غزل شماره ۱۰۹ از دیوان شمس مولانا / بکت عینی غداة البین دمعا با تفسیر
غزل شماره ۱۰۹ از دیوان شمس تبریزی، با مطلعِ عربیِ «بکت عینی غداة البین دمعا…»، یکی از غزلهای و پرمغز مولاناست که با ترکیبی از زبان عربی و فارسی، از گریهٔ چشم در فراق آغاز میشود و به درکِ وحدتِ جانها در کثرتِ بدنها میرسد. در این غزل، یک چشم در صبحگاه جدایی اشک میریزد و چشم دیگر از گریه بخل میورزد؛ اما در روز وصال، همان چشمِ بخیل، بسته میماند و از دیدن جمالِ یار محروم میشود . مولانا سپس با زبانی فارسی، از «عتاب» و «سرزنش» میگذرد و جامِ پر از «صهبا» (شرابِ عشق) میطلبد و در ادامه، با تمثیلِ «پوستینِ بازگونه» (بدنها) و «جانِ واحد»، به وحدتِ وجود و فنای در معشوق اشاره میکند. در پایان، با تصویرِ «چراغکها» که همه از یک آتش روشن شدهاند، اوجِ یکرنگیِ جانها را به نمایش میگذارد . در این بخش، ضمن ارائهٔ متن کامل این غزل و تفسیر روان و ساده از تکبیتهای آن، به بررسی درونمایهٔ گریهٔ فراق، وحدتِ وجود و نگاهِ عرفانیِ مولانا به مقامِ «فنا» خواهیم پرداخت.

غزل زیبای مولانا
بکت عینی غداة البین دمعا
و اخری بالبکا بخلت علینا
فعاقبت التی بخلت علینا
بان غمضتها یوم التقینا
چه مرد آن عتابم، خیز یارا
بده آن جام مالامال صهبا
نرنجم ز آنچه مردم میبرنجند
که پیشم جمله جانها هست یکتا
اگر چه پوستینی بازگونه
بپوشیدهست این اجسام بر ما
تو را در پوستین من میشناسم
همان جان منی در پوست جانا
بدرم پوست را تو هم بدران
چرا سازیم با خود جنگ و هیجا
یکی جانیم در اجسام مفرق
اگر خُردیم اگر پیریم و برنا
چراغکهاست کآتش را جدا کرد
یکی اصل است ایشان را و منشا
یکی طبع و یکی رنگ و یکی خوی
که سرهاشان نباشد غیر پاها
در این تقریر برهانهاست در دل
به سر با تو بگویم یا به اخفا
غلط، خود تو بگویی با تو آن را
چه تو بر توست بنگر این تماشا
غزل شماره ۱۰۸ از دیوان شمس مولانا | به برج دل رسیدی بیست این جا با تفسیر
تفسیر این شعر

این شعر مولانا با دو بیت عربی آغاز میشود که حالوهوایی از فراق، اشک و دریغ دارند؛ اما بهتدریج از اندوه جدایی به یکی از بنیادیترین اندیشههای عرفانی او میرسد: کثرت ظاهری انسانها و وحدت جان آنها. مولانا در این غزل میکوشد نشان دهد که آنچه ما را از یکدیگر جدا میکند، بیشتر به جسم، ظاهر و تفاوتهای بیرونی مربوط است؛ درحالیکه در ژرفای وجود، حقیقتی مشترک و یگانه جریان دارد.
او از معشوق میخواهد از ظاهر و پوستین جسمانی عبور کند و حقیقت مشترک میان خود و او را ببیند. در نگاه مولانا، انسانها همچون چراغهایی هستند که شعلههایشان جدا به نظر میرسد، اما همگی از یک آتش سرچشمه گرفتهاند.
تصویر کلی شعر
مسیر غزل از فراق و گله آغاز میشود، به شور و مستی عشق میرسد و سرانجام به وحدت وجودی انسانها ختم میشود. مولانا در ابتدا از معشوقی سخن میگوید که هنگام جدایی اشک خود را دریغ کرده و هنگام دیدار نیز چشم فروبسته است. سپس با لحنی صمیمی و عاشقانه، او را به کنار گذاشتن عتاب و نوشیدن جام عشق دعوت میکند.
اما این دعوت صرفاً برای آشتی دو عاشق نیست. مولانا در ادامه توضیح میدهد که جدایی میان انسانها تا چه اندازه میتواند ظاهری و فریبنده باشد. جسمها متفاوتاند، سنها فرق میکنند و هرکس در پوستینی جداگانه ظاهر شده است؛ ولی در پس این تفاوتها، حقیقتی مشترک وجود دارد.
