اعمال مربوط به شب اول محرم؛ آداب و اعمال اولین روز از دهه محرم، وقایع مربوط به روز و شب اول محرم
روز اول ماه محرم؛ آغاز سال قمری و شروع فصل عزای حسینی
روز اول ماه محرم، آغاز سال هجری قمری و شروع ماهی است که در دل شیعیان و دوستداران اهلبیت(ع) جایگاهی ویژه دارد. محرم فقط یک ماه در تقویم نیست؛ بلکه فصلی برای بیداری دل، بازگشت به حقیقت بندگی، یاد مظلومیت امام حسین(ع) و مرور دوباره پیام عاشورا است. با رسیدن روز اول محرم، حالوهوای جامعه اسلامی رنگ دیگری به خود میگیرد؛ پرچمهای عزا برافراشته میشود، مجالس سوگواری آغاز میگردد و دلها آرامآرام خود را برای ورود به دههای آماده میکنند که اوج آن، روز عاشوراست.
روز اول محرم از یک سو آغاز سال قمری است و از سوی دیگر، آغاز ماه حزن و اندوه خاندان پیامبر(ص). همین دو معنا باعث شده این روز، حالتی دوگانه و عمیق داشته باشد؛ هم شروعی تازه برای زندگی معنوی انسان است و هم یادآور نزدیک شدن به واقعهای است که تاریخ اسلام را برای همیشه تحت تأثیر قرار داد. در این روز، مؤمن میتواند با نگاهی تازه به مسیر زندگی خود بنگرد و از خداوند بخواهد که سال جدید قمری را برای او سالی همراه با معرفت، پاکی، توبه، بندگی و محبت اهلبیت(ع) قرار دهد.
اهمیت روز اول محرم در تقویم اسلامی
محرم نخستین ماه سال هجری قمری است. تقویم قمری، بر پایه گردش ماه تنظیم میشود و بسیاری از مناسبتهای عبادی و دینی مسلمانان بر اساس همین تقویم شناخته میشوند. ماههایی مانند رمضان، ذیالحجه، رجب، شعبان و محرم، هر کدام در زندگی دینی مسلمانان جایگاه خاصی دارند. اما محرم برای شیعیان معنایی فراتر از آغاز یک سال دارد؛ زیرا این ماه با نام امام حسین(ع)، کربلا، عاشورا، ایثار، شهادت و وفاداری گره خورده است.
روز اول محرم، در ظاهر شروع یک ماه جدید است، اما در باطن، دعوتی برای شروعی تازه در درون انسان است. همانطور که سال قمری از نو آغاز میشود، انسان نیز میتواند تصمیم بگیرد مسیر فکری، اخلاقی و معنوی خود را اصلاح کند. محرم فرصتی است برای اینکه انسان از خود بپرسد: در برابر حق چه جایگاهی دارم؟ آیا در زندگی خود به عدالت، صداقت و پاکی پایبند هستم؟ آیا محبت امام حسین(ع) فقط در زبان من جاری است یا در رفتار و انتخابهایم نیز دیده میشود؟
محرم؛ ماه حزن اهلبیت(ع)
ماه محرم در فرهنگ شیعه، ماه شادیهای ظاهری نیست؛ ماهی است که یاد مصیبت امام حسین(ع)، اهلبیت(ع) و یاران وفادار ایشان در دلها زنده میشود. با آغاز این ماه، عاشقان اهلبیت(ع) به احترام سیدالشهدا(ع) حال و هوای عزاداری به خود میگیرند. این حزن، یک اندوه معمولی نیست؛ بلکه اندوهی آگاهانه، تربیتکننده و بیدارگر است.
غم محرم، انسان را به ناامیدی نمیکشاند؛ بلکه او را از غفلت دور میکند. عزاداری برای امام حسین(ع) فقط گریه بر یک حادثه تاریخی نیست، بلکه تجدید پیمان با حقیقتی زنده است. امام حسین(ع) برای زنده نگه داشتن دین خدا، مبارزه با ظلم، اصلاح امت و احیای ارزشهای فراموششده قیام کرد. بنابراین، وقتی در روز اول محرم لباس عزا بر تن میکنیم یا در مجلس عزای حسینی شرکت میکنیم، در حقیقت اعلام میکنیم که هنوز پیام کربلا را زنده میدانیم و خود را نیازمند هدایت آن میبینیم.
