اعمال و وقایع شب و روز چهارم محرم؛ روز چهارم محرم چه گذشت
روز چهارم ماه محرم یکی از روزهای تأملبرانگیز در مسیر واقعه کربلاست؛ روزی که فضای سیاسی و اجتماعی کوفه بیش از گذشته علیه امام حسین(ع) شکل گرفت و فشار بر کاروان حسینی سنگینتر شد. اگر روز دوم محرم با ورود امام حسین(ع) به کربلا و روز سوم با ورود عمر بن سعد و سپاه او شناخته میشود، روز چهارم محرم را میتوان روز تلاش حکومت اموی برای بسیج مردم کوفه علیه فرزند پیامبر(ص) دانست.
در نقلهای تاریخی آمده است که در این روز، عبیدالله بن زیاد مردم کوفه را در مسجد گرد آورد و با سخنرانی، تهدید، تطمیع و تحریک، آنان را به شرکت در جنگ با امام حسین(ع) فراخواند. این اتفاق نشان میدهد که حادثه عاشورا فقط یک نبرد نظامی نبود؛ بلکه پیش از آن، جنگی روانی، تبلیغاتی و فکری نیز در جریان بود. دشمن تلاش میکرد حقیقت را وارونه نشان دهد، مردم را بترساند، وجدانها را خاموش کند و جامعه را به سکوت یا همراهی با ظلم بکشاند.
روز چهارم محرم چه اتفاقی افتاد؟
در روز چهارم محرم، عبیدالله بن زیاد که حاکم کوفه بود، مردم را در مسجد جمع کرد و آنان را برای مقابله با امام حسین(ع) تشویق کرد. او با استفاده از قدرت حکومتی، مردم را تحت فشار قرار داد تا در کنار سپاه عمر بن سعد قرار بگیرند. این سخنرانی و فضای ایجادشده در کوفه، نقش مهمی در افزایش نیروهای دشمن و سنگینتر شدن محاصره کاروان امام حسین(ع) داشت.
کوفه شهری بود که پیش از آن، بسیاری از مردمش به امام حسین(ع) نامه نوشته بودند و از ایشان دعوت کرده بودند تا به سوی آنان بیایند. اما وقتی فضای تهدید، ترس و فشار حاکم شد، بسیاری عقب نشستند. برخی سکوت کردند، برخی خانهنشین شدند و برخی نیز در نهایت در صف سپاه دشمن قرار گرفتند. روز چهارم محرم، روز آشکار شدن این بیثباتی و ضعف ایمان در بخشی از جامعه کوفه بود.
این روز به ما نشان میدهد که فقط دوست داشتن حق کافی نیست؛ انسان باید در لحظههای سخت نیز شجاعت حمایت از حق را داشته باشد. بسیاری از مردم کوفه شاید در دل خود امام حسین(ع) را دوست داشتند، اما وقتی پای هزینه دادن به میان آمد، نتوانستند در کنار آن حضرت بایستند.
عبیدالله بن زیاد؛ نماد حکومت ترس و فریب
عبیدالله بن زیاد در واقعه کربلا، نماد حکومت ظلم، خشونت و فریب است. او برای رسیدن به هدف خود، از ابزارهای مختلف استفاده کرد؛ تهدید مردم، تطمیع سران قبایل، کنترل فضای کوفه، ایجاد رعب و جلوگیری از پیوستن مردم به امام حسین(ع). روز چهارم محرم یکی از صحنههایی است که این سیاستها آشکارتر میشود.
او میدانست که اگر مردم آزادانه تصمیم بگیرند و حقیقت را بشنوند، ممکن است بسیاری از آنان به سمت امام حسین(ع) متمایل شوند. به همین دلیل، فضای کوفه را بهگونهای ساخت که مردم از حمایت حق بترسند. این روش در طول تاریخ بارها تکرار شده است؛ حکومتهای باطل معمولاً فقط با شمشیر نمیجنگند، بلکه با تبلیغات، ترس، دروغ و تحریف نیز مردم را از حقیقت دور میکنند.
روز چهارم محرم به ما هشدار میدهد که گاهی باطل با چهره قدرت و امنیت ظاهر میشود، اما در حقیقت میخواهد دلها را از حق جدا کند. انسان مؤمن باید مراقب باشد که در فضای ترس و تبلیغات، قدرت تشخیص خود را از دست ندهد.
