رباعی چیست؟ وزن این قالب شعری، تفاوت با دوبیتی و انواع شعر رباعی
رباعیات بخشهای عمدهای از دنیای شعر هستند. قالبی معروف و محبوب که شاعران بسیاری در این سبک شعر ساختهاند. ما نیز در این بخش از سایت ادبی و هنری روزانه قصد داریم قالب رباعی را به سادهترین و در عین حال کاملترین شکل ممکن توضیح دهیم. پس حتما در ادامه با ما باشید.
فهرست موضوعات این مطلب
رباعی به چه معناست؟ (به زبان ساده)
رباعی شعری است که از چهار بیت (یا چهار خط) تشکیل شده و معمولاً در مورد موضوعاتی مانند عشق، طبیعت، فلسفه و اخلاق سروده میشود. رباعیها معمولاً دارای معانی عمیق و فلسفی هستند و ممکن است در یک یا دو بیت اول احساسات را بیان کنند و در بیت سوم یا چهارم به نتیجهگیری یا نکتهای فلسفی برسند.
عمر خیام یکی از مشهورترین شاعران رباعیسراست که رباعیهای او به خاطر عمق تفکر و زیبایی زبانش شناخته شدهاند. پس رباعی یک قالب شعری زیبا و مختصر است که با استفاده از چهار خط و قافیههای مشخص، احساسات و افکار عمیق را به تصویر میکشد. این قالب به شاعران این امکان را میدهد که به طور مختصر اما مؤثر، پیام خود را منتقل کنند.
کتاب بدایع الافکار، رباعی را اینگونه شرح میدهد: «از مخترعات بحر هَزَج است و رباعی از آن جهت گفتند که بحر هزج در اشعار عرب مربع الاجزاء آمده. پس هر یک بیت از این وزن به مثابه دو بیت مربع باشد و مجموع چهار بیت بود از هزج مربع الاجزاء … اگر مصراع سوم نیز دارای قافیه باشد، آن را رباعی مُصَرَع گویند و اگر مصرع سوم بیقافیه باشد، آن را خصی خوانند.»
وزن در شعر رباعی
در فرهنگ عامه وزن رباعی را هم وزنِ عبارت لا حَولَ و لا قُوَّةَ اِلاّ بِالله دانستهاند اما عروضدانان، برای رباعی یک یا دو وزن اصلی قائلاند. عروضدانان قدیم، وزن رباعی را در دو شجره ی اَخرب و اَخرم بحر هزج قرار دادهاند که از آن 24 وزن منشعب میشود. دکتر شمیسا، برای رباعی یکوزن برشمرده و معتقد است از آن یازده وزن فرعی بهدست میآید.
برابر عروض علمی، اساس وزن رباعی بر «مستفعل مستفعل مستفعل فع» نهاده شدهاست، که با توجیه دو قانون اختیارات وزنی شاعری، به 21 وزن تبدیل میشود:
ابدال= که از مستفعل (– – ᴗ ᴗ)، مفعولن (– – –) حاصل میشود.
قلب= که از مستفعل (– – ᴗ ᴗ)، فاعلات (– ᴗ – ᴗ) به دست میآید.
مفعولن را میتوان در هر سه رکن به کار برد. اما فاعلات فقط در رکن دوم میتواند به کار رود.
مطلب مشابه: مثنوی چیست؟ ساختار و وزن مثنوی و نمونه اشعار زیبای مثنوی
تعداد ابیات
1. تعداد ابیات: رباعی شامل چهار خط است.
2. قافیه: در رباعی، قافیه به صورت مشخصی تنظیم شده است. قافیههای این قالب به شکل زیر است:
• دو خط اول (1 و 2) قافیه دارند.
• خط سوم (3) قافیهای مستقل دارد.
• خط چهارم (4) دوباره با دو خط اول هم قافیه است.
• به طور کلی، قافیهها به صورت “الفا” و “ب” و “الفا” تنظیم میشوند.
به عبارت دیگر:
• قافیه: الف الف ب الف
3. وزن: رباعی معمولاً در وزنهای مختلفی سروده میشود، اما یکی از وزنهای رایج آن وزن “مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن” است.
انواع رباعی
رباعی عاشقانه: رباعیهای قدیم مثلاً رباعیهای رودکی از این نوع هستند.
