بیت و مصراع چیست؟ تفاوت بیت و مصراع، وزن هر کدام و نمونه شعر
بیت و مصراع از ارکانهای اصلی شعر هستند و قطعا فهمیدن معنای آنها به درک ما از ادبیات کمک شایانی خواهد کرد. ما نیز در این بخش از سایت ادبی و هنری روزانه قصد داریم بیت و مصراع را به سادهترین شکل ممکن به شما دوستان توضیح دهیم. در ادامه با ما باشید.
فهرست موضوعات این مطلب
مصراع چیست؟
مصراع یا مِصرَع یا نیمبیت کوچکترین جزء از کلام موزون (شعر) در شعر کلاسیک فارسی و واحد وزنی شعر است. موسیقی درونی شعر در یک مصرع شکل میگیرد و شعر ادامه مییابد. دو مصراع تشکیل یک بیت میدهند که حداقلّ معنایی شعر است. از آن جا که لغت «مصراع» به معنی یک لنگه از درِ دولنگه است، بدان مشابهت، نصف هر بیت را مصراع نامگذاری کردهاند.
نمونهٔ مصراع:
میازار موری که دانهکش است
(فردوسی)
هرگاه که قافیه را در هر دو مصرع یک بیت رعایت کرده باشند، آن بیت مُصَرَّع و انجام این کار تصریع نام میگیرد.
بیت چیست؟
بیت (به انگلیسی: Verse) کوچکترین واحد کامل در شعر کهن فارسی است که دو مصراع (مِصرَع) را شامل میشود. بیت در زبان عربی به معنی خانه و در اصطلاح، کوتاهترین شعر در بحرهایِ عروضی، آن است که از دو مصراع تشکیل شده باشد.
نمونه:
به نام خداوند جان و خرد
کزین برتر اندیشه برنگذرد
اگر هر دو مصراع یک بیت قافیه دار باشند، آن بیت را مصرّع مینامند؛ یعنی قافیهدار. نمونه:
بنیآدم اعضای یک پیکرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورَد روزگار
دگر عضوها را نمانَد قرار
تو کز محنت دیگران بیغمی
نشاید که نامت نهند آدمی
(سعدی)
مطلب مشابه: ترجیعبند یا ترجیعات چیست؟ انواع آن و نمونه های اشعار ترجیعات
مطلب مشابه: قالب مسمط در شعر فارسی چیست؟ تاریخچه، انواع و نمونه این قالب شعر
توضیح بیشتر درباره مصرع و سبکهای آن
مصرع در مکتب نازکخیالی (سبک هندی) نقش ویژه و ارزش برجستهای دارد چنان که شاعران برتر آن مکتب در بارۀ صفات و ارزش و کارکرد آن سخن بسیار گفتهاند. تنوع بحث در بارۀ مصرع و صفات آن در منابع قرن 11 و 12 به وضوح نشان دهندۀ تقدم مصرع بر بیت در فن شعر سبک هندی است.
گرچه مشهور است که در سبک هندی تمرکز بر بیت است و تذکرهها در گزینش اشعار به تک بیت تکیه دارند؛ اما در این مقاله خواهیم دید که قالبِ اصلیِ تجربۀ شعری در مکتب نازکخیالی، مصرع برجسته است و نه بیت.
هدف این جُستار این است تا جایگاه مصرع برجسته را در مکتب نازکخیالی بررسی کند و از طریق بازخوانی دیدگاههای شاعران همان زمان، ماهیت مصرع برجسته، ویژگیها، انواع و نقش آن را در سپهر ادبی عصر صفوی بازشناسد.
برای دسیتابی به این هدف با استخراج اوصاف، کارکردها، و ویژگیهای مصرع از سخن خود شاعران به ردهبندی انواع مصرع و بیان ویژگیها و کارکردهای آن میپردازد و با تحلیل استعارههایی که شاعران برای بیان ویژگیهای مصرع برجسته به کار گرفتهاند مفاهیم شاخص دربارۀ مصرع برجسته را شناسایی و تبیین میکند.
تفاوت مصراع و بیت چیست؟
به بیان ساده، هر بیتی از دو مصراع ساخته میشود پس مصراع نیمی از یک بیت است. اما برای بیان دقیق تفاوت این دو مبحث باید بگوییم که بیت، کوچکترین واحد یک شعر است اما مصراع، کمترین مقدار از یک سخن موزون است. یعنی برای ساخت شعر، حداقل به یک بیت نیاز داریم و یک مصراع به تنهایی نمیتواند شعر باشد.
