از من
شبی که از در مهتابی آمدی یاد آر
چه مایه گوهر اشکی که شد نثار از من
گواه عهد تو آن شب ستارگان بودند
هنوز شاهدکانند شرمسار از من
به اختیار نمی‌باختم به خالش دل
که برده بود حریف اول اختیار از من
گذشت کار من و یار شهریارا لیک
در این میان غزلی ماند شاهکار از من
غزلیات بیشتر از شهریار: غزل شماره ۱۱۰ از غزلیات شهریار | غزل شماره ۱۰۹ از غزلیات شهریار
تفسیر این شعر
این غزل از محمدحسین بهجت تبریزی (شهریار)، یکی از سوزناک‌ترین، عاشقانه‌ترین و شخصی‌ترین سروده‌های اوست. شهریار در این شعر با زبانی ساده و شورانگیز، از اختیار دل، از چشم یار، از گریه، از روز حشر، از سیاهی روزگار، و از انتظار و وفاداری سخن می‌گوید. او می‌گوید که چشم یار، به اختیار دلی، دل او را برد و دوری از او، اختیار گریه را از او گرفت. در پایان، به شهریار اشاره می‌کند که کار او و یار گذشت، اما غزلی شاهکار از او به یادگار ماند.
فضای کلی غزل
شهریار در این غزل با لحنی غم‌انگیز و عاشقانه، به چند نکته اشاره می‌کند:
– اختیار دل – چشم یار، به اختیار دلی، دل او را برد.
– گریه و دوری – دوری از یار، اختیار گریه را از او گرفت.
– روز حشر – اگر در روز حشر اختیار با ما بود، بهشت و هر چه در آن است از شما و یار از من.
– قرار دل – قرار تو با ما چنین نبود که خنجری شوی و قرار از من بگسلی.
– سیاهی روزگار – روزگار من از سر زلف تو سیاه‌تر است.
– تلخکامی – به تلخکامی دلخوشم، زیرا فسانه شیرین از من به یادگار می‌ماند.
– ترانه‌ها – ترانه‌ها در آفاق جاودانه می‌شوند.
– تربت و لاله – از تربت من لاله‌ها می‌دمد و حریفان به نوبهار از من پیاله می‌نوشند.
– انتظار – در انتظار تو نشستم و عمر سرآمد.
– شب مهتابی – شبی که از در مهتابی آمدی، یاد آر چه گوهر اشکی که از من نثار شد.
– ستارگان – ستارگان، گواه عهد تو بودند و هنوز شرمسار از من هستند.
– خال و اختیار – به اختیار، دل به خالش نباختم، زیرا حریف اول اختیار از من برده بود.
– شاهکار غزل – کار من و یار گذشت، اما غزلی شاهکار از من ماند.
تفسیر بیت‌به‌بیت
بیت اول:
«به اختیار دلی برد چشم یار از من / که دور از او ببرد گریه اختیار از من»
– چشم یار، به اختیار دلی، دل من را برد،
– و دوری از او، اختیار گریه را از من گرفت.
نکته: چشم یار، دل شهریار را به اختیار برد و دوری از او، اختیار گریه را از او گرفت.
بیت دوم:
«به روز حشر اگر اختیار با ما بود / بهشت و هر چه در او از شما و یار از من»
– اگر در روز حشر، اختیار با ما بود،
– بهشت و هر چه در آن است از شما، و یار از من.
نکته: اگر در قیامت اختیار با شهریار بود، بهشت را به دیگران می‌داد و یار را برای خود می‌خواست.
بیت سوم:
«دگر قرار تو با ما چنین نبود ای دل / که خنجری شوی و بگسلی قرار از من»
– ای دل، قرار تو با ما چنین نبود،
– که خنجری شوی و قرار را از من بگسلی.
نکته: دل، قرار خود را با شهریار شکست و چون خنجری، آرامش او را از بین برد.