کوفه؛ شهری میان دعوت و بیوفایی
یکی از تلخترین بخشهای تاریخ کربلا، رفتار مردم کوفه است. آنان پیش از رسیدن امام حسین(ع)، نامههای فراوانی نوشتند و از ایشان دعوت کردند. اما وقتی عبیدالله بن زیاد وارد کوفه شد و فضای شهر را با تهدید و خشونت تغییر داد، بسیاری از همان مردم عقب نشستند. این تغییر رفتار، یکی از بزرگترین درسهای عاشوراست.
کوفه فقط یک شهر تاریخی نیست؛ کوفه میتواند نمادی از دل انسان باشد. دلی که گاهی حق را دعوت میکند، اما وقتی امتحان سخت میشود، عقب مینشیند. دلی که در آرامش ادعای محبت دارد، اما در لحظه خطر دچار ترس میشود. روز چهارم محرم فرصتی است برای اینکه انسان از خود بپرسد: آیا من در محبت و ایمان خود ثابتقدم هستم یا فقط در روزهای آسان از حق سخن میگویم؟
بیوفایی کوفه، فقط یک حادثه تاریخی نیست؛ هشداری است برای همه نسلها. هر زمان که انسان حق را بشناسد اما به دلیل ترس، منفعت، فشار اجتماعی یا حفظ موقعیت خود از آن حمایت نکند، بخشی از همان روحیه کوفی در او زنده شده است.
جایگاه امام حسین(ع) در روز چهارم محرم
در برابر همه این فشارها، امام حسین(ع) همچنان با آرامش، عزت و بصیرت در مسیر خود ایستاده بودند. آن حضرت میدانستند که دشمن روزبهروز نیروهای بیشتری جمع میکند، اما هدف امام حسین(ع) بر پایه قدرت ظاهری نبود. قیام ایشان بر پایه حق، ایمان، اصلاح امت و احیای ارزشهای الهی بود.
امام حسین(ع) با حضور در کربلا نشان دادند که انسان مؤمن حتی در محاصره دشمن نیز میتواند آزاد باشد. آزادی حقیقی، وابسته به تعداد نیرو، امکانات، قدرت سیاسی یا پیروزی ظاهری نیست؛ آزادی حقیقی یعنی انسان در برابر باطل سر خم نکند، حتی اگر تنها بماند.
روز چهارم محرم، مظلومیت امام حسین(ع) را آشکارتر میکند. در یک سو، کاروانی کوچک با خانواده، کودکان و یاران اندک قرار داشت؛ و در سوی دیگر، دستگاهی حکومتی که مردم را برای جنگ با فرزند رسول خدا(ص) تحریک میکرد. همین نابرابری، حقیقت عاشورا را روشنتر میسازد.
پیام روز چهارم محرم برای زندگی امروز
روز چهارم محرم برای انسان امروز پیامهای مهمی دارد. نخستین پیام آن، ضرورت بصیرت است. انسان نباید هر سخنی را که از منبر قدرت، رسانه، جمعیت یا فضای عمومی شنیده میشود، بیفکر بپذیرد. در کربلا، بسیاری تحت تأثیر تبلیغات و تهدیدهای حکومت قرار گرفتند و نتوانستند حقیقت را ببینند.
پیام دوم، شجاعت در حمایت از حق است. گاهی حق روشن است، اما حمایت از آن هزینه دارد. اگر انسان فقط زمانی طرفدار حق باشد که خطری او را تهدید نکند، هنوز به مرحله وفاداری واقعی نرسیده است. عاشورا به ما میآموزد که حقطلبی بدون شجاعت کامل نمیشود.
پیام سوم، مراقبت از دل در برابر ترس و طمع است. حکومت کوفه با همین دو ابزار مردم را از امام حسین(ع) جدا کرد؛ برخی را ترساند، برخی را با وعده و منفعت فریب داد و برخی را با سکوت همراه خود کرد. روز چهارم محرم، روز شناخت همین آسیبهاست.
دعاها و ذکرهای مناسب روز چهارم محرم
برای روز چهارم محرم، دعای اختصاصی قطعی و مشهوری که همه منابع معتبر بر آن تأکید کرده باشند، بهصورت عمومی شناختهشده نیست. بنابراین بهتر است در این روز از دعاها و ذکرهای عمومی ماه محرم بهره برد؛ دعاهایی که با حالوهوای این روز و پیامهای آن هماهنگ است.
