غزل شماره ۱۰۸ از دیوان شمس مولانا | به برج دل رسیدی بیست این جا با تفسیر

بررسی غزل شماره ۱۰۸ دیوان شمس مولانا با مطلع «به برج دل رسیدی بیست این جا». تفسیری بر این غزل که در آن، سالک پس از رسیدن به مقام دل و شهود جمال حق، به توقف و درنگ در همین جایگاه فراخوانده می‌شود و از جست‌وجوی بی‌پایان در عالم کثرت بازمی‌ماند. 🌹

غزل شماره ۱۰۸ از دیوان شمس تبریزی، با مطلعِ «به برج دل رسیدی بیست این جا…»، یکی از کوتاه‌ترین اما ژرف‌ترین غزل‌های مولاناست که در آن، سالکِ راه حقیقت را به توقف در «برج دل» و درنگ در برابر جلوهٔ جمالِ معشوق ازلی فرامی‌خواند. «بیست این جا» (بایست اینجا) در پایان هر بیت، چون ندایِ یک مرادِ آگاه، سالک را از سرگردانی در «نواحی» فکری و «رخت کشیدن» در عالم کثرت بازمی‌دارد و به سکون و حضور در لحظهٔ ابدی فرا می‌خواند . مولانا در این غزل، «مه» (ماه) را نمادِ نورِ جان و جلوهٔ حق می‌داند و تأکید می‌کند که پس از دیدنِ این جمال، دیگر جایِ «شنیدنِ» اوصاف و «دویدن» در پی این و آن نیست؛ باید ایستاد و نظاره کرد . در پایان، «سینه» به «پستان شیر» تشبیه می‌شود که منبعِ فیض و معرفت است و سالک باید در همان جا بماند تا از این شیرِ معرفت بنوشد . در این بخش از سایت، ضمن ارائهٔ متن کامل این غزل و تفسیر روان و ساده از تک‌بیت‌های آن، به بررسی درون‌مایهٔ توقف در برج دل، فنای در جمال و نگاهِ عرفانیِ مولانا به مقامِ «شهود» خواهیم پرداخت.

غزل شماره ۱۰۸ از دیوان شمس مولانا | به برج دل رسیدی بیست این جا با تفسیر

غزل شماره 108 مولوی

به برج دل رسیدی بیست این جا

چو آن مه را بدیدی بیست این جا

بسی این رخت خود را هر نواحی

ز نادانی کشیدی بیست این جا

بشد عمری و از خوبی آن مه

به هر نوعی شنیدی بیست این جا

ببین آن حسن را کز دیدن او

بدید و نابدیدی بیست این جا

به سینه تو که آن پستان شیرست

که از شیرش چشیدی بیست این جا

غزلیات بیشتر از مولانا: غزل شماره ۱۰۷ از دیوان شمس مولانا | غزل شماره ۱۰۶ از دیوان شمس مولانا

تفسیر این شعر

تفسیر این شعر

این غزل از مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، یکی از پرشورترین، عارفانه‌ترین و دعوتی‌ترین سروده‌های اوست. مولانا در این شعر با زبانی ساده و شورانگیز، مخاطب را به حضور در لحظه و دیدن معشوق فرامی‌خواند. او می‌گوید که به برج دل رسیده‌ای، اینجاست. چون آن ماه (معشوق) را دیدی، اینجاست. عمری خود را در نواحی مختلف کشیدی، اما اینجاست. عمری از خوبی آن ماه شنیدی، اما اینجاست. حسن او را ببین، زیرا دیدن و ندیدن، اینجاست. به سینه‌ات که پستان شیر است، از شیرش چشیدی، اینجاست.

 فضای کلی غزل

مولانا در این غزل با لحنی دعوتی و عارفانه، به چند نکته اشاره می‌کند:

– برج دل – به برج دل رسیده‌ای، اینجاست.

– دیدن معشوق – چون آن ماه را دیدی، اینجاست.

– عمر در نواحی – عمری خود را در نواحی مختلف کشیدی، اما اینجاست.

– شنیدن خوبی – عمری از خوبی آن ماه شنیدی، اما اینجاست.

– دیدن و ندیدن – حسن او را ببین، زیرا دیدن و ندیدن اینجاست.

– سینه و شیر – به سینه‌ات که پستان شیر است، از شیرش چشیدی، اینجاست.

 تفسیر بیت‌به‌بیت

 بیت اول:

«به برج دل رسیدی بیست این جا / چو آن مه را بدیدی بیست این جا»

– به برج دل رسیده‌ای، اینجاست،

– چون آن ماه (معشوق) را دیدی، اینجاست.

نکته: مخاطب به برج دل رسیده و معشوق را دیده است، پس اینجاست.

 بیت دوم:

«بسی این رخت خود را هر نواحی / ز نادانی کشیدی بیست این جا»

– بسیار رخت (بار و بنه) خود را در نواحی مختلف کشیدی،

– از نادانی، اینجاست.