فراق و دریغ از اشک
«نبکت عینی غداة البین دمعا\
و اخری بالبکا بخلت علینا»
این دو مصراع عربی به مضمون فراق و اشک اشاره دارند. معنای کلی آن چنین است:
«چشمی که در صبح جدایی برای ما اشک ریخت، چشم دیگر از گریستن بر ما دریغ کرد.»
در این تصویر، شاعر از اندوهی سخن میگوید که حتی در لحظه جدایی نیز بهطور کامل مجال بروز پیدا نمیکند. یک چشم اشک میریزد و دیگری از گریه امتناع میکند؛ گویی اندوه عاشقانه میان دو حالت متضاد گرفتار شده است: خواستن و دریغ کردن، گریستن و خاموش ماندن.
این تصویر میتواند بیانگر ناپایداری و پیچیدگی عواطف انسانی نیز باشد. گاهی انسان از شدت اندوه میگرید و گاهی همان اندوه چنان سنگین میشود که حتی اشک نیز از جاری شدن بازمیماند.
«فعاقبت التی بخلت علینا\
بان غمضتها یوم التقینا»
«سرانجام آنکه از گریستن بر ما دریغ کرده بود، در روز دیدار چشم فروبست.»
غزل شماره ۱۰۷ از دیوان شمس مولانا | امیر حسن خندان کن حَشَم را…
در این بیت، تناقض دردناک دیدار و جدایی برجسته میشود. کسی که هنگام فراق اشک خود را دریغ کرده بود، در لحظه دیدار نیز چشم بر هم میگذارد. گویی عاشق حتی از نگاه معشوق نیز محروم میماند.
میتوان این دو بیت را مقدمهای برای ورود به مضمون اصلی غزل دانست: انسانها گاهی چنان در حجابهای ظاهری و عاطفی گرفتار میشوند که حتی هنگام مواجهه با حقیقت نیز چشم خود را بر آن میبندند.
دعوت به کنار گذاشتن عتاب و نوشیدن جام عشق
«چه مرد آن عتابم، خیز یارا\
بده آن جام مالامال صهبا»
مولانا با لحنی صمیمی و اندکی گلایهآمیز، معشوق را خطاب قرار میدهد: ای یار، این همه سرزنش و خشم برای چیست؟ برخیز و آن جام لبریز از شراب عشق را به من بده.
«عتاب» به معنای سرزنش و ملامت است و «صهبا» به شرابی سرخرنگ گفته میشود که در ادبیات عرفانی نماد شور، مستی و معرفت عاشقانه است.
مولانا در اینجا نمیخواهد درگیر حسابوکتابهای معمول روابط انسانی شود. او از معشوق میخواهد کدورتها را کنار بگذارد و به جای ادامه دادن نزاع، به تجربه مشترک عشق بازگردد.
جام مالامال صهبا نیز صرفاً تصویر بادهنوشی نیست؛ نماد سرریز شدن عشق و حالتی است که در آن مرزهای خودخواهی و جدایی سست میشوند. عاشق با نوشیدن این جام، از جهان کوچک رنجشها بیرون میآید و به افقی وسیعتر قدم میگذارد.
همه جانها یگانهاند
«نرنجم ز آنچه مردم میبرنجند\
که پیشم جمله جانها هست یکتا»
اینجا مولانا به یکی از مهمترین اندیشههای خود میرسد. او میگوید از آن چیزهایی که مردم به سببشان از یکدیگر میرنجند، من چندان آزرده نمیشوم؛ زیرا در نگاه من، همه جانها یکی هستند.
این سخن به معنای بیاهمیت بودن رفتارهای نادرست یا انکار رنج انسانها نیست. مولانا میخواهد نشان دهد بسیاری از کدورتها از جایی آغاز میشوند که انسانها یکدیگر را موجوداتی کاملاً جدا و بیگانه تصور میکنند.
وقتی هرکس تنها به هویت فردی، منافع و خواستههای خود میاندیشد، کوچکترین اختلاف میتواند به دشمنی تبدیل شود. اما اگر انسان بتواند در دیگری نیز حقیقتی از جنس وجود خود ببیند، نگاهش به اختلافها تغییر میکند.
در اینجا «یکتا بودن جانها» به معنای یکی بودن همه افراد در سطح شخصیت و تجربه نیست؛ بلکه اشاره به سرچشمه مشترک و حقیقتی دارد که در پس تفاوتهای فردی قرار گرفته است.
