قالب چهارپاره چیست؟ شکل ظاهری، کاربرد و تفاوت آن با دوبیتی
چهارپاره از معروفترین و تکنیکیترین قالبهای شعر فارسی است که طرفداران بسیاری نیز دارد. ما نیز در این بخش از سایت ادبی و هنری روزانه قصد داریم این قالب جذاب را به صورت کامل و ساده به شما دوستان توضیح دهیم. پس اگر به این قالب شعر علاقه دارید، در ادامه با ما باشید.
فهرست موضوعات این مطلب
چهارپاره به زبان ساده
چهارپاره یا چارپاره یا دوبیتی پیوسته، یکی از قالبهای شعر زبان فارسی است. این قالب در شعر کلاسیک فارسی تازه است و پس از مشروطیت در ایران رواج یافته است. چهارپاره از دوبیتیهایی با معنای منسجم تشکیل شده است، با این تفاوت که، برخلاف دوبیتی کافی است که مصرعهای زوج هر بند دوبیتی همقافیه باشند.
در اصل قالب چهارپاره (یا چهارپارهسرایی) یکی از قالبهای شعری در ادبیات فارسی است که به صورت چهار بیت (چهار مصراع) تشکیل میشود. در این قالب، هر بیت معمولاً مستقل و معنایی خاص دارد، اما میتواند به هم مرتبط باشد.
وزن و مضمون
وزن ابیات میتواند متنوع باشد، اما معمولاً از اوزان متداول شعر فارسی استفاده میشود. مضامین در چهارپارهها میتوانند متنوع باشند و از عشق، طبیعت، عرفان، اجتماعی و… تشکیل شوند. به عنوان نمونه، شعرهایی که با موضوعات عاشقانه یا اجتماعی سروده شدهاند، معمولاً با این قالب مناسب هستند.
شکل ظاهری چهارپاره
__________ __________#
__________ __________#
__________ __________&
__________ __________&
شاعران معروف این سبک
از معروفترین شاعران در این قالب میتوان از فریدون مشیری، ملک الشعرای بهار، فریدون توللی، فروغ فرخزاد، هوشنگ ابتهاج، نادر نادرپور و حمیدی شیرازی یاد کرد. چارپاره را جنسی سومی از دوبیتی و مثنوی میدانند که آسانترین قالب شعر در ادبیات کلاسیک ایران بهشمار میآید.
کاربرد چهارپاره چیست؟
شاعران پس از مشروطه که هنوز به قالبهای شعری کهن وفادار بودند اما قالبی آسانتر برای بیان مباحث اجتماعی و سیاسی خود میخواستند، از قالب چهارپاره استفاده میکردند. زیرا در چهارپاره، امکان آوردن قافیهای جدید برای هر چهار مصرع وجود دارد و مانند قالبهای غزل و قصیده، شاعر مجبور به سرودن کل مصرعهای شعر با یک قافیه نیست.
در واقع این امکان تنوع در قافیه، دست شاعران نوگرای پس از مشروطه را برای فاصله گرفتن از فرمهای سنتی شعر، باز گذاشت. زیرا در این قالب شعری، شاعر مجبور نیست کل مصرعهای شعر خود را با یک قافیه بسراید.
از طرف دیگر نیز، اینکه این قالب شعری جزو قالبهای کهن شعر فارسی محسوب میشود، باعث شد تا شاعران معاصر کلاسیکگرا برای سرودن اشعار خود از این قالب شعری نیز استفاده کنند.
مطلب مشابه: قالب بحر طویل چیست؟ (یکی از سخت ترین قالب های شعر و نمونه آن)
تفاوت دوبیتی و چهارپاره چیست؟
دوبیتی نیز یکی از قالبهای شعر فارسی است که از چهار مصرع (دو بیت) تشکیل شده و مصرعهای اول و دوم و چهارم آن با هم همقافیه هستند. یعنی فقط مصرع سوم، قافیه ندارد. در جدول زیر، یک نمونه از دوبیتی و چهارپاره را آوردهایم تا بتوانید این دو قالب شعری را با هم مقایسه کنید. در ادامه، قالب شعری دوبیتی را با مثال معرفی میکنیم. سپس تفاوت چهارپاره و دوبیتی را با جدول توضیح میدهیم.