نکته: مخاطب از نادانی، خود را در نواحی مختلف کشیده است، اما اینجاست.

غزلیات بیشتر از مولانا: غزل شماره ۱۰۵ از دیوان شمس مولانا | غزل شماره ۱۰۴ از دیوان شمس مولانا

 بیت سوم:

«بشد عمری و از خوبی آن مه / به هر نوعی شنیدی بیست این جا»

– عمری گذشت و از خوبی آن ماه،

– به هر نوعی شنیدی، اینجاست.

نکته: مخاطب عمری از خوبی معشوق شنیده است، اما اینجاست.

 بیت چهارم:

«ببین آن حسن را کز دیدن او / بدید و نابدیدی بیست این جا»

– آن حسن را ببین که از دیدن او،

– دیدن و ندیدن، اینجاست.

نکته: حسن معشوق را ببین، زیرا دیدن و ندیدن، اینجاست.

 بیت پنجم (مقطع):

«به سینه تو که آن پستان شیرست / که از شیرش چشیدی بیست این جا»

– به سینه‌ات که پستان شیر است،

– که از شیرش چشیدی، اینجاست.

نکته: مخاطب از شیر سینه (معرفت) چشیده است، پس اینجاست.

تحلیل عمیق‌تر

 ۱. برج دل

مخاطب به برج دل رسیده است. این نشان می‌دهد که دل، جایگاه اصلی عشق و معرفت است.

 ۲. دیدن معشوق

مخاطب معشوق را دیده است، پس اینجاست. این نشان می‌دهد که دیدن معشوق، در همین لحظه و مکان است.

 ۳. عمر در نواحی

مخاطب از نادانی، خود را در نواحی مختلف کشیده است. این نشان می‌دهد که جست‌وجوی بیرونی، بیهوده است.

 ۴. شنیدن خوبی

مخاطب عمری از خوبی معشوق شنیده است، اما اینجاست. این نشان می‌دهد که شنیدن، کافی نیست و باید دید.

 ۵. دیدن و ندیدن

حسن معشوق، دیدن و ندیدن را در بر دارد. این نشان می‌دهد که حسن او، فراتر از دیدن و ندیدن است.

 ۶. سینه و شیر

مخاطب از شیر سینه (معرفت) چشیده است. این نشان می‌دهد که معرفت، از سینه (دل) می‌آید.

 خلاصه به زبان ساده

مولانا می‌گوید:

به برج دل رسیده‌ای، اینجاست. چون آن ماه را دیدی، اینجاست.

بسیار رخت خود را در نواحی مختلف کشیدی، از نادانی. اینجاست.

عمری گذشت و از خوبی آن ماه به هر نوعی شنیدی. اینجاست.

آن حسن را ببین که از دیدن او، دیدن و ندیدن اینجاست.

به سینه‌ات که پستان شیر است، از شیرش چشیدی. اینجاست.

 نکته پایانی

این غزل مولانا، سرود حضور، دیدن و معرفت است. مولانا در این شعر، با زبانی ساده و شورانگیز، مخاطب را به حضور در لحظه و دیدن معشوق فرامی‌خواند. او می‌گوید که مخاطب به برج دل رسیده و معشوق را دیده است، پس اینجاست. جست‌وجوی بیرونی بیهوده است و باید در دل، معشوق را دید. این غزل، یکی از بهترین نمونه‌های شعر عارفانه و دعوتی مولانا است که در آن، حضور، دیدن و معرفت به زیبایی به تصویر کشیده شده است.

غزلیات بیشتر از مولانا: غزل شماره ۱۰۳ از دیوان شمس مولانا | غزل شماره ۱۰۲ از دیوان شمس مولانا

امیرسالار کریمی صابر
نویسنده: امیرسالار کریمی صابر

امیرسالار، نویسنده ارشد تیم تحریریه. از ابتدا در کنار مدیر مجموعه، در شکل‌دهی به هویت محتوایی سایت نقش داشته‌ام. هر آنچه در حوزه‌های سینما، ادبیات، فلسفه، اشعار و جملات کوتاه می‌خوانید، حاصل نگاه و قلم من است. بیش از ۵ سال است که به عنوان یکی از سئوکاران مجموعه، استراتژی محتوایی و بهینه‌سازی فنی سایت را نیز پیش می‌برم؛ تا مطالب نه تنها از نظر عمق و معنا ارزش خواندن داشته باشند، بلکه در فضای وب هم دیده شوند و به دست مخاطبِ واقعی‌شان برسند. نگارش بیوگرافی‌ها و مقالات تخصصی سایت نیز بخش دیگری از کار من است؛ آثاری که در آنها همیشه کوشیده‌ام دانش فنی را با نگاهی انسانی و روایی درآمیزم. باور همیشگی‌ام این بوده که فیلم‌ها را باید از چشمِ کتاب دید، شعرها را با نگاهِ فلسفی خواند و جملات را بهانه‌ای برای مکث کردن دانست.