روز اول محرم؛ فرصتی برای توبه و بازگشت
یکی از زیباترین نگاهها به روز اول محرم، نگاه به آن بهعنوان فرصت بازگشت است. آغاز سال قمری میتواند نقطهای برای محاسبه نفس باشد. انسان در این روز میتواند گذشته خود را مرور کند؛ کارهای خوبش را شکر کند، از کوتاهیها و لغزشهایش استغفار نماید و برای ادامه راه از خدا کمک بخواهد.
توبه در محرم معنای عمیقی دارد. کسی که وارد ماه امام حسین(ع) میشود، باید دل خود را آماده کند. اگر دل انسان گرفتار کینه، غرور، گناه، حقالناس، بیتفاوتی یا دنیاپرستی باشد، نمیتواند حقیقت پیام عاشورا را آنگونه که باید درک کند. از این رو، روز اول محرم زمان مناسبی است برای گفتن یک استغفار واقعی؛ استغفاری که فقط به زبان محدود نباشد، بلکه با تصمیمی جدی برای بهتر شدن همراه شود.
ذکر ساده و مناسب این روز میتواند چنین باشد:
«اَسْتَغْفِرُاللهَ رَبّی وَ اَتوبُ اِلَیْهِ»
این ذکر کوتاه، اگر با توجه خوانده شود، دل را نرم میکند و انسان را برای ورود به فضای معنوی محرم آماده میسازد.
اعمال روز اول ماه محرم
در منابع دعایی، برای روز اول ماه محرم اعمالی نقل شده است. از جمله روزه گرفتن در این روز و خواندن نماز مستحبی. البته در بیان اعمال دینی، باید دقت داشت که چیزی را بدون سند معتبر به دین نسبت ندهیم. بنابراین بهتر است اعمال روز اول محرم با تعبیرهایی مانند «نقل شده است»، «مناسب است» یا «از اعمال سفارششده در منابع دعایی» بیان شود.
یکی از اعمال مهم روز اول محرم، روزه گرفتن است. روزه در آغاز سال قمری، نشانهای از بندگی، کنترل نفس و طلب پاکی برای سال پیش رو است. کسی که روز اول محرم را روزه میگیرد، در حقیقت سال خود را با یاد خدا، پرهیز از خواهشهای نفسانی و توجه به دعا آغاز میکند. البته کسانی که توانایی روزه گرفتن ندارند یا برایشان ضرر دارد، میتوانند از راههای دیگری مانند صدقه، ذکر، دعا، تلاوت قرآن و خدمت به دیگران بهره ببرند.
همچنین خواندن دو رکعت نماز مستحبی در این روز مناسب دانسته شده است. نماز در آغاز سال قمری، نوعی سپردن سال جدید به خداوند است؛ یعنی انسان با زبان حال میگوید: خدایا! این سال را با یاد تو شروع میکنم و از تو میخواهم مرا در برابر وسوسهها، خطاها و لغزشها حفظ کنی.
دعای روز اول محرم؛ طلب پناه از شیطان و نفس
در دعای نقلشده برای روز اول محرم، مضمونهای بسیار عمیقی وجود دارد؛ از جمله پناه بردن به خداوند از شیطان، درخواست قدرت در برابر نفس اماره و طلب توفیق برای مشغول شدن به کارهایی که انسان را به خدا نزدیک میکند. همین مضمونها نشان میدهد که آغاز سال قمری فقط یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه فرصتی برای اصلاح درونی است.
انسان در ابتدای سال، بیش از هر چیز به سه چیز نیاز دارد: محافظت از وسوسههای شیطان، قدرت در برابر نفس و توفیق انجام کارهای خوب. بسیاری از شکستهای معنوی انسان، از همین سه ناحیه آغاز میشود. گاهی وسوسههای بیرونی او را از مسیر درست دور میکند، گاهی نفس سرکش او را به سمت گناه میکشاند و گاهی عمرش در کارهایی میگذرد که هیچ نسبتی با رشد و قرب الهی ندارد.
