اشعار عبدالرحیم حائری | گزیده غزلیات و رباعیات عرفانی صاحبالفصول

عبدالرحیم حائری (۱۲۹۴–۱۳۶۷ قمری)، مشهور به «صاحبالفصول»، از عالمان، عارفان و شاعران نامدار است که در کربلا زاده شد و در تهران درگذشت. او علاوه بر فعالیتهای دینی و اجتماعی، آثاری منظوم در عرفان، تفسیر و قصص از خود بر جای گذاشت. دیوان اشعار او شامل دو مجموعهٔ اصلی «مشرق الانوار» (در اسرار قرآنی و قصص) و «مجمع الاسرار» (شامل قصاید، غزلیات و رباعیات) است. در این بخش، ضمن ارائهٔ گزیدهای از غزلیات و رباعیات او، به بررسی درونمایهٔ عرفانی، عاشقانه و توحیدی آنها خواهیم پرداخت. از غزلهای رندانه و خراباتی تا رباعیات توحیدی و ابیات تقابل عقل و عشق، هر یک، گوشهای از جهانبینی عمیق این شاعر عارف را به نمایش میگذارد.
فهرست موضوعات این مطلب
شعرهای معنوی زیبای عبدالرحیم حائری
نه عاشق است که فارغ بود ز سوی طَلب
نه صادق است که قانع شود به بویِ طَلب
اگر به سر، هوات هست و دست میرَسدت
مگیر چشم تمنّای دل، ز رویِ طلب
چو در کفِ مددِ وقت، هست چوگانی است
دراین سَبَقگهِ همّت، بهای گویِ طلب
نیازمندِ طلب را کجا قرار بود
چو بسته رشتۀ زُلف دِلش به مویِ طلب
بجز حدیث طلب، درنهادِ طالب نیست
نمیبرد به زبان، غیر گفتگویِ طلب
اگر هوای وصالت چو حائری به سراست
نبایدت شدن اِلّا، مُقیم کوی طلب
دل از غم یار، بی قرار است
و زآتش هِجر، پر شرار است
بیچاره دلم اسیر یاری است
کَش کُشته و مرده صد هزار است
بلبل همه نالد از غم گل
گل را چه غم از، غمِ هَزار است
تا بسته دلم به تار زُلفش
در سر هوس نوای تار است
این مَردم دیدۀ فِکارم
پیوسته براه، انتظار است
در راهِ طلب سرِ ارادت
بنهاده به خاک رهگذار است
دوشینه زدیم جامی و چَشم
ز آن باده هنوز، در خمار است
ای دل چه کنی دراز دستی
با طُرّۀ او ترا چه کار است
در پرده سخن بگو که منصور
از پرده دری به روی دار است
دائم دل حائری ازاین درد
افسرده وخسته و فِکار است
این دوبیت از غزلی به خاطر آمد بقیه آن فراموش شده است.
مرا در کعبۀ دل، کوی آن دل آرام است
به مَأمَن دِگرم کی قرار و آرام است
هلاک حائری آخر چه خوش به دست تو شد
فدای عشق تو گردم که خوش سرانجام است
صبا به لطف بگو از دو زلف یار، حدیث
بیار چه داری از آن جَعد مُشکبار، حدیث
زبوی گیسوی مشگین او حکایت کن
بگو ز نافۀ آن آهوی تتار، حدیث
خبر ز حال پریشان من به یار ببر
به من ز خاطرِ مجموع او بیار، حدیث
بهار آمد و گل بر بساط سبزه نشست
ببر به بلبل افکارِ بی قرار، حدیث
حدیث سَرو وگل و لالهام ز خاطر رفت
چو رفت از گلِ گلزار آن دیار، حدیث
ز حائری که خبرمیبرد به یارِ عزیز؟
به این غریب که میآورد ز یار، حدیث؟
تا مُسَّلم در وجودم عشق را شد تخت و تاج
حاکمِ مَعزول عقلم میدهد باج و خراج
وه چه خوش دُکّان عشق و مستیام رونق گرفت
شکر للِّه یافت بازار جنون ما رواج
تا که ما را کار افتاده است با سلطان عشق
نیست باسرهنگ عقلِ خودپرستم، احتیاج
در طریق عشقِ خوبان دل قوی دار و مترس
در صراط المستقیم عشق نبود اِعوجاج
مِی دوای مردم خام است و نیکو داروئیست
