ترجیعبند یا ترجیعات چیست؟ انواع آن و نمونه های اشعار ترجیعات
ترجیعبند یا ترجیعات یکی از معروفترین و محبوبترین قالبهای شعر ادبی است که نمونهاش را در شعر فارسی میتوان یافت. در این بخش از سایت ادبی و هنری روزانه قصد داریم این قالب شعر را به صورت کلی برای شما دوستان توضیح دهیم. در ادامه با ما باشید.
فهرست موضوعات این مطلب
ترجیعبند چیست؟ (به زبان ساده)
تَرجیعبَند یا بند گردان از قالبهای شعر فارسی است که از غزلهای چندبیتی که هموزن هستند تشکیل شده و برای اتصال این غزلها به یکدیگر از یک بیت تکراری استفاده مینماید.
بیت ترجیع با قافیهای ویژه و لفظ و معنی یکتا تکرار میگردد. این بیت بندِ ترجیع یا بندِ گردان نامیده میشود. به هریک از غزلها، خانه یا رشته گفته میشود.
هر خانه از ۵ تا ۲۵ بیت (گاه کمتر یا بیشتر) تشکیل شده. معروفترین ترجیعبندها از هاتف اصفهانی و سعدی است.
پس چنین میشود گفت که قالب “ترجیع بند” یکی از قالبهای شعر فارسی است که به ویژه در شعر عاشقانه و غنایی مورد استفاده قرار میگیرد. ویژگیهای اصلی این قالب عبارتند از:
1. تکرار: در ترجیع بند، یک یا چند بیت (که به آن “ترجیع” گفته میشود) در میان سایر ابیات تکرار میشود. این بیتهای تکراری معمولاً در پایان هر قسمت از شعر آورده میشوند.
2. ساختار: ترجیع بند معمولاً شامل چندین بخش است که هر بخش شامل یک یا چند بیت جدید و در نهایت بیت تکراری (ترجیع) است.
3. قافیه: قافیه در ترجیع بند معمولاً در ابیات جدید متفاوت است، اما بیتهای تکراری معمولاً قافیهای ثابت دارند.
4. موضوع: موضوعات ترجیع بندها معمولاً عاشقانه، اجتماعی، فلسفی یا اخلاقی هستند و شاعر میتواند احساسات و افکار خود را به طور عمیقتری بیان کند.
به عنوان مثال، شاعرانی چون حافظ، سعدی و دیگر شاعران بزرگ فارسی از این قالب بهره بردهاند و آثار زیبایی در این سبک خلق کردهاند.
شکل ظاهری اشعار ترجیعات
———————✖️ ———————✖️
——————— ———————✖️
——————— ———————✖️
————— —————✦
————— —————✦
———————◕ ———————◕
——————— ———————◕
——————— ———————◕
————— —————✦
————— —————✦
مطلب مشابه: قالب مسمط در شعر فارسی چیست؟ تاریخچه، انواع و نمونه این قالب شعر
مطلب مشابه: قافیه چیست؟ انواع قافیه در شعر فارسی و نمونه های اشعار با قافیه
انواع شعر ترجیع بند
ترجیعات سبک خراسانی:
مدح و ستایش از وصف طبیعت.
ترجیعات سبک عراقی:
دیدگاههای عاشقانه و عارفانه. از ماندگارترین و معروفترین آثار میتوان ترجیع بند سعدی و ترجیع بند عراقی را مثال زد.
ترجیعات سبک هندی:
ترجیع بندهای عارفانه و طولانی هستند. ترجیع بندهای موجود در اشعار بیدل دهلوی از نمونههای شاخص این نوع ترجیع بندهاست.
پس به زبانی ساده ادیبان قالب شعری ترجیع بند را به 3 دسته زیر تقسیم کردهاند:
- تمام بیتهای ترجیع یکسان باشد.
- بیتهای ترجیع متفاوت باشد، اما قافیههای یکسان داشته باشند؛ به طوری که اگر بیتها را کنار هم قرار دهند یک بند مستقل تشکیل میشود.
- بیتهای ترجیع دارای قافیههای متفاوت باشد. بعد از قرن هفتم اینگونه بیتها را ترکیب بند نامیدند.
فرق ترجیع بند و ترکیب بند چیست؟
حالا که یاد گرفتیم ترجیع بند چیست، در این بخش تفاوت آن با ترکیب بند را بررسی میکنیم. ترکیب بند نیز قالبی شعری است که بسیار شبیه به ترجیعبند است اما یک تفاوت مهم با آن دارد. فرق ترجیع بند و ترکیب بند در این است که بیت بند در قالب ترکیب بند، تکراری نیست بلکه بیتی غیرتکراری و با قافیههای متفاوت است.