روز اول محرم فرصتی است برای اینکه انسان از خدا بخواهد سال جدید را برای او سالی هدفمند قرار دهد؛ سالی که در آن کمتر اسیر غفلت شود و بیشتر به کارهایی بپردازد که او را به خدا، اهلبیت(ع)، اخلاق نیک و آرامش واقعی نزدیک میکند.
ذکرهای مناسب روز اول محرم
در روز اول محرم، ذکرهایی که حال توبه، توسل، محبت و آغاز دوباره را در انسان زنده میکنند، بسیار مناسباند. از جمله ذکرهای ساده و قابل تکرار در این روز میتوان به این موارد اشاره کرد:
«یا الله»
«یا حسین»
«اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ»
«اَسْتَغْفِرُاللهَ رَبّی وَ اَتوبُ اِلَیْهِ»
«یا اَرحَمَ الرّاحِمین»
«رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنا»
ذکر در روز اول محرم باید با توجه قلبی همراه باشد. تکرار نام امام حسین(ع)، اگر از دل برخیزد، فقط یک صدا نیست؛ بلکه اعلام محبت و پیوند با راهی است که به آزادگی، شرافت و بندگی ختم میشود. ذکر صلوات نیز در این روز بسیار مناسب است؛ زیرا محرم، ماه خاندان پیامبر(ص) است و صلوات پیوند دل انسان را با پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت پاک ایشان محکمتر میکند.
زیارت عاشورا در آغاز محرم
یکی از بهترین اعمال معنوی در روز اول محرم، خواندن زیارت عاشورا است. زیارت عاشورا از شناختهشدهترین زیارتهای امام حسین(ع) است و در میان شیعیان جایگاه ویژهای دارد. خواندن این زیارت در آغاز محرم، دل را از همان روز اول متوجه کربلا میکند و انسان را در فضای تولی و تبری، محبت به اهلبیت(ع) و بیزاری از ظلم قرار میدهد.
زیارت عاشورا فقط متن سوگواری نیست؛ بلکه منشور موضعگیری انسان مؤمن است. در این زیارت، انسان به امام حسین(ع) سلام میدهد، مصیبت ایشان را بزرگ میشمارد و از خدا میخواهد که او را در دنیا و آخرت همراه اهلبیت(ع) قرار دهد. این همراهی، فقط همراهی احساسی نیست؛ بلکه باید در رفتار، اخلاق، انتخابها و سبک زندگی انسان دیده شود.
اگر کسی فرصت خواندن کامل زیارت عاشورا را ندارد، میتواند دستکم با سلام کوتاهی به امام حسین(ع)، دل خود را متوجه آن حضرت کند:
«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَبا عَبْدِالله»
همین سلام کوتاه، اگر با معرفت و محبت گفته شود، میتواند آغاز خوبی برای ورود به ماه محرم باشد.
روز اول محرم و آغاز مجالس عزاداری
از روز اول محرم، بسیاری از مساجد، حسینیهها، خانهها و هیئتها سیاهپوش میشوند و مجالس عزاداری امام حسین(ع) آغاز میگردد. این مجالس، فقط محل گریه و سوگواری نیستند؛ بلکه مدرسهای برای شناخت دین، اخلاق، صبر، وفاداری و آزادگیاند. شرکت در مجلس امام حسین(ع)، اگر با نیت پاک و توجه همراه باشد، میتواند دل انسان را تغییر دهد.
در مجالس محرم، شنیدن روضه، سخنرانی، مرثیه و ذکر مصیبت، انسان را به حقیقت عاشورا نزدیک میکند. البته عزاداری زمانی کاملتر است که با معرفت همراه باشد. کسی که در مجلس امام حسین(ع) مینشیند، باید از خود بپرسد: پیام امروز این مجلس برای زندگی من چیست؟ آیا فقط گریه کردم یا تصمیم گرفتم بهتر، مهربانتر، پاکتر و شجاعتر زندگی کنم؟
آداب معنوی روز اول محرم
برای بهره بیشتر از روز اول محرم، رعایت چند نکته معنوی بسیار مفید است. بهتر است انسان این روز را با وضو، نماز اول وقت، ذکر صلوات و نیت پاک آغاز کند. اگر امکان دارد، بخشی از روز را به خلوت با خدا اختصاص دهد و برای سال جدید قمری برنامهای معنوی در نظر بگیرد.