جز به این دارو نشاید کرد زاهد را علاج
حائریِ فرزانه تا کی عشقبازی میکنی
عقل را با عشق نبود، اِختلاط و اِمتزاج
غزلیات عماد خراسانی | گزیده اشعار عاشقانه و سعدیوار شاعر معاصر

خاصّان خدا اسیر دام دگرند
سرگرم و خوش و مست، زجام دگرند
از جنّت و دوزخ خبریشان نبود
از هر دو برون و در مقام دگرند
ننگ است بنزد عاشقان نام نکو
کین قوم به ننگ و نام دگرند
دنیا طلبان نکرده کامی حاصل
اندر طلب حصول کام دگرند
این مردم اهل دل که وحشیصفتند
از خلق رمیدهاند و رام دگرند
ای حائری، عُشّاق در ایّام فراق
خُرسند، به صبح و ظهر و شام دگرند
دل اسیر خطت ای تَرک پسر باید کرد
پیش تیرمژهات سینه سپر باید کرد
از پی گندم خالت، دل و دین باید داد
اندر این مسئله تقلید پدر باید کرد
در ره منزل معشوق، دو صد دامِ بلاست
عاشقان را هم از این دام، خبر باید کرد
شیوۀ آن بُتِ طَنّاز، چو عاشق کُشی است
دل غمدیده پراز خون جگر باید کرد
دل ازاین مسجد و مِحرابِ ریائی بگرفت
رخت از این خانۀ تزویر، بدر باید کرد
به خرابات مُغان باید از این مدرسه رفت
دفترعشق دراین خانه، زِبر باید کرد
زاهد و عابد و صوفیّ و فقیه و راهب
به میِ ناب، دِماغ همه تر باید کرد
مسجد وصومعه و خانقه و مدرس و دیر
بخروش دف ونی، زیر و زبر باید کرد
چنگ درچنگ بباید زدن و کف بر دف
دست در ساعد آن سیم سَمر، باید کرد
گوش زاهد چه که گوش فلک از نغمۀ ساز
بعد از این از مدد عشق تو کَر باید کرد
کعبه و بتکدۀ شرک و تَعیُّن بگزار
بر در وحدتِ میخانه گذر باید کرد
خرقۀ ابلقِ ما رهن میناب گذار
کاندرین حلقه کنون، کارِ دگر باید کرد
دخترِ رَز مگرم شاد کند خاطر زار
ور نه خاکِ غمِ ایّام، به سر باید کرد
چکنی مَنعم از این شیوۀ رندی ناصح
چارۀ دفترِ دیوانِ قدر، باید کرد
حائری، دل زغم مِحنت ایاّم گرفت
زین سرای مِحَن آباد، سفر باید کرد
بویِ جانان یافت جان، از نَکهَتِ صبح وصال
بهتر از آن بوی، بوی مُشگآمیزی نبود
بی نیازم کرد و عزّت داد حق، بی مال و یار
هیچ بالاتر از آن، اِکرام و تعزیزی نبود
هم زِ زَهرِ زَهرۀ گیتی مرا پرهیز داد
گرچه این نفسِ دَنی را هیچ پرهیزی نبود
در جهان خوش آمدم، خوش زیستم، خوش میروم
شکر لِلّه، در وجودم،جز خوشی چیزی نبود
کارهای حائری اسرار بود و کس نیافت
زآنکه یک صاحبدلیّ و اهل تمییزی نبود
معشوق اگر به عاشق مسکین جفا کند
آخر دَمی رعایت اهل وفا کند
بادِ صبا، زطُرّۀ آن جَعد مُشگبار
هرصبحدم حکایت لطف هوا کند
زد چترِ نازِ گل، به چمن بلبل از نیاز
وقت است در برابر آن ناله ها کند
از کیمیای عَجز و مَذلّت مگیر دست
باشد که مِسِ قلب تو آخر، طلا کند
داروی آبِ دیده، به روی نیاز ریز
شاید که دردهای دلت را دوا کند
آنرا دهند خَلعت وصلش که در طلب
پیراهن صبوری خود را قبا کند
جور رقیب ومحنت دوری زِحد گذشت
در کار ما مگر مددی کبریا کند
با آن صنم بگو که خدا را چه میشود
رحمی اگر به حائری بینوا کند
دست طلب ز دامن مردان ره مگیر
در تنگنای جسم، مکن روحی را اسیر
گر وعده به خواب دهندت، مرو بخواب
بیدارِ کار باش که اَللّطیف کالبَشیر