در این بخش، مصراع و بیت را در یک شعر نمونه با هم بررسی میکنیم. همانطور که در جدول پایین کادر مشاهده میکنید، هر سطر از شعر زیر، یک مصراع محاسبه شده و هر دو سطر با هم، یک بیت حساب شدهاند.
سرمست درآمد از خرابات
با عقل خراب در مناجات
بر خاک فکنده خرقه زهد
وآتش زده در لباس طامات
دل برده شمع مجلس او
پروانه به شادی و سعادات
جان در ره او به عجز میگفت
کای مالک عرصه کرامات
از خون پیادهای چه خیزد
ای بر رخ تو هزار شه مات
حقا و به جانت ار توان کرد
با تو به هزار جان ملاقات
گر چشم دلم به صبر بودی
جز عشق ندیدمی مهمات
تا باقی عمر بر چه آید
بر باد شد آنچه رفت هیهات
صافی چو بشد به دور سعدی
زین پس من و دردی خرابات
(سعدی)
وزن مصراع چیست؟
تا اینجا بررسی کردیم که مصراع چیست و وضعیت قافیه در مصراع قالبهای مختلف چگونه است. در این بخش، وزن مصراع را توضیح میدهیم. وزن عروضی باعث ایجاد موسیقی در شعر میشود. واحد وزن عروضی در شعر فارسی، مصراع است. یعنی شاعر، هر وزن عروضی که برای سرودن مصراع اول انتخاب کرده باشد، باید کل شعر یعنی کل مصراعهای دیگر را نیز در همان وزن عروضی بسراید.
مصراع در شعر نو
حالا که یاد گرفتیم مصراع چیست، وجود یا عدم وجود آن در شعر نو را نیز بررسی میکنیم. مصراع در شعر نو، مانند مصراع در شعر کلاسیک نیست. چون وزن و قافیه در اشعار نو مانند شعر کهن نیستند. بنابراین واحدهای شعر نو نیز با واحدهای شعر کلاسیک متفاوت است. شعر نو از چند بند ساخته میشود و هر بند از چندین سطر تشکیل شده است.
قصه است این، قصه، آری قصهی دردست
شعر نیست
این عیار مهر و کین و مرد و نامردست
بیعیار و شعر محضِ خوب و خالی نیست
هیچ -همچون پوچ- عالی نیست
این گلیم تیرهبختیهاست
خیس خون داغ رستم و سیاوشها
روکش تابوت تختیهاست
(اخوان ثالث)
وزن بیت چیست؟
وزن عروضی آن چیزی است که موسیقی شعر را میسازد و آن را با نثر متفاوت میکند. واحد وزن در شعر فارسی، مصراع است و مصراع اول شعر، هر وزنی داشته باشد، کل مصراعهای بعدی شعر نیز در همان وزن سروده میشوند. بنابراین، یک بیت، دارای دو واحد از وزن عروضی است.
بیت در شعر نو
بیت و مصراع در شعر نو وجود ندارند و واحد شعر نو، بند است. یعنی هر شعر نو از چندین بند تشکیل میشود و هرکدام از بندها، دارای چندیدن سطر هستند.
گاه میاندیشم خبر مرگ مرا با تو چه کس خواهد گفت؟
آن زمان که خبر مرگ مرا از کسی میشنوی،
روی زیبای تو را کاشکی میدیدم
شانه بالا زدنت را -بیقید-
و تکان دادن دستت -که مهم نیست زیاد-
و تکان دادن سر را که
«عجیب! عاقبت مرد، افسوس!»
کاشکی میدیدم
با خودم میگویم
چه کسی باور کرد
جنگل جان مرا
آتش عشق تو خاکستر کرد
(حمید مصدق)
مطلب مشابه: قافیه چیست؟ انواع قافیه در شعر فارسی و نمونه های اشعار با قافیه
بیت مصرع و بیت مقفا چیست؟
بیت مصرع، بیتی است که هر دو مصراع آن، دارای قافیه باشند. برای مثال، تمام بیتهای قالب مثنوی یا بیتهای اول در قالبهای قصیده و غزل، بیت مصرّع هستند.