نمونه اشعار ترجیعات
ما حریفانِ بزمِ اسراریم
مستِ جامِ شهود دیداریم
جوشِ بحرِ محیطِ لاهوتیم
فیضِ صبحِ جهانِ انواریم
اثر و فعلِ حق ز ما پیداست
بیگمان عرضِ سرِّ اظهاریم
جلوهفرماست حق به کسوتِ ما
لاجرم طرفه رنگها داریم
گاه جامیم و گاه بادهی ناب
گاه ساقی و گاه خمّاریم
گاه مجنون و گاه جوهرِ هوش
گاه مستیم و گاه هشیاریم
گاه مجنونِ کارهای خودیم
گاه از فعلِ خویش بیزاریم
کاش که من بودمی هم ره باد صبا
تا گذری کردمی وقت سحر بر سبا
نامه ی بلقیس جان سوی سلیمان دل
کس نرساند مگر هدهد باد صبا
گر بگشاید ز هم چین سر زلف دوست
بیش نبوید کسی نافه ی مشک ختا
بی هده جان می کنم خون جگر می خورم
این منم آخر چنین دوست کجا من کجا
مهر تو با جان من در ازل آمیختند
هجر ، مرا و تو را کی کند از هم جدا
آری اگر حاسدان تعبیه ای ساختند
شکر که نومید نیست بنده ز فضل خدا
ور بستاند ز من دنیی و دین باک نیست
بر همه چیز دگر غیر تو دارم رضا
یوسف جانم تویی زنده به بوی تو ام
چند کنم پیرهن در غم هجرت قبا
حکیم نزاری
حد و اندازه ندارد نالهها و آه را
چون نماید یوسف من از زنخ آن چاه را
راه هستی کس نبردی گرنه نور روی او
روشن و پیدا نکردی همچو روز آن راه را
چون مه ما را نباشد در دو عالم شبه و مثل
خاک بر فرق مشبه باد مر اشباه را
عشق او جاهم بس است در هر دو عالم پس دلم
میبروبد از سرای وهم خود هم جاه را
ماه اگر سجده نیارد پیش روی آن مهم
رو سیاه هر دو عالم دان تو روی ماه را
هیچ کس با صد بصیرت ذرهٔ نشناسدش
گرچه پیش شه نشیند چون نیابد شاه را
مر شقاوتهای دایم را درونم عاشقست
چون بدان میلست آن جان پرورد اخ واه را
بندگان بسیار آیند و روند بر درگهش
لیک آستان درش لازم بود درگاه را
آستانش چشم من شد جان من چون کاه گشت
کهربای عشقش رباید هر زمان آن کاه را
ای خداوند شمس دین ناگاه بخرام از سوی
کین دلم در خواب میبیند چنان ناگاه را
مطلب مشابه: شعر نو چیست؟ انواع شعر نو و تفاوت آنها و چند نمونه اشعار نو
مطلب مشابه: قصیده چیست؟ تکنیک های قافیه بندی، انواع آن و بهترین قصاید
ز باغ ای باغبان ما را همی بوی بهار آید
کلیدِ باغِ ما را ده که فردامان به کار آید
کلیدِ باغ را فردا هزاران خواستار آید
تو لختی صبر کن چندان که قمری بر چنار آید
چو اندر باغِ تو بلبل به دیدارِ بهار آید
ترا مهمان ناخوانده به روزی صد هزار آید
کنون گر گلبنی را پنج شش گل در شمار آید
چناندانی که هرکس را همی زو بویِ یار آید
بهار امسال پندار همی خوشتر ز پار آید
وزین خوشتر شود فردا که خسرو از شکار آید
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی
ملک را در جهان هر روز جشنی داد و نوروزی
فرخی سیستانی
ای سرو بلند قامت دوست
وه وه که شمایلت چه نیکوست
در پای لطافت تو میراد
هر سرو سهی که بر لب جوست
نازک بدنی که مینگنجد
در زیر قبا چو غنچه در پوست
مه پاره به بام اگر برآید
که فرق کند که ماه یا اوست؟
آن خرمن گل نه گل که باغ است
نه باغ ارم که باغ مینوست
آن گوی معنبرست در جیب
یا بوی دهان عنبرین بوست
در حلقهٔ صولجان زلفش
بیچاره دل اوفتاده، چون گوست
میسوزد و همچنان هوادار
میمیرد و همچنان دعاگوست
خون دل عاشقان مشتاق
در گردن دیدهٔ بلاجوست
من بندهٔ لعبتان سیمین
کاخر دل آدمی نه از روست
بسیار ملامتم بکردند
کاندر پی او مرو که بدخوست
ای سخت دلان سست پیمان
این شرط وفا بود که بیدوست
بنشینم و صبر پیش گیرم
دنبالهٔ کار خویش گیرم
در عهد تو ای نگار دلبند
بس عهد که بشکنند و سوگند
دیگر نرود به هیچ مطلوب
خاطر که گرفت با تو پیوند
از پیش تو راه رفتنم نیست
همچون مگس از برابر قند
عشق آمد و رسم عقل برداشت
شوق آمد و بیخ صبر برکند
در هیچ زمانهای نزادهست
مادر به جمال، چون تو فرزند
باد است نصیحت رفیقان
و اندوه فراق کوه الوند
من نیستم ار کسی دگر هست
از دوست به یاد دوست خرسند
این جور که میبریم تا کی؟
وین صبر که میکنیم تا چند؟
چون مرغ به طمع دانه در دام
چون گرگ به بوی دنبه در بند
افتادم و مصلحت چنین بود
بی بند نگیرد آدمی پند
مستوجب این و بیش از اینم
باشد که چو مردم خردمند
بنشینم و صبر پیش گیرم
دنبالهٔ کار خویش گیرم
سعدی
مطلب مشابه: رباعی چیست؟ وزن این قالب شعری، تفاوت با دوبیتی و انواع شعر رباعی
مطلب مشابه: مثنوی چیست؟ ساختار و وزن مثنوی و نمونه اشعار زیبای مثنوی