اِبشر بما یُبشّرک الشیخ فی المنام
اکرم بما یقول به ذلک الخبیر
کامت روا ز وعدۀ اِمداد و جودِ شیخ
بختت جوان زمژدۀ تایید فیض پیر
تا دست میرسد ز سر مِهر رو متاب
تا جان بود زکوی وفا پای دل مگیر
سهل است بارِ جور رقیب از برای دوست
گلچین را تحمّل خار است ناگزیر
با حائری بگوی اگر رهروی به صدق
دست طلب ز دامن مردان ره مگیر
شعرهای غمگین خارجی از شاعران عرب | گزیده اشعار اندوهناک و تأثیرگذار با ترجمه

جان به لب آمده عمریست بکار دل خویش
شدهام خسته وهیچم نرود کار از پیش
دست، بردامن هرکس زدم و سود نکرد
غرقه ناچار زند دستِ ارادت به حَشیش
نشود بر سر این گلّه شبانی، نبود
بجزاین گرگ صفت مردم، در صورت میش
من نگویم سخنی شکوه نسازم ز کسی
آنقدَر بس که نکردند دوای دل ریش
تا اشارت شدم از غیب به آن فُلک نجات
او در این وَرطه رهانَد مگرم زین تشویش
رحم بر حال پریشانِ من آور که نکرد
هیچکس رحمتی از لُطف بر این حال پریش
گر توام دست نگیریّ و عنایت نکنی
به خداوند کنم شِکوۀ خود با کم و بیش
که تو بر حائری و اهل کرم باش گواه
خواست امداد و نکردند به هِمّت مَددیش
ازعَدم آمده را راحله و زاد عدم
این نیستانِ عدم را، نی دلشاد دم
مطلب خسرو و فرهاد، لب شیرین بود
لب شیرین عدم و خسرو و فرهاد عدم
قیس مسکین که شد از طُرّه لیلی مجنون
قیس اندرعدم وطُرّه بیداد عدم
تنِ منصور که جلّادِ ستمکار بدار
کرده بین، دارعدم پنجۀ جلّاد عدم
عاد بیداد که بر حشمتِ خود تکیه نمود
حالیا عاد عدم، تکیه گهِ عاد عدم
خرمن هستیِ موهومی فرعون چه شد
رفت بر بادِ عدم، شد گه اِحصاد عدم
چه شد آن بارگه و قصر،که شَدّاد بساخت
قصر و دربار عدم گشته و شدّاد عدم
عَلَم کاوۀ حدّاد نگوئی که کجاست
علم اندر عدم و کاوۀ حدّاد عدم
نقد و قلبی که نمودند، چه شد حاصل از آن
مُتِقلّب عدم اندر شد و نَقّاد عدم
عشرتِ عیدِ محبت، مده از دست که زود
شود اَحباب عدم، عِشرت اعیاد عدم
یادی از ما بکن امروز که روزی برسد
من و تو درعدم و فرصت این یاد عدم
حائری باقی و پاینده به غیر از حق نیست
هر چه زونیست عدم، هرکه نه او باد،عدم
بسی اندیشهها بر صفحۀ خاطر، رقم کردم
زِسیلاب سرشگ این چشمه ها را همچو یَم کردم
به صحرای خیال، خود بسی تخم اَمل کشتم
درو ناکرده محصولی، از آن عزم عدم کردم
من ازگلزارلاهوتی، شَمیم مشگ آمیزم
به خارستان ناسوتی، چرا رسم علم کردم
نیم نامحرم، ازخاصان درگاه شهودستم
چرا خود را در این خاکی سرا،نامحترم کردم
گمانِ بد چه اندیشی به ما ای زاهدِ خودبین
که من خود خاکِ آدم را به آب صُنع، نم کردم
به ساغرخانۀ وحدت دمی بخرام و جامی زن
در آنجا من دِماغ خود، تر از جام قِدَم کردم
ز حال ما چه میخواهی برو زاهد به کارخود
که من صد باره این طومار تقوی را قلم کردم
بنامم کِلْکِ تقدیرش رقم زد نامۀ رندی
در این اندیشهها من از چه خود را متّهم کردم
زمن بپذیر پند و ساغرِ مینای می درکش
کز آن من حائری را محرم راز حَرَم کردم
تا آنکه پریشانِ خیالِ تو شُدستم
رفته است سرِ رشتۀ تدبیر زِ دستم
آنسان که وجود تو بُود ای بُتِ طَنّاز