نمونه اشعار چهارپاره
آسمان همچو صفحه دل من
روشن از جلوههای مهتابست
امشب از خواب خوش گریزانم
که خیال تو خوشتر از خواب است
خیره بر سایههای وحشی بید
میخزم در سکوت بستر خویش
باز دنبال نغمهای دلخواه
مینهم سر به روی دفتر خویش
تن صدها ترانه میرقصد
در بلور ظریف آوایم
لذتی ناشناس و رویارنگ
میدود همچو خون به رگهایم
(فروغ فرخزاد)
شاه انوشیروان به موسم دی
رفت بیرون ز شهر بهر شکار
در سر راه دید مزرعهای
که در آن بود مردم بسیار
اندر آن دشت پیرمردی دید
که گذشتست عمر او ز نود
دانهی جوز در زمین میکاشت
که به فصل بهار سبز شود
گفت کسری به پیرمرد حریص
که چرا حرص میزنی چندین؟
پایهای تو بر لب گور است
تو کنون جوز میکنی به زمین؟
جوز ده سال عمر میخواهد
که قوی گردد و به بار آید
تو که بعد از دو روز خواهی مرد
گردکان کشتنت چه کار آید؟
مرد دهقان به شاه کسری گفت
مردم از کاشتن زیان نبرند
دگران کاشتند و ما خوردیم
ما بکاریم و دیگران بخورند
محبت آتشی در جانم افروخت
که تا دامان محشر بایدم سوخت
عجب پیراهنی بهرم بریدی
که خیاط اجل میبایدش دوخت
(باباطاهر عریان)
سحر دل خود به خود فریاد میکرد
از این فریاد، خاطر شاد میکرد
سراپا شمعسان میسوخت فایز
مگر عهد جوانی یاد میکرد
(فایز دشتی)
هر هموطن سرودخوانی
گویاست به یاد من زبانش
افتد سخنم به هر زبانی
آزادی و عشق و ترجمانشبا بربط خود به جنبش آرم
هر شش جهت و چهارسو را
وندر دل خلق زنده دارم
اخلاق و عواطف نکو را
(ملک الشعرای بهار)
از لابهلای توده تاریکی
دستی دورن لانه من لغزید
وز لرزهای که در دل من افتاد
بنیاد آشیانه من لرزید
غافل که در سپیده دم این دست
خورشید بود و گرمی آتش بود
با سرمهای دو چشم مرا وا کرد
این دست را خیالِ نوازش بود
زان پس شبان تیره بیمهتاب
منقار غم به خاک نمالیدم
چون نور آرزو به دلم تابید
در آرزوی صبح ننالیدم
(نادر نادرپور)
شبی را تا شبی با لشکری خرد
ز تنهاسر، ز سرها خود افکند
چو لشکر گرد بر گردش گرفتند
چو کشتی بادپا در رود افکند
چو بگذشت از پس آن جنگ دشوار
از آن دریای بیپایاب آسان
به فرزندان و یاران گفت چنگیز
که گر فرزند باید، باد اینسان
بلی آنان که از این پیش بودند
چنین بستند راه ترک و تازی
از آن این داستان گفتم که امروز
بدانی قدر و بر هیچش نبازی
به پاس هر وجب خاکی از این مُلک
چه بسیار است آن سرها که رفته
ز مستی بر سر هر قطعه زین خاک
خدا داند چه افسرها که رفته
(مهدی حمیدی شیرازی)
ای پوشکین درود فرستم تو را درود
وز اهل دل پیام رسانم تو را پیام
آثار تو خجسته بود ای خجستهمرد
اشعار تو ستوده بود ای ستودهنام
بستی میان به خدمت مردم، ز روی مهر
در دهر بزرگ یادگاری
کردم ز برای خویش بنیاد
بنیاد بنای پایداری
بییاری دست من شد ایجاد
مطلب مشابه: بیت و مصراع چیست؟ تفاوت بیت و مصراع، وزن هر کدام و نمونه شعر
مطلب مشابه: ترجیعبند یا ترجیعات چیست؟ انواع آن و نمونه های اشعار ترجیعات
برشو ای رایت روز از در شرق
بشکف ای غنچهٔ صبح از بر کوه
دهر را تاج زر آویز به فرق
کامدم زین شب مظلم بهستوه
شاه انوشیروان به موسم دی
رفت بیرون ز شهر بهر شکار
در سر راه دید مزرعهای
که در آن بود مردم بسیار
سیصد و شصت و پنج و ربعی روز
مدت سال بود و هست مدام
ماه سی روز بود و پنج دگر
بد به پایان سال، پنجی نام
گشت پنجی فزوده آخر سال
بیایید ای کبوترهای دلخواه
سحرگاهان که این مرغ طلایی
بپرید از فراز بام و ناگاه
ببینمتان به قصد خودنمایی
بدن کافورگون پاها چو شنگرف
مطلب مشابه: قالب مسمط در شعر فارسی چیست؟ تاریخچه، انواع و نمونه این قالب شعر
مطلب مشابه: قافیه چیست؟ انواع قافیه در شعر فارسی و نمونه های اشعار با قافیه