رباعی صوفیانه: صوفیه به رباعی توجه داشتند و مشایخ آنها رباعی میسرودند. رباعیات عطار و مولوی و رباعیات منسوب به ابوسعید ابوالخیر از این دست رباعیت هستند.
رباعی فلسفی: آشناترین رباعیهای فلسفی رباعیات خیام هستند.
رباعی در شعر فارسی
معروفترین شاعر رباعی در تاریخ ادبیات فارسی، حکیم عمر خیام نیشابوری است که مجموعه اشعارش به نام “رباعیات خیام” شناخته میشود. همچنین، شاعران دیگری چون عطار، مولوی، اوحدالدین کرمانی، باباافضل کاشی، ابوسعید ابوالخیر و سنایی نیز از شاعران برجسته سبک عراقی هستند که در سرودن رباعی شهرت یافتهاند.
با افول سبک عراقی و ظهور سبک هندی در دوران صفوی، شاعران این دوره علاوه بر غزل، آثار قابل توجهی در قالب رباعی نیز خلق کردند. بیدل دهلوی، یکی از بزرگترین شاعران سبک هندی، تعداد زیادی رباعی از خود به جای گذاشته است. در این عصر، شاعرانی چون محوی همدانی و سحابی استرآبادی نیز به عرصه رباعیسرایی وارد شدند. سحابی استرآبادی به عنوان یکی از برجستهترین شاعران رباعیسرا با بیش از ۶۰۰۰ رباعی، به عنوان بزرگترین شاعر رباعیسرای تاریخ ادبیات شناخته میشود.
در دوران معاصر، نیما یوشیج با علاقهمندی فراوان به سرودن رباعی، بیش از ۱۸۰۰ رباعی خلق کرد. پس از نیما، احیای دوباره رباعی از اواسط دهه ۵۰ با انتشار مجموعهای کوچک اما تأثیرگذار به نام “مرغ سحر” اثر منصور اوجی (تهران، ۱۳۵۷ش) و همچنین آثار سیاوش کسرایی آغاز شد. این روند در دهه ۶۰ با رباعیات سید حسن حسینی و قیصر امین پور به اوج خود رسید و پس از پایان جنگ ایران و عراق، به تدریج کاهش یافت.
موج دوم رباعی در اواخر دهه ۷۰ شکل گرفت و بیژن ارژن و ایرج زبردست نقش مهمی در ایجاد آن ایفا کردند. در اوایل دهه ۸۰، جلیل صفربیگی نیز به جمع این شاعران پیوست. موج سوم رباعی در اواخر دهه ۸۰ آغاز شد و تا امروز توسط شاعرانی همچون عباس صادقی زرینی و میلاد عرفانپور ادامه دارد.
تفاوت رباعی و دوبیتی
تفاوت رباعی و دوبیتی را از دو منظر ساخت و محتوا میتوان بررسی کرد. اول اینکه وزن رباعی با دوبیتی تفاوت دارد. در ثانی، از نظر محتوا، دوبیتی معمولاً مضامینی غنایی از قبیل عشق و عزفان و گریه و جدایی و یاد یار و داغ و… در خود دارد. اما رباعی فضای بسیاری از رباعیها فلسفی است. هرچند رباعیهای عاشقانه و صوفیانه نیز وجود دارد.
یکی از راههای ساده برای پی بردن به اینکه یک قالب رباعی است یا دوبیتی، هجا کردن آن است. هجای ابتدای دوبیتی کوتاه است و هجای ابتدای رباعی بلند.
برای مثال، شعر زیر از زندهیاد قیصر امینپور دقت کنید. اگر این شعر را هجا کنیم، میبینیم که هجای اول آن، هجای کوتاه «تَ» است و این شعر یک دوبیتی است.
تبم ترسم که پیراهن بسوزد
ز هرم آه من آهن بسوزد
مرا فردوس میشاید که ترسم
دل دوزخ به حال من بسوزد
اما همانطور که میبینیم، در رباعی زیر از قیصر امینپور هجای اول، یعنی «اِی»، یک هجای بلند است.