ازهستی من هیچ نه پیداست که هستم
برخواستم ازهر چه وعمری به ارادت
درکوی وفاداریت ای دوست نشستم
از هر چه نه از تُست، دل ودیده گرفتم
بر هر که نه با تُست، درِعیش ببستم
زآن بادۀ گلرنگ که دی یار به ما داد
از خارِ غم محنت ایّام بِرستم
من دست ز اکسیرِ خُم باده نگیرم
تا زر شود این مس، تن خاکیِ پستم
مَنعم مکن از رندی و می خوردنِ پنهان
چون حائری از روز ازل باده پرستم
تا به دامِ غمِ عشق تو گرفتار شدم
هدفِ تیرِ بد اندیشیِ اَغیار شدم
چه بلاها که ندیدم ز بداندیش رقیب
چه جفاها که تو کردیّ و نه صَبّار شدم
زاهدی بودم و در صومعه مشغول دعا
به تمنّای تو در خانۀ خَمّار شدم
خِرقه و سُبحه وسجّاده نهادم بکنار
با صلیب و بت و پیرایۀ زُنّار شدم
شمع را دوش که از عشق توسوزان دیدم
تا سحر همدم او گشتم و خونبار شدم
رهِ فرزانگی و عقل، چو میپوئیدم
دیدم آن قامتِ دلجوی، ز رفتار شدم
حائری شِکوهای از یار، نه آئین من است
به بهانه، برِ دلدار به گفتار شدم
تا عَزم کوی آن بُت طَنّاز کردهایم
بر خود زبان مدّعیان، باز کردهایم
صد نیش بیش میرسدم هردم از رقیب
تابزمِ عیش ونوش و طَرب ساز کردهایم
بالم همی به قوّت بازو چه بشکنی
آخر نه بر بساط تو پرواز کردهایم؟
از طعنۀ رقیب شکایت نمیکنیم
ما صبر و عشق را به هم اَنباز کردهایم
ما از جفای یار زیانی نمیبریم
جَعد وجود، در کفِ او باز کرده ایم
انجامِ عشق چون نبود غیر نیستی
ما اوّل این معامله آغاز کردهایم
شکر خدا که از مَدد همّت بلند
خود را به پای دوست سرافراز کردهایم
معشوق بین که ناز کِشد وین بسیعجب
ما عاشقان زشت به او ناز کردهایم
یادی ز ما کنید که ما یاد رفتگان
دائم به نیکنامی و اِعزاز کردهایم
زین شعر آبدار که بینی بدین نَمط
خرّم روان حافظ شیراز کردهایم
دل در جفای یار، قوی دار حائری
ما مِهر در جفای وی اِحراز کردهایم
تَرک سر گفتم و پا در ره جانانه زدم
رندی آموختم آنگه درِ میخانه زدم
در مقامات خرابات، خراب آمدهام
سرخوش و مست شدم یک دو سه پیمانه زدم
در حریم ِحرمِ دوست که خرگاه دلست
محرم راز شدم چون ره بیگانه زدم
رخت از صومعۀ غیر تو بیرون بردم
بر در مصطبۀ عشق تو کاشانه زدم
شد چه سجّادۀ تقوی به بهای میِ ناب
بند زُنّار بر این سَبحۀ صد دانه زدم
دانۀ خال تو در دام بلایم بِفکند
ره دل را هم از آن دام به این دانه زدم
به مدکاری آن غمزۀ جادوی تو گام
در رهِ بادیۀ عشق دلیرانه زدم
در ره کعبۀ دل گام به ناکامی نفس
به تمنّای رخ صاحبِ این خانه زدم
ز صفا سعی نمودم چه به قربانگه عشق
پای در مروۀ دل، عاقل و فرزانه زدم
بستم اِحرام فنا در حرم کعبۀ دوست
به طواف رُخ او ……. زدم
بازوی صبر چو بشکست به سر پنجۀ غم
زلف آشفته دل را هم از آن شانه زدم
طرف از این گلشن ایّام نبستم چو دمی
حالیا چند گهی خیمه به ویرانه زدم
حلقۀ رِندیم از روز ازل شد درِ گوش
کس چه عیبم کند ار حلقۀ خُمخانه زدم
دل ز افسانۀ این زُهد ریائی بگرفت
حائری را هم از این رو رهِ افسانه زدم
کلماتی از مصرع دوم از بین دهم در چاپ خطی از قلم افتاده است
لذا ما هم آن را برای حفظ امانت به همان ترتیب آوردیم.
