شعر شماره ۵۰ از مجموعه اشعار هوشنگ ابتهاج؛ در نهفت پرده شب، دختر خورشید…
شعر شماره ۵۰ از مجموعه اشعار هوشنگ ابتهاج در این بخش از سایت ادبی و هنری روزانه آماده شده است. ابتهاج در شعرهایش به عواطف انسانی، عشق، درد و رنج، و نوستالژی میپردازد. اشعار او در بیان احساسات پیچیده انسانی به قدری صادقانه و عمیق است که بسیاری از مخاطبان خود را در آن مییابند و با آن همذاتپنداری میکنند. پیشنهاد می کنیم شما عزیزان شعر شماره ۵۱ از مجموعه اشعار هوشنگ ابتهاج؛ جنبش ِگهواره، نغمه ی لالایی، ریزش ِ چشمه ی شیر… را نیز بخوانید.
شعر 50 هوشنگ ابتهاج
در نهفت پرده شب
دختر خورشید
نرم می بافد
دامن رقاصه صبح طلایی را
وز نگاه سیاه خویش
می سراید
مرغ مرگ اندیش
چهره پرداز سحر مردهست
چشمه خورشید افسرده ست
می دواند در رگ شب
خون سرد این فرسب شوم
وز نهفت پرده شب دختر خورشید
همچنان آهسته می بافد
دامن رقاصه صبح طلایی را
شعر شماره ۴۹ از اشعار هوشنگ ابتهاج / کودک من کودک مسکین از برای تو، دردهایی کور…
شعر شماره ۴۸ از اشعار هوشنگ ابتهاج؛ بگشاییم کفتران را بال بفروزیم شعله بر سر کوه …
تفسیر این شعر
این شعر از هوشنگ ابتهاج (سایه) یکی از شعرهای نمادین و پرتعلیق اوست که در مجموعه «سایههای روشن» یا «سیاه مشق» منتشر شده است. شعر در فضایی شبزده، انتظارآلود و تراژیک جریان دارد، اما در دل آن، نور و امید (دختر خورشید) مشغول بافتن صبح طلایی است.
فضای کلی شعر
شاعر «شب» را چون پردهای در نظر میگیرد که در پس آن، دختر خورشید (نماد روشنایی، زیبایی، زندگی و شاید میهن یا معشوق) پنهان است و نرم و آهسته دامن «رقاصه صبح طلایی» را میبافد. اما در طرف دیگر، مرغ مرگاندیش (هراس از مرگ و تاریکی) و چهرهپرداز سحر (کسی که قرار بود صبح را بیاراید) مرده است، و چشمه خورشید افسرده و سرد شده است. با این حال، دختر خورشید دست از بافتن برنمیدارد و همچنان آهسته دامن صبح را میبافد.
بند اول:
«در نهفت پرده شب / دختر خورشید / نرم میبافد / دامن رقاصه صبح طلایی را»
– پرده شب: فاصله میان ما و روشنایی؛ نماد ظلمت، ناآگاهی، اختناق.
– دختر خورشید: دختر نور، زاده روشنایی؛ میتواند نماد آزادی، امید، زیبایی، معشوق آرمانی یا روح روشن ایران باشد.
– نرم میبافد: کاری ظریف، صبورانه، آرام و بدون جنجال.
– دامن رقاصه صبح طلایی: صبح مانند رقاصهای است که با آمدنش، دامنش (افق) طلایی میشود. دختر خورشید دارد این دامن را میبافد (یعنی زمینهساز طلوع صبح است).
➡️ معنا: در پس ظلمت شب، امید مشغول کار است؛ بیسروصدا، با صبوری، صبح را میآراید.
بند دوم:
«وز نگاه سیاه خویش / میسراید / مرغ مرگ اندیش / چهره پرداز سحر مرده است / چشمه خورشید افسرده است»
– نگاه سیاه: نگاهی تاریک، اهریمنی، پر از مرگ و یأس.
– مرغ مرگاندیش: پرندهای که فقط به مرگ میاندیشد (شاید نماد ناامیدی، ترس، یا حتی شاعرِ دربند و محتاط؟)
– میسراید: آواز میخواند (اما آواز مرگ).
– چهرهپرداز سحر مرده است: آن کسی که وظیفه داشت چهره صبح را بیاراید و زیبا کند، مرده است. (نماد فقدان هنرمند، روشنفکر، یا رهبر روشنگر)
– چشمه خورشید افسرده است: سرچشمه نور و زندگی سرد شده و از حرکت افتاده است.
➡️ معنا: در این شب، ناامیدی و مرگاندیشی حاکم است. صدایی که به جای شادی، از مرگ میخواند. روشنگران یا مردهاند یا افسرده و سرد. اوضاع بسیار تاریک به نظر میرسد.
بند سوم:
«میدواند در رگ شب / خون سرد این فرسب شوم / وز نهفت پرده شب دختر خورشید / همچنان آهسته میبافد / دامن رقاصه صبح طلایی را»
– میدواند در رگ شب: درون رگهای شب (در عمق تاریکی) جاری میکند.
– خون سرد این فرسب شوم: «فرسب» احتمالاً تحریف یا اشاره به «شبرس» (نام دیو در اساطیر ایرانی) یا همان شبرس (دیو تاریکی). «خون سرد» یعنی بیحرارت، مرده.
– وز نهفت پرده شب دختر خورشید / همچنان آهسته میبافد… : تکرار و تأکید بر پایداری دختر خورشید. با وجود تمام تاریکی و مرگ، او باز هم در نهان مشغول کار خویش است.
➡️ معنا: شب، با تمام توانش سردی و مرگ را در خود جاری میکند. دیو تاریکی همه چیز را سرد و بیروح کرده است. اما در دل همین شب، دختر خورشید – امید – بیوقفه و آهسته در حال بافتن صبح است.
فضای سیاسی و اجتماعی شعر
سایه این شعر را در سالهای پس از ۱۳۳۲ و فضای اختناق پس از کودتا سروده است (یا دستکم فضای آن بازتاب همان دوران است). در آن دوران:
– روشنفکران و امیدهای جامعه (چهرهپرداز سحر) یا مرده بودند یا در زندان و تبعید.
– خورشید (آزادی) افسرده شده بود.
– اما امیدِ خاموش و صبور (دختر خورشید) هنوز در نهان مشغول کار بود – نمادی از مقاومت بیصدا و آهسته.
خلاصه به زبان ساده
در پشت پرده شب، دختر خورشید (امید) به آرامی دارد دامن صبح طلایی را میبافد.
اما از چشم سیاه خود، پرنده مرگاندیش آواز مرگ میخواند.
روشنگر سحر مرده است و چشمه خورشید افسرده و سرد.
شب، خون سرد دیو تاریکی را در رگ خود جاری میکند.
با این حال، دختر خورشید همچنان در نهان، آهسته میبافد، آهسته، دامن صبح طلایی را.
یک نکته پایانی
این شعر، نمونهای از امیدِ بیصدا و مقاومتِ نرم در ادبیات معاصر ایران است. سایه به ما نمیگوید که صبح رسیده است. او فقط میگوید: در پرده شب، کسی هست که دارد صبح را میبافد – و این همان دلیلی است که هنوز میتوان به فردا امید داشت. پایان شعر باز است؛ نه حتماً خوش و نه حتماً بد. تنها تضمین شاعر این است: امید دست از کار نکشیده است.
شعر شماره ۴۷ از اشعار هوشنگ ابتهاج؛ می خوانم و می ستایمت پر شور …
شعر شماره ۴۶ از مجموعه اشعار هوشنگ ابتهاج؛ دیگر این پنجره بگشای که من …