از منظر عرفانی، مولانا معتقد است جان انسانها در ژرفترین مرتبه وجود، از حقیقتی واحد سرچشمه میگیرد. کثرت در ظاهر است، اما در باطن، پیوندی عمیقتر از آنچه چشم میبیند وجود دارد.
جسم؛ پوستینی بر حقیقت جان
«اگر چه پوستینی بازگونه\
بپوشیدهست این اجسام بر ما»
«تو را در پوستین من میشناسم\
همان جان منی در پوست جانا»
مولانا در این دو بیت از استعاره پوستین استفاده میکند. جسم انسان را میتوان همچون لباسی دانست که بر جان پوشانده شده است؛ لباسی که باعث میشود هرکس ظاهری متفاوت داشته باشد.
پوستینها از نظر شکل، رنگ و اندازه متفاوتاند، اما این تفاوت به معنای تفاوت در حقیقتی نیست که در زیر آنها قرار گرفته است.
مولانا به معشوق میگوید: من تو را در پس این پوشش جسمانی میشناسم؛ زیرا در ژرفای وجود، تو همان حقیقتی هستی که در من نیز حضور دارد.
این نگاه، مرز میان «من» و «تو» را به چالش میکشد. ما معمولاً خود را با جسم، چهره، نام، خاطرات و ویژگیهای شخصیمان تعریف میکنیم. اما مولانا میپرسد اگر همه این پوششها کنار بروند، چه چیزی باقی میماند؟
پاسخ او جان است؛ حقیقتی که در ظاهرهای گوناگون حضور دارد و انسانها را به یکدیگر پیوند میدهد.
در خوانش عاشقانه، این سخن میتواند به معنای پیوند عمیق دو عاشق باشد؛ اما در خوانش عرفانی، از آن فراتر میرود و به وحدت سرچشمه وجود اشاره میکند. معشوق دیگر صرفاً شخصی در برابر عاشق نیست، بلکه آینهای از همان حقیقتی است که در وجود عاشق نیز جاری است.
دعوت به شکستن حجابها
«بدرم پوست را تو هم بدران\
چرا سازیم با خود جنگ و هیجا»
مولانا در اینجا لحنی بسیار جسورانه پیدا میکند. میگوید من این پوستین را میدرم، تو نیز پوستین خود را پاره کن؛ چرا باید میان خودمان جنگ و آشوب به پا کنیم؟
«پوست دریدن» در اینجا استعارهای از کنار زدن حجابهای ظاهری است؛ عبور از هویتهای محدود، خودخواهیها و تصوراتی که انسان را از حقیقت مشترک دور میکنند.
مولانا نمیگوید جسم باید به معنای واقعی نابود شود، بلکه خواهان کنار رفتن نگاه جسممحور و ظاهرگراست. او میخواهد انسان از زندان تعریفی که تنها بر تفاوتهای بیرونی تکیه دارد بیرون بیاید.
نکته ظریف این است که مولانا از جنگیدن با دیگری سخن نمیگوید، بلکه میپرسد چرا باید با حقیقت مشترک خودمان درگیر شویم؟ وقتی در عمق وجود به یک سرچشمه متصل هستیم، دشمنی با دیگری در واقع نوعی ناآگاهی از پیوند بنیادین خودمان است.
این بیت را میتوان دعوتی به آشتی دانست؛ آشتیای که نه از راه مصالحهای سطحی، بلکه از مسیر شناخت عمیقتر خویشتن و دیگری حاصل میشود.
چراغهایی با شعلهای از یک آتش
«یکی جانیم در اجسام مفرق\
اگر خُردیم اگر پیریم و برنا»
مولانا اندیشه وحدت را روشنتر بیان میکند: ما در جسمهای متفاوت، یک جان هستیم؛ خواه کوچک باشیم، خواه پیر یا جوان.
تفاوت سن، اندازه جسم، شکل ظاهری و موقعیت اجتماعی نمیتواند حقیقت مشترک انسانها را از میان ببرد. آنچه در ظاهر موجب جدایی میشود، در برابر وحدت جان اهمیت ثانویه پیدا میکند.
مولانا با این بیت به ما یادآوری میکند که نباید ظاهر افراد را با حقیقت وجودی آنها اشتباه بگیریم. کودکی و پیری، جوانی و فرسودگی، تفاوتهایی مربوط به جسم و زماناند؛ اما جان در نگاه عرفانی او از این تقسیمبندیها فراتر میرود.