بیت چهارم:
«سیه‌تر از سر زلف تو روزگار من است / دگر چه خواهد از این بیش روزگار از من»
– روزگار من از سر زلف تو سیاه‌تر است،
– روزگار چه بیشتر از این از من می‌خواهد؟
نکته: روزگار شهریار از زلف یار سیاه‌تر است و روزگار بیشتر از این نمی‌تواند از او بگیرد.
غزلیات بیشتر از شهریار: غزل شماره ۱۰۸ از غزلیات شهریار | غزل شماره ۱۰۷ از غزلیات شهریار
بیت پنجم:
«به تلخکامی از آن دلخوشم که می‌ماند / بسی فسانه شیرین به یادگار از من»
– به تلخکامی دلخوشم، زیرا می‌ماند،
– فسانه‌های شیرین بسیاری به یادگار از من.
نکته: شهریار به تلخکامی دلخوش است، زیرا فسانه‌های شیرین (شعرهایش) از او به یادگار می‌ماند.
بیت ششم:
«ترانه‌ها فکند جاودانه در آفاق / چو بر فلک شود این ناله‌های زار از من»
– ترانه‌ها در آفاق جاودانه می‌شوند،
– چون این ناله‌های زار من بر فلک شود.
نکته: ناله‌های زار شهریار، ترانه‌های جاودانه در آفاق می‌شوند.
بیت هفتم:
«دمد ز تربت من لاله‌ها چو یاد آرند / پیاله‌نوش حریفان به نوبهار از من»
– از تربت من لاله‌ها می‌دمد، چون یاد آرند،
– و حریفان در نوبهار از من پیاله می‌نوشند.
نکته: از تربت شهریار لاله می‌دمد و حریفان در بهار از یاد او پیاله می‌نوشند.
بیت هشتم:
«در انتظار تو بنشستم و سرآمد عمر / دگر چه داری از این بیش انتظار از من»
– در انتظار تو نشستم و عمر سرآمد،
– دیگر چه بیشتر از این انتظار از من داری؟
نکته: شهریار در انتظار یار نشست و عمرش سرآمد و یار بیشتر از این انتظار از او نمی‌تواند بخواهد.
بیت نهم:
«شبی که از در مهتابی آمدی یاد آر / چه مایه گوهر اشکی که شد نثار از من»
– شبی که از در مهتابی آمدی، یاد آر،
– چه گوهر اشکی که از من نثار شد.
نکته: شبی که یار از در مهتابی آمد، گوهر اشک بسیاری از شهریار نثار شد.
بیت دهم:
«گواه عهد تو آن شب ستارگان بودند / هنوز شاهدکانند شرمسار از من»
– ستارگان آن شب، گواه عهد تو بودند،
– و هنوز ستارگان از من شرمسارند.
نکته: ستارگان گواه عهد یار بودند و هنوز از شکستن آن عهد، شرمسارند.
بیت یازدهم:
«به اختیار نمی‌باختم به خالش دل / که برده بود حریف اول اختیار از من»
– به اختیار، دل به خالش نباختم،
– زیرا حریف اول (چشم یار) اختیار را از من برده بود.
نکته: شهریار به اختیار، دل به خال یار نباخت، زیرا چشم یار قبلاً اختیار او را برده بود.
بیت دوازدهم (مقطع):
«گذشت کار من و یار شهریارا لیک / در این میان غزلی ماند شاهکار از من»
– ای شهریار، کار من و یار گذشت، اما
– در این میان، غزلی شاهکار از من ماند.
نکته: کار شهریار و یار گذشت، اما غزلی شاهکار از او به یادگار ماند.
تحلیل عمیق‌تر
۱. اختیار دل
چشم یار، دل شهریار را به اختیار برد. این نشان از قدرت نگاه معشوق دارد.
۲. گریه و دوری
دوری از یار، اختیار گریه را از شهریار گرفت. این نشان از غم عمیق او دارد.
۳. روز حشر
اگر در قیامت اختیار با شهریار بود، بهشت را به دیگران می‌داد و یار را برای خود می‌خواست. این نشان از عشق مطلق او دارد.