از کارهای مناسب این روز، صدقه دادن است. صدقه میتواند به نیت سلامتی امام زمان(عج)، رفع گرفتاری مؤمنان، شادی روح درگذشتگان و هدیه به امام حسین(ع) انجام شود. همچنین تلاوت قرآن، کمک به نیازمندان، دلجویی از دیگران، ترک گناه، اصلاح رابطهها و دوری از کینه، از بهترین کارهایی است که میتوان در آغاز محرم انجام داد.
روز اول محرم زمان خوبی است برای اینکه انسان تصمیم بگیرد در این ماه، زبان خود را از غیبت، دل خود را از کینه، چشم خود را از نگاه ناپاک و رفتار خود را از بیاخلاقی حفظ کند. عزاداری حقیقی، فقط در لباس و ظاهر نیست؛ بلکه باید در اخلاق و عمل انسان نیز دیده شود.
دعا برای سال جدید قمری
از آنجا که روز اول محرم آغاز سال قمری است، دعا برای سال جدید در این روز بسیار مناسب است. انسان میتواند با زبان ساده خود از خداوند بخواهد که سال پیش رو را سالی همراه با ایمان، آرامش، سلامتی، عاقبتبهخیری و محبت اهلبیت(ع) قرار دهد.
دعای پیشنهادی برای روز اول محرم:
«خدایا! سال جدید قمری را با نام تو آغاز میکنم. مرا از وسوسههای شیطان، لغزشهای نفس و غفلتهای زندگی حفظ کن. به من توفیق بده که در این سال، به تو نزدیکتر شوم، حق مردم را رعایت کنم، دل کسی را نشکنم و در مسیر امام حسین(ع) قدم بردارم. خدایا! محبت اهلبیت(ع) را در دل من زنده نگه دار و مرا از عزاداران واقعی سیدالشهدا(ع) قرار بده.»
این دعا میتواند در پایان نماز، پس از زیارت عاشورا یا در خلوت شب و روز اول محرم خوانده شود. مهم آن است که دعا از دل برخیزد و با تصمیمی واقعی برای تغییر همراه باشد.
پیام روز اول محرم برای زندگی امروز
روز اول محرم به انسان یادآوری میکند که زندگی بدون هدف، انسان را به غفلت میکشاند. امام حسین(ع) به ما آموخت که انسان مؤمن نباید در برابر ظلم، فساد، تحریف و بیعدالتی بیتفاوت باشد. محرم فقط برای گذشته نیست؛ برای امروز و فردای ماست. هر سال که محرم میآید، گویی دوباره از ما پرسیده میشود: در میدان حق و باطل، کجا ایستادهای؟
پیام روز اول محرم این است که از همین آغاز، دل خود را آماده کنیم. عاشورا ناگهان فرا نمیرسد؛ انسان باید روزبهروز با آن همراه شود. اگر از روز اول محرم دل خود را پاک کنیم، ذکر بگوییم، دعا بخوانیم، در مجلس امام حسین(ع) حاضر شویم و رفتار خود را اصلاح کنیم، وقتی به عاشورا میرسیم، فهم عمیقتری از آن خواهیم داشت.
ماه محرم، ماه عزاداری سید و سالار شهدا، امام حسین (ع) است. هر روز از دهه اول محرم، دارای روایات و اعمال و آداب خاص خود می باشد که در این مطلب به آن ها خواهیم پرداخت.