«یکی جانیم» همچنین میتواند اشارهای به پیوند همه موجودات در سرچشمه هستی داشته باشد؛ حقیقتی که در صورتهای مختلف ظهور کرده، بیآنکه در اصل خود متعدد و جدا شده باشد.
«چراغکهاست کآتش را جدا کرد\
یکی اصل است ایشان را و منشا»
غزل شماره ۱۰۶ از دیوان شمس مولانا / مرا حلوا هوس کردست حلوا با تفسیر
این بیت تصویر بسیار زیبایی برای توضیح وحدت در عین کثرت میسازد. چراغهای کوچک را تصور کنید که هرکدام شعلهای مستقل دارند. از دور، چندین چراغ و چندین شعله میبینیم؛ اما همه آنها از یک آتش سرچشمه گرفتهاند.
چراغها متعددند، اما اصل و منشأ آتش یکی است.
این تصویر از مهمترین تمثیلهای عرفانی برای توضیح رابطه میان کثرت و وحدت است. انسانها مانند چراغهایی هستند که در ظاهر از یکدیگر جدا شدهاند، اما نور و حقیقت وجودشان از سرچشمهای مشترک میآید.
مولانا نمیخواهد تفاوتهای فردی را انکار کند. چراغها همچنان چراغهای جداگانهاند و هرکدام شکل و جایگاه خود را دارند؛ اما این جدایی ظاهری نباید ما را از دیدن منشأ مشترک آنها غافل کند.
در واقع، او میان «تفاوت در ظهور» و «وحدت در سرچشمه» تمایز میگذارد.
وحدت در سرشت، رنگ و خوی
«یکی طبع و یکی رنگ و یکی خوی\
که سرهاشان نباشد غیر پاها»
مولانا در این بیت به وحدت عمیقتری اشاره میکند. او از یک طبع، یک رنگ و یک خوی سخن میگوید و با تصویری نمادین، سر و پا را نیز به هم پیوند میدهد.
این تصویر را میتوان ادامه همان اندیشه چراغها دانست: آنچه در ظاهر بخشهای جداگانه و متفاوت به نظر میرسد، در حقیقت به یک کل وابسته است.
تعبیر «سرهاشان نباشد غیر پاها» تصویری از درهمتنیدگی و پیوستگی اجزاست؛ گویی آنچه ما در ظاهر متضاد یا جدا میبینیم، در مرتبهای عمیقتر از یک حقیقت واحد جدا نیست.
در خوانش عرفانی، سر و پا میتوانند نماد مراتب و جنبههای مختلف وجود باشند. مولانا میخواهد بگوید در برابر وحدت حقیقت، این تقسیمبندیها اعتبار مطلق ندارند.
البته نباید این بیت را به معنای یکسان بودن همه ویژگیهای روانی و اخلاقی انسانها در سطح زندگی روزمره گرفت. منظور اصلی، وحدت در سرچشمه و حقیقت وجود است، نه حذف تفاوتهای واقعی میان شخصیتها و تجربههای انسانی.
حقیقتی که با برهانهای معمول آشکار نمیشود
«در این تقریر برهانهاست در دل\
به سر با تو بگویم یا به اخفا»
مولانا میگوید در این سخنان، برهانها و دلیلهایی نهفته است که جایگاه اصلی آنها در دل است. سپس از مخاطب میپرسد آیا این راز را آشکارا با تو در میان بگذارم یا پنهانی؟
در اینجا میان شناخت عقلی و شناخت شهودی تمایزی ظریف شکل میگیرد. مولانا نمیگوید حقیقت هیچ دلیلی ندارد؛ بلکه میگوید برای فهم برخی حقایق، تنها استدلال ذهنی کافی نیست.
انسان ممکن است با خواندن دهها کتاب درباره عشق، معنای آن را بهطور کامل درک نکند؛ اما وقتی عاشق میشود، ناگهان چیزی را تجربه میکند که پیشتر فقط دربارهاش اطلاعات داشت.
همین تفاوت میان دانستن و چشیدن، در اندیشه مولانا اهمیت فراوان دارد.
«برهان در دل» یعنی حقیقتی که انسان باید آن را در درون خود تجربه کند. این شناخت از جنس حضور و شهود است؛ نه صرفاً نتیجه کنار هم گذاشتن مقدمات منطقی.
مولانا با طرح این پرسش، خواننده را نیز وارد تجربه شعر میکند: آیا میتوان چنین حقیقتی را فقط با کلمات توضیح داد، یا باید آن را در وجود خود کشف کرد؟
حقیقت را خودت در خویشتن ببین
«غلط، خود تو بگویی با تو آن را\
چه تو بر توست بنگر این تماشا»
پایان غزل بسیار تأملبرانگیز است. مولانا ابتدا میگوید میتوانم این حقیقت را برایت آشکار کنم، اما بلافاصله مسیر دیگری پیشنهاد میدهد: نه، خودت آن را بگو؛ به خویشتن نگاه کن و این تماشا را ببین.