۴. قرار دل
دل، قرار خود را با شهریار شکست و چون خنجری، آرامش او را از بین برد. این نشان از بی‌وفایی دل دارد.
۵. سیاهی روزگار
روزگار شهریار از زلف یار سیاه‌تر است. این نشان از سختی روزگار او دارد.
۶. تلخکامی
شهریار به تلخکامی دلخوش است، زیرا فسانه‌های شیرین (شعرهایش) از او به یادگار می‌ماند. این نشان از ارزش شعر برای او دارد.
۷. ترانه‌ها
ناله‌های زار شهریار، ترانه‌های جاودانه در آفاق می‌شوند. این نشان از جاودانگی شعر او دارد.
۸. تربت و لاله
از تربت شهریار لاله می‌دمد و حریفان در بهار از یاد او پیاله می‌نوشند. این نشان از ماندگاری یاد او دارد.
۹. انتظار
شهریار در انتظار یار نشست و عمرش سرآمد. این نشان از انتظار طولانی او دارد.
۱۰. شب مهتابی
شبی که یار از در مهتابی آمد، گوهر اشک بسیاری از شهریار نثار شد. این نشان از شوق و اشک او دارد.
۱۱. ستارگان
ستارگان گواه عهد یار بودند و هنوز از شکستن آن عهد، شرمسارند. این نشان از بی‌وفایی یار دارد.
۱۲. خال و اختیار
شهریار به اختیار، دل به خال یار نباخت، زیرا چشم یار قبلاً اختیار او را برده بود. این نشان از تسلیم او در برابر عشق دارد.
۱۳. شاهکار غزل
کار شهریار و یار گذشت، اما غزلی شاهکار از او به یادگار ماند. این نشان از جاودانگی شعر او دارد.
خلاصه به زبان ساده
شهریار می‌گوید:
چشم یار، به اختیار دلی، دل من را برد و دوری از او، اختیار گریه را از من گرفت.
اگر در روز حشر اختیار با ما بود، بهشت و هر چه در آن است از شما و یار از من.
ای دل، قرار تو با ما چنین نبود که خنجری شوی و قرار از من بگسلی.
روزگار من از سر زلف تو سیاه‌تر است. روزگار چه بیشتر از این از من می‌خواهد؟
به تلخکامی دلخوشم، زیرا فسانه شیرین بسیاری از من به یادگار می‌ماند.
ترانه‌ها در آفاق جاودانه می‌شوند، چون ناله‌های زار من بر فلک شود.
از تربت من لاله‌ها می‌دمد و حریفان در نوبهار از من پیاله می‌نوشند.
در انتظار تو نشستم و عمر سرآمد. دیگر چه بیشتر از این انتظار از من داری؟
شبی که از در مهتابی آمدی، یاد آر چه گوهر اشکی که از من نثار شد.
ستارگان گواه عهد تو بودند و هنوز شرمسار از من هستند.
به اختیار، دل به خالش نباختم، زیرا حریف اول اختیار از من برده بود.
ای شهریار، کار من و یار گذشت، اما غزلی شاهکار از من ماند.
نکته پایانی
این غزل شهریار، سرود عشق، انتظار و جاودانگی شعر است. شهریار در این شعر، با زبانی ساده و شورانگیز، از اختیار دل، از چشم یار، از گریه، از روز حشر، از سیاهی روزگار، و از انتظار و وفاداری سخن می‌گوید. او می‌گوید که چشم یار، دل او را به اختیار برد و دوری از او، اختیار گریه را از او گرفت. در پایان، به شهریار اشاره می‌کند که کار او و یار گذشت، اما غزلی شاهکار از او به یادگار ماند. این غزل، یکی از بهترین نمونه‌های شعر عاشقانه و شخصی شهریار است که در آن، عشق، انتظار و جاودانگی شعر به زیبایی به تصویر کشیده شده است.
غزلیات بیشتر از شهریار: غزل شماره ۱۰۶ از غزلیات شهریار | غزل شماره ۱۰۵ از غزلیات شهریار