بیت مقفا بیتی است که از بین دو مصراع آن، فقط یکی از آن ها دارای قافیه باشد. برای مثال، همه بیتهای قالبهای شعری غزل و قصیده (به جز بیت اول آنها) بیت مقفا هستند.
چند نمونه شعر برای تمرین بیشتر
بگشای گوش هوش و بیا در سرای ما
بشنو کلام خسرو کشورگشای ما
«ساقی بیار بادهٔ سرخی برای ما
تا بگذرد ز چرخ برین جای پای ما
در ساکنان هفت فلک خواب و خور نماند
از نالهٔ شبانه و از های های ما
معشوق جام می به کفم داد و گفت نوش
وز خاطر غمین ببر این دم جفای ما
رحم آمدش به حال من و این سخن بگفت
خوش باش بعد از این که ببینی وفای ما
از آتش جهندهٔ عشقت جهان بسوخت
یک شعله هم گرفت به طرف قبای ما
در زندگی گذر نکنی سوی ما ولیک
رحمی به دل بیاور بعد از فنای ما
وقتی به ما گذر کنی ای سرو سیم تن
ما خاک گشتهایم و نیاید صدای ما
برخواستیم از سر کویت ز دست چرخ
یا رب که دیگری ننشیند به جای ما»
این چار رباعی از شه تاجور است
کارایش دیوان قضا و قدر است
چون بنویسی دهندهٔ کام دل است
چون بسرایی برندهٔ هوش سر است
«امروز سوار اسب رهوار شدم
از بهر شکار سوی کهسار شدم
آن قدر به چنگ باز و تیهو آمد
کز کثرت قتلشان در آزار شدم»
«باران ز هوا هم چو سرشکم آید
وز آمدنش به دشت رشکم آید
زان راه که باریدن باران ز چه روست
آنجا که چو سیل از مژه اشکم آید»
«دیدار تو دیدنم میسر نشود
هیچم به تو ماه روی رهبر نشود
هر چند کز آتش غمت میسوزم
لیکن گویم که چون تو دلبر نشود»
«دوری تو کرد زار و رنجور مرا
بی روی تو دیو است کنون حور مرا
گر وصل تو بار دگرم دست دهد
در هر دو جهان بس است منظور مرا»
این غزل فرمودهٔ شاه است بشنو
تا به مهر آید دل پرخشم و کینت
«تابم از دل برد زلف عنبرینت
صبرم از کف برد لعل شکرینت
تنگ شکر از چه ریزد از دهانت
نقرهٔ خام از چه خیزد از سرینت
عارف شهر ار ببیند روی ماهت
بعد از اینش سجده باید بر جبینت
گر قرین در آسمان جویند مه را
میتوان هم بر زمین جستن قرینت
شکر میگوید خدای آسمان را
هر که میبیند خرامان بر زمینت
تا بسوزانند صورتهای خود را
کاش میدیدند نقاشان چینت
گر بریزد خون من بر آستانت
بر نخواهم داشت دست از آستینت
هر دو عالم را به یک نظاره کشتی
آفرین بر نرگس سحر آفرینت»
شاه جم جاه کلامی که بیان فرماید
از کمال شرفش نقش نگین باید کرد
« دل ما را ز چه رو زار و حزین باید کرد
عاشقی کفر نباشد نه چنین باید کرد
بادهٔ صاف به یاران کهن باید کرد
نظر لطف به عشاق غمین باید کرد
ما گدایان را از درگه خود دور مکن
که ترحم به گدایان به از این باید کرد
از بر خسته دلان چند به تندی گذری
بعد از این مرکب آهسته به زین باید کرد
این چنین حسن و لطافت که تو داری تا حشر
سجده بر آدم و حوا و به طین باید کرد
پرتو روی تو روشن کند این عالم را
پس از این روی تو با ماه قرین باید کرد
پرده از صورت زیبای تو باید برداشت
ماه رویان همه را پردهنشین باید کرد
همچو طاووس چو سرمست خرامی در باغ
توتیای مژه را خاک زمین باید کرد
روش کبک دری داری و چشم آهو
صید این قسم شکاری به کمین باید کرد»
مطلب مشابه: شعر نو چیست؟ انواع شعر نو و تفاوت آنها و چند نمونه اشعار نو
مطلب مشابه: قصیده چیست؟ تکنیک های قافیه بندی، انواع آن و بهترین قصاید