روز اول محرم
روز اول محرم الحرام مصادف با سال 61 هجری قمری بوده است، روز اول محرم روزی است که امام حسین (ع) به قصر بنی مقاتل رسید و در آنجا بود که با عبیدالله بن حر جعفی و عمرو بن قیس مشرقی ملاقات کرد و ایشان را به یاری طلبید. اما هر دو از یاری امام سر باز زدند. در آخر شب که اباعبدالله (ع) به همراه یاران از قصر بنی مقاتل کوچیدند، در پشت اسب خود چرتی زدند و بیدار شدند و آیه استرجاع بر زبان آوردند.
روایات و توصیه های زیادی درباره روز اول محرم شده است که از آن جمله می توانیم به روایتی از امام رضا (ع) اشاره کنیم که ایشان فرمودند:
«بر کسى چون حسین باید که گریندگان بگریند؛ زیرا که گریستن بر او گناهان بزرگ را مىزداید. سپس ادامه دادند: چون ماه محرّم مىرسید کسى پدرم علیهالسلام را خندان نمىدید. غم و اندوه بر او چیره بود تا آن که ده روز مىگذشت، روز دهم روز سوگوارى و اندوه و گریه او بود و مىفرمود: این روزى است که حسین علیهالسلام در آن کشته شد؛ فَعَلى مِثلِ الحُسَینِ فَلیَبکِ الباکونَ؛ فإنَّ البُکاءَ علَیهِ یَحُطُّ الذُّنوبَ العِظامَ. ثُمَّ قالَ علیهالسلام: کانَ أبی علیهالسلام إذا دَخَلَ شَهرُ الُمحَرَّمِ لا یُرى ضاحِکا ، وکانَتِ الکَآبَهُ تَغلِبُ علَیهِ حَتّى تَمضِیَ عَشرَةُ أیّامٍ، فإذا کانَ یَومُ العاشِرِ کانَ ذلکَ الیَومُ یَومَ مُصیبَتِهِ وحُزنِهِ وبُکائهِ، و یَقولُ: هُوَ الیَومُ الَّذی قُتِلَ فیهِ الحُسَینُ علیهالسلام.»
شیعیان از امام رضا(علیه السلام)، چنین نقل می کنند که ایشان فرمودند: «وقتی محرم فرا می رسید، پدرم خندان دیده نمی شد، حزن و اندوه تا پایان دهه اول بر او غالب بود و روز عاشورا، روز حزن و مصیبت و گریه ایشان بود.»
همچنین حضرت امام رضا(علیه السلام) درباره عاشورا می فرماید: «كسی كه عاشورا روز مصیبت و اندوه و گریه اش باشد، خداوند قیامت را روز شادمانی و سرور او قرار خواهد داد.»
عزاداری امام حسین (ع) یکی از سنت های دیرین دوستداران اهل بیت و دوستداران و محبان امام حسین (ع) می باشد. به گونه ای که هر ساله شاهد مجالس عظیمی از عزاداری امام حسین (ع) می باشیم. هر یک از علما توصیه هایی را برای شب و روز اول محرم بیان داشته اند که به آن ها می پردازیم.
شب اول:
سیّد ابن طاووس در کتاب «اقبال» براى این شب، چند نماز ذکر فرموده: اوّل: صدر رکعت که در هر رکعت سوره هاى «حمد» و سوره «توحید» خوانده میشود.
دوّم: دو رکعت که در رکعت اول سوره هاى «حمد» و «انعام» ، و در رکعت دوم سوره هاى «حمد» و «یس» خوانده میشود.
سوم: دو رکعت که در هر رکعت سوره «حمد» و یازده سوره «توحید» خوانده مى شود.
از رسول خدا صلى اللّه علیه و آله روایت شده: هرکه این دو رکعت نماز را در این شب بجا آورد، و فردایش را که اول سال است روزه بدارد، مانند کسى است که همه طول سال را همواره کار خیر کرده، و در آن سال محفوظ باشد، و اگر بمیرد به بهشت میرود.
سیّد ابن طاووس براى هلال این ماه دعاى مبسوطى ذکر کرده است.
روز اول:
بدان که روز اوّل محرم، اول سال قمرى است، و در آن دو عمل وارد شده: اول: روزه گرفتن، در روایت ریّان بن شبیب از حضرت رضا علیه السّلام روایت شده:
هرکه در این روز روزه بدارد، و خدا را بخواند خدا دعاى او را مستجاب کند، چنان که دعاى زکرّیا را اجابت فرمود.