ذکر صلوات یکی از بهترین ذکرها در روزهای محرم است:
«اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ»
این ذکر، پیوند دل را با پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت پاک ایشان محکم میکند. در روز چهارم محرم، صلوات میتواند یادآور این حقیقت باشد که امام حسین(ع) فرزند رسول خداست و ایستادن در برابر او، ایستادن در برابر حقیقت دین است.
ذکر استغفار نیز در این روز بسیار مناسب است:
«اَسْتَغْفِرُاللهَ رَبّی وَ اَتوبُ اِلَیْهِ»
استغفار در روز چهارم محرم، فرصتی برای پاک کردن دل از ترس، بیوفایی، دنیاطلبی و بیتفاوتی است. انسان با استغفار از خدا میخواهد که او را در صف اهل حق قرار دهد، نه در صف کسانی که حق را شناختند اما یاری نکردند.
دعای بصیرت و ثبات قدم در روز چهارم محرم
یکی از بهترین دعاها در روز چهارم محرم، دعا برای بصیرت و ثبات قدم است. چون این روز با فضای تبلیغات باطل و فشار بر مردم کوفه شناخته میشود، مناسب است انسان از خدا بخواهد که در زمان فتنه و امتحان، حق را از باطل تشخیص دهد.
دعای پیشنهادی:
«خدایا! دل ما را به نور معرفت روشن کن. ما را از فریب تبلیغات باطل، ترس از مردم و وابستگی به دنیا نجات بده. خدایا! به ما بصیرتی عطا کن که حق را بشناسیم و شجاعتی بده که از حق حمایت کنیم. ما را از کسانی قرار نده که امام خود را تنها میگذارند و در لحظه امتحان عقب مینشینند.»
این دعا، با روح روز چهارم محرم هماهنگ است. زیرا در این روز، مشکل اصلی بسیاری از مردم کوفه نداشتن شناخت نبود؛ بلکه نداشتن شجاعت، ثبات قدم و وفاداری بود.
زیارت عاشورا در روز چهارم محرم
زیارت عاشورا در همه روزهای محرم، بهویژه دهه اول، بسیار مناسب است. خواندن این زیارت در روز چهارم محرم، انسان را متوجه تقابل حق و باطل میکند. در زیارت عاشورا، مؤمن با سلام بر امام حسین(ع) و یاران ایشان، موضع قلبی خود را مشخص میکند و از ظلم و ستم بیزاری میجوید.
در روز چهارم محرم، هنگام خواندن زیارت عاشورا، میتوان به این نکته توجه کرد که دشمن فقط با شمشیر به میدان نیامد؛ بلکه با تبلیغات، تهدید و تحریف نیز زمینه جنایت را فراهم کرد. بنابراین، زیارت عاشورا فقط یک متن سوگواری نیست؛ بلکه بیانیهای برای بیداری، موضعگیری و وفاداری به جبهه حق است.
حتی اگر فرصت خواندن کامل زیارت عاشورا نباشد، میتوان با یک سلام کوتاه دل را متوجه سیدالشهدا(ع) کرد:
«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَبا عَبْدِالله»
این سلام، اگر با معرفت گفته شود، میتواند دل انسان را از غفلت بیرون بیاورد.
روز چهارم محرم و درس سکوت در برابر ظلم
یکی از موضوعات مهم روز چهارم محرم، مسئله سکوت مردم در برابر ظلم است. همه مردم کوفه لزوماً در میدان جنگ نبودند، اما بسیاری از آنان با سکوت خود، راه را برای ظلم هموار کردند. سکوت در برابر باطل، گاهی کمتر از همراهی مستقیم با آن خطرناک نیست؛ زیرا جامعه را از درون تهی میکند و ستمگران را جسورتر میسازد.
عاشورا به ما میآموزد که انسان مؤمن نباید نسبت به حق و باطل بیتفاوت باشد. البته حمایت از حق همیشه به معنای جنگ و درگیری نیست؛ گاهی با یک سخن درست، یک انتخاب اخلاقی، یک دفاع از مظلوم، یک نه گفتن به گناه یا یک ایستادگی کوچک آغاز میشود.
روز چهارم محرم به ما یادآوری میکند که بیتفاوتی، یکی از راههای شکست جامعه است. جامعهای که حق را میشناسد اما از آن دفاع نمیکند، دیر یا زود گرفتار نتیجه سکوت خود میشود.