به احتمال زیاد عبارت جا افتاده «گردش جانانه» میباشد،
بنابر این شعر اینگونه خوانده میشود:
بستم اِحرام فنا در حرم کعبۀ دوست
به طواف رُخ او گردش جانانه زدم
اشعار مجذوب تبریزی / گزیده غزلیات عاشقانه و عارفانه شاعر سده یازدهم

دو اسبه پیک اجل میکشاندت به عدم
تو خوش نشسته که تا او براندت به عدم
صباحِ صحبت ایّام را غنیمت دان
که عَنقریب شب مرگ خواندت به عدم
چو مهلتت بود امروز ساغری بِسِتان
که دورِ جام اجل میستاندت به عدم
چو دست میرسدت این زمان بگیر و بده
وگرنه دست تَحَسُّر گزاندت به عدم
چوهست پایِ توانائیت بیا و برو
که سالها برسد پای ماندت به عدم
چه هستی است که بر ضبط خویش نتوانی
زِهی وجود خیالی که ماندت به عدم
اگر تو نقد جهان بر اجل نثار کنی
طمع مدار که آخر کشاندت به عدم
ز مِهر گیتیِ مکّاره، حائری برخیز
به عشوه عاقبت او، مینشاندت به عدم
ما شیشۀ نام و ننگ برسنگ زدیم
پا بر سرِ نیکنامی و ننگ زدیم
تا مست جنون شدیم این خیمۀ دل
بیرون ز خرد به چند فرسنگ زدیم
درطرف چمن از کف آن لاله عذار
با غنچه او بادۀ گلرنگ زدیم
خوش پای دلم ز بند غم شد آزاد
چون دست طَرب به بَربط و چنگ زدیم
بزدای به مِی زدل غم و درد که ما
زآن صیقل از این آئینه آن زنگ زدیم
در دور سِماع، دوش از جلوۀ یار
صد چاک بر این خرقۀ صد رنگ زدیم
او بُرد و گرنه ما قدم کی در راه
با پای شکسته بسته، لنگ زدیم
از کرده زشتِ خود نترسیم که ما
بر دامنِ معصوم علی چنگ زدیم
ای حائریِ رِند چه خوش نوش بود
آن نیش که ما بر این دلِ تنگ زدیم
ما سر به رضای دوست دادیم
گردن به قضای او نهادیم
او پادشه است و ما رَعیّت
او خواجه و ماش خانه زادیم
حکم آنِ وی است و هرچه گوید
فرزانه به خدمت ایستادیم
ما را نبود هوایِ فردوس
با دوست به هر کجاست شادیم
از بیم جَحیم غم نداریم
از دوریِ او به آه و دادیم
با حور و قصور سر نداریم
دل جز به وصال او ندادیم
درهای خیال و غم ببستیم
تا پرده ز روی او گشادیم
ای حائری از بلا بیندیش
ما سر به رضای دوست دادیم
سر به پیش تیغ تو ما ای صَنم بنهادهایم
پیش زور پنجهات ما خستگان افتادهایم
عفو فرمائی بفرما، تیغ میرانی بران
حُکم از آن تو و ما دل در رضایت دادهایم
مدّعی پیرایه بر ما هرچه خواهد گو ببند
نیست ما را غم ز هر پیرایهای، آزادهایم
خواب میبینم خیالش یا که در بیداری است
او چو گُل بنشسته وچون سرو ما اِستادهایم
دوش درِ خاطر به روی درد وغم بربستهایم
زین درِعیش و طَرب که امروز ما بُگشادهایم
قوتِ جان، یاقوت لعل آبدارش میدهد
گاه از آن مستیم و گه مست عتیق بادهایم
با بهشت و دوزخ و حور و قُصورم کار نیست
ما اسیر بُتِ شنگول و شوخ و سادهایم
حائری گرعاشق سرمستِ یاری بازگو
سر به پیش تیغ تو ما ای صَنم بنهادهایم