«چه تو بر توست» را میتوان اشاره به حقیقتی دانست که در خود انسان حضور دارد، اما او از آن غافل است. مولانا به جای آنکه حقیقت را همچون دانشی بیرونی به مخاطب منتقل کند، او را به درون خودش ارجاع میدهد.
گویی میگوید برای شناخت وحدت جانها، لازم نیست فقط به سخنان من گوش بدهی؛ کافی است پردههای غفلت را کنار بزنی و به حقیقت وجود خودت نگاه کنی. آنچه در پی شناختنش هستی، از تو دور نیست.
این پایان، با اندیشه عرفانی مولانا درباره خودشناسی پیوند دارد. انسان برای یافتن حقیقت، همیشه نیازمند سفر به بیرون نیست؛ گاهی باید از ظاهر عبور کند و به درون خویش بازگردد.
در اینجا «تماشا» نیز معنای مهمی پیدا میکند. سخن از یک مشاهده درونی است؛ دیدن چیزی که همواره حضور داشته، اما زیر لایههای خودبینی و تفاوتهای ظاهری پنهان مانده است.
نگاه فلسفی و عرفانی
محور اصلی این غزل، اندیشه وحدت در عین کثرت است؛ مفهومی که در عرفان مولانا جایگاهی بنیادین دارد.
مولانا معتقد است جهان از صورتهای بیشمار تشکیل شده است. انسانها، موجودات و پدیدهها هرکدام شکل و ویژگی خاص خود را دارند؛ اما این تعدد ظاهری نباید ما را از سرچشمه مشترک هستی غافل کند.
برای توضیح این اندیشه، از چند تصویر استفاده میکند:
– پوستین: جسم و هویت ظاهری که حقیقت جان را میپوشاند.
– چراغها: موجودات و انسانهای متعدد که هرکدام ظاهری مستقل دارند، اما از یک سرچشمه نور میگیرند.
– آتش: حقیقت یگانهای که منشأ شعلههای متعدد است.
– دریدن پوست: کنار زدن حجاب خودبینی و ظاهرگرایی.
– برهان در دل: شناختی که تنها از مسیر استدلال به دست نمیآید و به تجربه درونی نیاز دارد.
از این منظر، بسیاری از دشمنیها و جداییهای انسانی نتیجه گرفتار شدن در ظاهر است. انسان وقتی خود را فقط در قالب جسم، نام، جایگاه و منافع شخصی تعریف میکند، دیگری را بیگانه میبیند. اما با عبور از این سطح، میتواند پیوندی عمیقتر را درک کند.
البته وحدت مورد نظر مولانا به معنای بیاهمیت شدن تفاوتها یا نادیده گرفتن رنج و مسئولیت انسانها نیست. او از وحدت در سرچشمه سخن میگوید، نه یکسان بودن همه رفتارها و شخصیتها. این شناخت قرار است به جای دشمنی، شفقت و آشتی را در وجود انسان تقویت کند.
جمعبندی
مولانا در این غزل از اندوه فراق آغاز میکند، اما به حقیقتی فراتر از رابطه دو عاشق میرسد. او میخواهد نشان دهد آنچه انسانها را از یکدیگر جدا میکند، بیشتر به پوستین جسم و تفاوتهای ظاهری مربوط است؛ درحالیکه در ژرفای وجود، همه از یک سرچشمه جان گرفتهاند.
زیباترین تصویر شعر، همان چراغهایی است که شعلههایشان جدا به نظر میرسد، اما همگی از یک آتش برخاستهاند. این تصویر بهخوبی نگاه مولانا به انسان و هستی را نشان میدهد: ما در صورتها بسیاریم، اما در حقیقت به سرچشمهای یگانه پیوند داریم.
و شاید مهمترین پیام پایان غزل همین باشد: برای دیدن این حقیقت، همیشه لازم نیست به دنبال پاسخ در جهان بیرون بگردیم؛ گاهی کافی است به درون خود نگاه کنیم و آنچه را زیر لایههای ظاهر پنهان کردهایم، دوباره ببینیم.
غزل شماره ۱۰۵ از دیوان شمس مولانا | چو او باشد دل دلسوز ما را چه باشد شب چه باشد روز ما را