اعمال پیشنهادی روز چهارم محرم
برای بهره معنوی از روز چهارم محرم، چند عمل مناسب است؛ خواندن زیارت عاشورا، ذکر صلوات، استغفار، تلاوت قرآن، دعا برای عاقبتبهخیری، شرکت در مجلس عزای امام حسین(ع)، صدقه دادن و کمک به نیازمندان. این اعمال، اگر با نیت پاک انجام شوند، دل انسان را به حقیقت محرم نزدیکتر میکنند.
همچنین خوب است در این روز، انسان چند دقیقه درباره رفتار مردم کوفه فکر کند. این تفکر میتواند از بسیاری از ذکرهای زبانی اثرگذارتر باشد، اگر انسان را به تغییر واقعی برساند. از خود بپرسیم: آیا در زندگی روزمره، حق را فدای مصلحت شخصی میکنیم؟ آیا از ترس حرف مردم، از کار درست عقب مینشینیم؟ آیا در برابر ظلمهای کوچک اطراف خود بیتفاوت هستیم؟
این پرسشها، روز چهارم محرم را از یک واقعه تاریخی به یک درس زنده برای زندگی تبدیل میکند.
صدقه و کمک به دیگران در روز چهارم محرم
صدقه دادن در روزهای محرم عملی پسندیده است. در روز چهارم محرم، میتوان صدقهای هرچند کوچک به نیت سلامتی امام زمان(عج)، شادی روح درگذشتگان، رفع گرفتاری مؤمنان و هدیه به روح مطهر امام حسین(ع) و شهدای کربلا پرداخت.
کمک به دیگران، بخشی از روح عزاداری حسینی است. کسی که برای امام حسین(ع) اشک میریزد، باید نسبت به رنج بندگان خدا نیز بیتفاوت نباشد. نذر، اطعام، کمک مالی، دلجویی از نیازمندان، همراهی با خانوادههای گرفتار و حتی اخلاق خوب با اطرافیان، میتواند جلوهای از محبت حسینی در زندگی روزمره باشد.
جمعبندی
روز چهارم ماه محرم، روزی مهم در روند واقعه کربلاست؛ روزی که در آن عبیدالله بن زیاد مردم کوفه را برای جنگ با امام حسین(ع) تحریک کرد و فضای تبلیغاتی و سیاسی شهر را علیه کاروان حسینی سنگینتر ساخت. این روز، روز تأمل درباره خطر تبلیغات باطل، ترس، طمع، بیوفایی و سکوت در برابر ظلم است.
پیام روز چهارم محرم برای ما این است که در مسیر حق، فقط شناخت کافی نیست؛ باید شجاعت، بصیرت و وفاداری نیز داشت. بسیاری حق را میشناسند، اما در لحظه امتحان از آن فاصله میگیرند. محرم آمده است تا دل انسان را بیدار کند و او را از بیتفاوتی نجات دهد.
خواندن زیارت عاشورا، ذکر صلوات، استغفار، دعا برای بصیرت و ثبات قدم، صدقه و شرکت در مجالس عزاداری از اعمال مناسب این روز است. اگر این اعمال با تفکر و تصمیم برای بهتر شدن همراه شود، روز چهارم محرم میتواند برای انسان روزی برای بازگشت، بیداری و تجدید پیمان با امام حسین(ع) باشد.
وقایع شب و روز چهارم محرم
روز چهارم محرم بود که عبیداللّه بن زیاد مردم کوفه را در مسجد جمع کرد و برایشان سخنرانی نمود و در میان سخنانش مردم را برای شرکت در جنگ با امام حسین علیهالسلام تشویق و ترغیب نمود.
به دنبال آن ۱۳ هزار نفر در قالب ۴ گروه به سپاه عمربن سعد پیوستند که این پیوستگی تا خود روز عاشورا ادامه داشت. این 4 گروه عبارت بودند از:
۱. شمر بن ذی الجوشن با چهار هزار نفر؛
۲. یزید بن رکاب کلبی با دو هزار نفر؛
۳. حصین بن نمیر با چهار هزار نفر؛
۴. مضایر بن رهینه مازنی با سه هزار نفر؛
در روز چهار محرم هنوز آفتاب برنخاسته بود كه كنانه بن عتیق به كاروان امام حسین (ع) ملحق شد.
كنانه بن عتیق پیرمردی از شهدای كربلاست كه در حمله نخست به شهادت رسید و از عابدان و قاریان آن شهر بود و در ایامی كه سیدالشهدا (ع) به كربلا رسید، خود را به آن حضرت رساند.