ای صاحب عشق و عقل دیوانه تو
حیران تو آشنا و بیگانه تو
دیدار تو را همه نشانی دادند
ای در همهجا، کجاست پس خانه تو؟
چند نمونه رباعی معروف
تا در ره عشق آشنای تو شدم
با صد غم و درد مبتلای تو شدم
لیلیوش من به حال زارم بنگر
مجنون زمانه از برای تو شدم
هر که در عاشقی قدم نزدهاست
بر دل از خون دیده نم نزدهاست
او چه داند که چیست حالت عشق
که بر او عشق، تیر غم نزدهاست
“خاقانی”
اول به هزار لطف بنواخت مرا
آخر به هزار غصه بگداخت مرا
چون مهره مهر خویش میباخت مرا
چون من همه او شدم بینداخت مرا
بر رهگذر بلا نهادم دل را
خاص از پی تو پای گشادم دل را
از باد مرا بوی تو آمد امروز
شکرانهٔ آن به باد دادم دل را
من تجربه کردم صنم خوشخو را
سیلاب سیه تیره نکرد آنجو را
یک روز گره نبست او ابرو را
دارم بیمرگ و زندگانی او را
هر دوست که دم زد ز وفا دشمن شد
هر پاکروی که بود تردامن شد
گویند شب آبستن و این است عجب
کاو مرد ندید از چه آبستن شد
با می به کنار جوی میباید بود
وز غصّه کنارهجوی میباید بود
این مدّت عمر ما چو گل ده روز است
خندان لب و تازهروی میباید بود
نامت شنوم، دل ز فرح زنده شود
حال من از اقبال تو فرخنده شود
وز غیر تو هر جا سخن آید به میان
خاطر به هزار غم پراگنده شود
زلفت دیدم، سر از چمان پیچیده
وندر گل سرخ ارغوان پیچیده
در هر بندی هزار دل در بندش
در هر پیچی هزار جان پیچیده
مطلب مشابه: غزل چیست؟ اهمیت شعر غزل، انواع غزل و نمونه چند غزل زیبا
در هر دشتی که لالهزاری بودهست
از سرخی خون شهریاری بودهست
هر شاخ بنفشه کز زمین میروید
خالی است که بر رخ نگاری بودهست
خیام
هر ذره که بر روی زمینی بودهاست
خورشید رخی زهره جبینی بودهاست
گـرد از رخ آستین بـه آزرم افشان
کـان هم رخ خوب نازنینی بـودهاست
خیال روی تو در هر طریقی همره ماست
نسیم موی تو پیوند جان آگه ماست
به رغم مدعیانی که منع عشق کنند
جمال چهره تو حجت موجه ماست
گر دست دهد دولت ایام وصال
ور سر برود در سر سودای محال
یک بوسه برین نیمه خالی دهمش
از رویش و یک بوسه بران نیمهٔ خال
عشاق به درگهت اسیرند بیا
بدخویی تو بر تو نگیرند بیا
هر جور و جفا که کردهای معذوری
زآن پیش که عذرت نپذیرند بیا
آن دوست که دیدنش بیاراید چشم
بیدیدنش از گریه نیاساید چشم
ما را ز برای دیدنش باید چشم
ور دوست نبینی به چه کار آید چشم
آن یار که عهدِ دوستاری بشکست
میرفت و منش گرفته دامان در دست
میگفت دگرباره به خوابم بینی
پنداشت که بعد از آن مرا خوابی هست
ما را به چه روی از تو صبوری باشد
یا طاقت دوستی و دوری باشد
جایی که درخت گل سوری باشد
جوشیدن بلبلان ضروری باشد
این چه عشقی است که در دل دارم
من از این عشق چه حاصل دارم
میگریزی ز من و در طلبت
باز هم کوشش باطل دارم
“فروغ فرخزاد”
به جان، جوشم که جویای تو باشم
خَسی بر موج دریای تو باشم
تمامِ آرزوهای منی، کاش
یکی از آرزوهای تو باشم! “محمد رضا شفیعی کدکنی”
مطلب مشابه: رباعیات خاقانی؛ مجموعه 50 رباعی و شعر کوتاه عاشقانه خاقانی
مطلب مشابه: رباعیات سعدی؛ گلچینی از زیباترین اشعار و رباعیات سعدی بزرگ
فال و سرگرمی امروز
فال روزانه ماه تولد، حافظ، تاروت، ابجد و استخاره را از مسیرهای اصلی روزانه ببینید.