دوم: از حضرت رضا علیه السّلام روایت شده:
رسول خدا صلى اللّه علیه و آله روز اول محرم دو رکعت نماز بجا آورد، و چون فارغ میشد، دستها را به آسمان برمیداشت و این دعا را سه مرتبه میخواند:
اللَّهُمَّ أَنْتَ الْإِلَهُ الْقَدِیمُ وَ هَذِهِ سَنَةٌ جَدِیدَةٌ فَأَسْأَلُکَ فِیهَا الْعِصْمَةَ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ الْقُوَّةَ عَلَى هَذِهِ النَّفْسِ الْأَمَّارَةِ بِالسُّوءِ وَ الاشْتِغَالَ بِمَا یُقَرِّبُنِی إِلَیْکَ یَا کَرِیمُ یَا ذَا الْجَلالِ وَ الْإِکْرَامِ یَا عِمَادَ مَنْ لا عِمَادَ لَهُ یَا ذَخِیرَةَ مَنْ لا ذَخِیرَةَ لَهُ یَا حِرْزَ مَنْ لا حِرْزَ لَهُ یَا غِیَاثَ مَنْ لا غِیَاثَ لَهُ یَا سَنَدَ مَنْ لا سَنَدَ لَهُ یَا کَنْزَ مَنْ لا کَنْزَ لَهُ یَا حَسَنَ الْبَلاءِ یَا عَظِیمَ الرَّجَاءِ یَا عِزَّ الضُّعَفَاءِ یَا مُنْقِذَ الْغَرْقَى یَا مُنْجِیَ الْهَلْکَى یَا مُنْعِمُ یَا مُجْمِلُ یَا مُفْضِلُ یَا مُحْسِنُ،
خدایا تویى معبود ازلى، و این است سال نو، در این سال از تو درخواست میکنم حفظ شدنم را از شیطان، و قدرت و غلبه و بر نفس فرمانده به گناه، و مشغول بودن به آنچه که مرا به تو نزدیک میکند، ای صاحب بزرگى و بزرگوارى، اى تکیه گاه کسیکه تکیه گاهى ندارد، اى اندوخته کسى که اندوخته کسى که اندوخته اى ندارد، اى پناهگاه کسی که پناهگاهی ندارد، اى فریادرس کسى که فریادرسى ندارد، اى پشتوانه کسى که پشتوانهاى ندارد، اى گنجینه کسى که گنجى ندارد، اى نیکو آزمایش، اى بزرگ امید، اى عزّت ناتوان، اى نجات ب خش غرق شدگان، اى رهاننده هلاک شدگان، اى نعمت دهنده، ای زیباکار، اى فزون بخش، اى نیکوکار،
أَنْتَ الَّذِی سَجَدَ لَکَ سَوَادُ اللَّیْلِ وَ نُورُ النَّهَارِ وَ ضَوْءُ الْقَمَرِ وَ شُعَاعُ الشَّمْسِ وَ دَوِیُّ الْمَاءِ وَ حَفِیفُ الشَّجَرِ یَا اللَّهُ لا شَرِیکَ لَکَ اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا خَیْرا مِمَّا یَظُنُّونَ وَ اغْفِرْ لَنَا مَا لا یَعْلَمُونَ وَ لا تُؤَاخِذْنَا بِمَا یَقُولُونَ حَسْبِیَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَ مَا یَذَّکَّرُ إِلا أُولُوا الْأَلْبَابِ رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ
تویى که برایت سجده کرد، سیاهى شب، و روشنى روز، و تابش ماه، و شعاع خورشید، و خروش آب و صداى برگ درختان، اى خدا شرکى براى تو نیست.
خدایا ما را بهتر از آنچه گمان میکنند قرار ده، و از ما آنچه را نمیدانند بیامرز، و به آنچه از ما میگویند سرزنشمان مکن، خدا مرا بس است، معبودى جز او نیست، بر او تکیه کردم، و او پروردگار عرش بزرگ است، به او ایمان آوردیم.