كنانه یكی از اصحاب امام علی (ع) بود كه در ركاب آن حضرت یك پای خود را از دست داده بود.
همچنین در این روز عبیدالله بن زیاد مردم را در مسجد كوفه گردآورد و خود به منبر رفت و گفت: ای
مردم! شما آل ابی سفیان را آزمودید و آنها را چنان كه میخواستید یافتید، یزید را میشناسید كه دارا سیره و طریقهای نیكو است و به زیردستان احسان میكند و عطایای او بجاست. پدرش نیز چنین بود و اینك یزید دستور داده است كه بهره شما را از عطایا بیشتر كنم و پولی نزد من فرستاده است كه در میان شما قسمت نموده و شما را به جنگ با دشمنش حسین بفرستم! این سخن را به گوش جان بشنوید و اطاعت كنید.سپس از منبر به زیر آمد و برای مردم شام نیز عطایایی مقرر كرد و دستور داد تا در تمام شهر ندا كنند كه مردم برای حركت آماده باشند و خود و همراهانش به سوی نخیله حركت كرد و حصین بن نمیر، حجاربن ابجر، شبث بن ربعی و شمر بن ذیالجوشن را به كربلا گسیل كرد. عمربن سعد را در جنگ با حسین كمك كنند.
پس از اعزام عمربن سعد به كربلا، شمربن ذیالجوشن اولین فردی بود كه با چهار هزار نفر سپاهی آزموده برای جنگ با امام حسین (ع) اعلام آمادگی كرد و بعد یزید بن ركاب كلبی با دو هزار نفر، حصین بن نصیر با چهارهزار نفر، مضایربن وهینه با سه هزار نفر و نصربن حرثه با دو هزار نفر
كه جمعاً بیستهزار نفر میشدند به سوی كربلا رفتند.
مرثیه دو طفلان حضرت زینب (س)
عبدالله بن جعفر نامه ای برای امام (علیه السلام) فرستاد و همراه دو فرزندش عون و محمد خدمت امام حسین (علیه السلام) فرستاد و … . پس از مدتی عبدالله خودش خدمت ابی عبدالله (ع) رسید و … و فرزنداش را سفارش نمود تا در خدمت امام باشند و در رکابش جانبازی کنند .
بچه ها خدمت مادر رسیدند و به مادر سلام کردند و روی پا ایستادند و …
حضرت زینب (س) از اعزام فرزندانش توسط عبدالله بسیار خوشحال شد …
کربلا شرح بلای زینبه کربلا خاک بلای زینبه
کربلا با این همه ابهتش جای دفن بچه های زینبه
روز عاشورا شده و بچه ها آمدند و از مادر اجازه گرفتند .
مادر ! اجازه بده ما جان خویش را فدای دایی مان کنیم .
مادر گفت : بارک الله به شما که چشم هایم را روشن کردید .
خودش کفن به تن بچه ها کرد و لباس و شمشیرشان را آماده کرد و …
با وقار و صلابت زینبی آمدند خدمت ابی عبدالله و سلام کردند .
ابی عبدالله تا این بچه ها را دید هر دو را درآغوش گرفت و …
به هر نحوی بود اجازه داد خواهر زاده ها به میدان بروند. هر دو به سوی دشمن حمله برده ، عجب رجزی خواندند و…
یک عده گفتند : این دو تا بچه که هستند ؟
یکی فریاد زد : اینها بچه های زینب (س) هستند .
دیگری گفت : الان داغشان را به دل مادرشان می گذارم .
حضرت حرّ (ع)
شب چهارم عزاداری محرم اختصاص به یکی از شهیدان سربلند کربلا یعنی حربن یزید ریاحی دارد. البته این شب را به فرزندان حضرت زینب نیز منسوب کرده اند. حر الگوی توبه و حقیقت جویی است. او در آغاز برخورد با امام حسین(ع) چنین جایگاه وارسته ای نداشت و به گفتة خودش مأمور بود و معذور! اما ادب و تواضع حر در مقابل سالار شهیدان، سبب رهایی او شد. حر با ژرف بینی، حق را بر باطل ترجیح داد و پیشانی پشیمانی بر سجده گاه توبه فرود آورد. حر، جذاب ترین الگوی توبه برای خطاکاران است.
همچنین بخوانید:
اعمال و وقایع روز دوم دهه محرم
شعر کوتاه درباره امام حسین (ع)
متن کامل زیارت عاشورا همراه با ترجمه