دین و دنیا بباد، یعنی من
بی خبر از معاد، یعنی من
فتنه انگیز زیر چرخ کبود
منشاء هر فساد، یعنی من
عشقباز خیال شاهد دَهر
عاشق نامراد، یعنی من
مست و مغرور زَرق و زُهد و ریا
فاسق کج نهاد، یعنی من
حَسد و کِبر و کینه و تزویر
حِرص و حِقد و عِناد، یعنی من
مظهر کفر و فسق آل ثَمود
مظهر قوم عاد، یعنی من
حائری کفر محض، یعنی تو
شرک و شرّ و فساد، یعنی من
ای که از ناز به ما هیچ نگاهی نکنی
عاشقان را نظری گاه بگاهی نکنی
ای دو هفته مَه من، روز فراقت سالی است
یادی از ما تو چرا ماه به ماهی نکنی
گوشۀ چشمی اگر جانب ما باز کنی
نه زیانی بری و هیچ گناهی نکنی
ای گدای درِ او، قیمت خود را به یقین
گر بدانی، نظر از کِبر به شاهی نکنی
لذّت عیشِ خوشِ فقر اگر دریابی
حِرص مَنصب نبری، خواهش جاهی نکنی
رَه به مقصود نیابی تو اگر چند گَهی
به صفا خدمت یک مُرشد راهی نکنی
یوسفا جا به سر تختِ عزیزت ندهند
جا اگر چند گهی در ته چاهی نکنی
حائری راه نیابی به وصالش تو مگر
بکِشی بارِ غم و ناله و آهی نکنی
تا تو دو زلف را چنین، پیچش و تاب میدهی
شعله به شیخ میزنی، شور به شاب میدهی
هندوی مستِ خال، درآتشِ رخ فِکندهای
لَعل لب عقیق را، صیقل و آب میدهی
امشبه خوش به بزم ما، مشغله ساز کردهای
گاه رُباب میزنی گاه شراب میدهی
از دو لب عَقیق، یا چشمۀ آب زندگی
آب به تشنگانِ خود بهرِ ثواب میدهی
خوش بنوای نو شدی، رقصکنان و شعرخوان
تازه به تازه نو به نو، سازِ رُباب میدهی
مست شراب گشتهای، برسر خُم نشستهای
جام به کف گرفتهای، بادۀ ناب میدهی
طالع من مگر زخواب، امشبه بر نشسته است
کز ره لطف و مرحمت، وعدۀ خواب میدهی
حائری امشب این صَنم، باز زِ دست میرود
تا تو دو زُلف را چنین، پیچش و تاب میدهی
رباعیات
ای بی خبر از خویش، خبر نیست ترا
پس ماندی و از پیش، خبر نیست ترا
تو زادۀ عشقیّ و وفایت کیش است
زین نسبت و زین کیش خبر نیست ترا
گر راهروئی براستی این، راه است
کن پیروی از آنکه ز ره آگاه است
زنهار فریب هر کسی را مخوری
بی راهه مرو در این بیابان، چاه است
اشعار نورس دماوندی / مجموعه کامل از غزلیات، رباعیات، مثنوی و …

یا رب همه عمرم به خطا گر بگذشت
ایّام فراغتم مُکدّر بگذشت
امروز بجز تو چارهای نیست مرا
دریاب مرا که آبم از سر بگذشت
بُستانِ شباب و عمرم بی بر گردید
خاکم ز غم هجرِ تو بر سر گردید
افسوس بر ایّام جوانی که تمام
بگذشت به محنت و مُکدّر گردید
در بستر وصلِ یار، باید آسود
یا آنکه به جان، ره وصالش پیمود
گر دست دهد، ور نه به هر حال و دمی
فارغ ز خیال او نمیباید بود
عبدالرحیم حائری کیست؟
شاعر و عارف ایرانی
صاحبالفصول لقب چه کسی است؟
عبدالرحیم حائری
اشعار عبدالرحیم حائری چه مضامینی دارند؟
عرفانی، عاشقانه و معنوی