همه چیزها از جانب پروردگار ماست، و یادآور نشوند مگر صاحبان خرد، پروردگارا دلهاى ما را بعد از آنکه هدایتمان فرمودى منحرف مکن، و از نزد خود رحمتی به ما ببخش، همانا تو بخشنده اى.
شیخ طوسى گفته روزه دهه اول محرم مستحب است ولى روز عاشورا تا بعد از عصر از خوراکى و آشامیدنى خوددارى کند، آنگاه کمى تربت بخورد، و سیّد روایت کرده که روزه تمام این ماه فضیلت دارد، و روزه آن روز روزه دار را از هر گناهى حفظ میکند.
مسلم اولین شهید کربلا
مسلم، نخستین شهید واقعة کربلاست. شهادت او کمی پیش تر از حادثه کربلا رخ داده است و شب نخست ماه محرم به پاس فداکاری و جان فشانی های این سفیر شهید راه سرخ، شب حضرت مسلم بن عقیل نام نهاده شده است. مسلم الگوی محبت و وفاست. او عاشقی دل باخته بود که تا آخرین لحظه از عشق پاک خود به حسین(ع) دست بر نداشت و در اوج بی وفایی کوفیان به مولایش وفادار ماند.
وقایع شب و روز اول محرم
1ـ نماز: این شب چند نماز دارد كه یكی از آنها به شرح ذیل است:
دو ركعت، كه در هر ركعت بعد از حمد یازده مرتبه سوره توحید خوانده شود.
روزه گرفتن در روز عاشورا كراهت دارد؛ ولی بهتر است بدون قصد روزه، تا بعد از نماز عصر از خوردن و آشامیدن خودداری شود
در فضیلت این نماز چنین آمده است:
«خواندن این نماز و روزه داشتن روزش موجب امنیّت است و كسی كه این عمل را انجام دهد، گویا تمام سال بر كار نیك مداومت داشته است.»(5)
2ـ احیای این شب.
3ـ نیایش و دعا.
اعمال روز اول محرم
اول محرم هر سال اولین روز سال قمری است. از امام محمدباقر(علیه السلام) روایت شده است: «آن كس كه این روز را روزه بدارد، خداوند دعایش را اجابت می كند، همانگونه كه دعای زكریا(علیه السلام) را اجابت كرد.»
دو ركعت نماز خوانده شود و پس از آن سه بار دعای زیر قرائت گردد:
«اللّهم انت الاله القدیم و هذه سنةٌ جدیدةٌ فاسئلك فیها العصمة من الشیطان و القوَّة علی هذه النّفس الامّارة بالسُّوء»؛بارالها! تو خدای قدیم و جاودانی و این سال، سال نو است، از تو می خواهم كه مرا در این سال از شیطان حفظ كنی و بر نفس اماره (راهنمایی كننده) به بدی پیروز سازی.
خوابیدن امام حسین (ع)
عقبه بن سمعان ميگويد : هنگامی كه از قصر بنی مقاتل گذشتيم و ساعتی را پيموديم، خواب كوتاهی حسين را گرفت و پس از لحظهای بيدار شد و دوباره اين جمله را بر زبان جاري كرد، فرمود: «انا لله و انا اليه راجعون و الحمد الله رب العالمین.» دوبار، سه بار آن را تکرار کرد. فرزند آن حضرت، علی بن حسين كه بر اسبی سوار بود پيش آمده به پدر گفت: پدر جان، قربانت گردم چه سبب شد كه كلمه استرجاع بر زبان جاري كردی؟ و بر ای چه الحمد الله گفتی؟
حسين (ع) فرمود: اسب سواری در پيش نمودار شد و گفت: اين گروه همچنان پيش میروند و مرگ نيز به سويشان پيش میرود .من دانستم كه آن پيك، جان ماست كه خبر مرگ ما را میدهد.
علی بن حسين گفت: پد رجان! خدا هرگز برای شما بدی پيش نياورد، مگر ما بر حق نيستيم؟
فرمود: چرا! سوگند بدان خدايی كه بندگان به سويش بازگشت كنند، حق با ماست.
علی بن حسين گفت: پدر جان! در اين صورت ما از مرگ باكی نداريم که بر حق بمیریم.
حسين فرمود: خدايت پاداشی نيك دهد بهترين پاداشی كه فرزندی از پدر خويش بيند.
بر اساس آنچه در مقاتل الطالبيين نقل شده است، اين حادثه بايد بعد از قصر بنی مقاتل و در نزديكی كربلا اتفاق افتاده باشد. ابن اعثم كوفی اين حادثه را در ثعلبيه میداند.
دیدار امام حسین (ع) با عبیدالله بن حر جعفی در قصر بنی مقاتل
قصر بنی مقاتل يكی از كاروانسراهای نزديك كوفه است كه امام حسين (ع) در روز اول محرم الحرام سال 61 هجری قمری از آن محل نيز عبور كردند. اين كاروانسرا و منزل را به آن جهت مقاتل مینامند كه ساختمان و بنای موجود در آن مكان به مقاتل بن حسان بن ثعلبه تعلق داشت.
فيالك حسرةً ما دمتُ حيّاً ترود بين صدری و الترّاقی
دیدار امام حسین (ع)با عمرو بن قیس مشرقی
در همین منزلگاه و در روز اول محرم الحرام بود که “عمرو بن قیس مشرقی” به همراه پسر عمویش به خدمت امام حسین (ع) آمد و سؤالی از آن حضرت نمود. بعد امام (ع) پرسید: آیا برای یاری من آمدهاید؟ گفت: خیر زیرا من مردی عیالوار هستم و از طرفی مال التجاره زیادی از مردم نزد من است، نمیدانم سرنوشت این کار به کجا میرسد و صلاح نیست که مال و امانت مردم در دست من ضایع شود! پسر عموی او هم شبیه همین حرفها را تکرار کرد! حضرت فرمود: بروید و اینجا نمانید و فریاد مرا نشنوید و سیاهی مرا ننگرید، زیرا هر که فریاد مرا بشنود و سواد مرا بیند و یاریام نکند، بر خدای عز و جل، حق است که او را در آتش سرنگون کند.
پیوستن انس بن حارث كاهلی به سپاه امام
در مقتل الحسين بحرالعلوم آمده است كه انس بن حارث كاهلی كه از كوفه آمده و دعوت امام از حر بن جعفی را شنيده بود به امام پيوست. او پيرمردی بزرگوار و از اصحاب پيامبر بود و از پيامبر رواياتی شنيده و در بدر و حنين او را ياری كرد بود. انس از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنید که فرمود: «فرزندم -اشاره بهامام حسین علیه السلام- در سرزمینی به نام کربلا کشته میشود، هر کس تا آن هنگام زنده بود و او را درک کرد باید یاریاش کند.» امام او را ستود و با خويش همراه كرد و او در كربلا جنگيد و به شهادت رسيد.
«کاروان عشق در راه کربلا»
جمعبندی
روز اول ماه محرم، آغاز سال هجری قمری و شروع ماه عزای امام حسین(ع) است. این روز فرصتی ارزشمند برای توبه، دعا، روزه، نماز، ذکر، زیارت عاشورا، شرکت در مجالس عزاداری و تصمیم برای بهتر شدن است. محرم از همان روز نخست، انسان را به بیداری دعوت میکند؛ بیداری در برابر گناه، غفلت، ظلم، دنیاپرستی و بیتفاوتی.
اگر روز اول محرم را با یاد خدا، محبت اهلبیت(ع)، سلام بر امام حسین(ع) و نیت اصلاح آغاز کنیم، میتوانیم وارد ماهی شویم که نهتنها اشک ما را پاکتر میکند، بلکه دل، رفتار و مسیر زندگیمان را نیز تغییر میدهد. محرم، ماه گریه آگاهانه، محبت عمیق و بازگشت صادقانه است؛ و روز اول آن، بهترین فرصت برای آغاز این مسیر نورانی است.
موارد مربوطه:
اعمال و آداب شب و روز دوم محرم
اعمال و وقایع شب و روز چهارم محرم
