اشعار نظیری نیشابوری؛ گلچین و مجموعه غزلیات و شعر عاشقانه این شاعر

اشعار نظیری نیشابوری را در روزانه قرار داده‌ایم. محمدحسین نظیری نیشابوری از شاعران مؤلف و صاحب سبک تاریخ شعر پارسی به‌شمار می‌رود که بر جریانات شعری معاصر و بعد از خود تأثیری عمیق نهاد. از نظیری نیشابوری دیوانی مشتمل بر انواع گوناگون شعر بر جا مانده که همه در حد کمالند و به استناد این اشعار متنوع، می‌توان نظیری را از شاعران جامع در ادب پارسی و از آخرین بقایای چنین شاعرانی دانست.

غزلیات

مانند سراب بند بر پا

بیهوده شدیم دشت پیما

بی بحر نموده شکل ساحل

بی آب نموده موج دریا

سر داده به باد بود و نابود

بگرفته ز خاک عرض و پهنا

بر اوج رسیده گه ز پستی

در پست فتاده گه ز بالا

چون ظلمت نیستی درآمد

نه ماند رخ و نه ماند سیما

در نای دمید دم مغنی

لب بست و فرو نشست غوغا

عاشق که و عشق چیست؟ دانی

درمانده و درد بی مداوا

سرگشته مطلب محالیم

ای کاش نبود این تقاضا

آخر به چه مایه قرب جوییم

بال و پر مور و راه عنقا

آتش نشود به باد خاموش

از سر نرود به فکر سودا

چون حق نشود عیان «نظیری »

گوییم که لااله الا

زبان پیام هوس داشت شستم انشا را

درون سینه بریدم سر تمنا را

چگونه عرض تمنا کنم که حسن غیور

نداده راه درین پرده رمز و ایما را

در آن نظاره که بر تیغ و کف شعور نبود

ز رشک سوخته بود آگهی زلیخا را

ذخیره‌ای ز جنون بهار ننهادیم

کم است سود تنک‌مایگان سودا را

نوازشی اگرم می‌کند، محبت نیست

توان شناختن از دوست مدارا

گر از ورع به گدا زاهدان قدح ندهند

چه مانع است حریفان باده‌پیما را

گذشت شوق ز اندازه گوشه نظری

که می خموش کند مست بی‌محابا را

به کینه دل بی‌رحم کافرت نازم

که کرده است به من دوست گبر و ترسا را

بدیهه‌سنج «نظیری» اگر تو خواهی بود

شکرفروش کنی طوطی شکرخا را

تو اگر ز کعبه راندی، و گر از بهشت ما را

غم بنده پرور تو به دری نهشت ما را

چو حدیث راست گویان به همه مذاق تلخیم

به سفینه عزیزان نتوانیم نوشت ما را

گل و برگ خانه ما همه بلبلان مستند

که به عاشقی برآمد همه کار و کشت ما را

که نشست نیم ساعت بر ما زلال طبعان؟

که ز پرده برنیامد همه خوب و زشت ما را

ز عتاب تلخ ساقی دل ما غبار دارد

به حلاوت حریفان نتوان سرشت ما را

همه روزه دست حسرت چو مگس ز دور لیسیم

که سر آستین مهمان به شکر نهشت ما را

نه صنم به جای بینی نه گلی به آب و رونق

ز خطابه هم برآمد همه خاک و خشت ما را

به تواضع جم و کی سر ما فرو نیاید

که حدیث عشق و سودا شده سرنوشت ما را

به صداع غم «نظیری » ز خمار باده رستم

نکند دماغ خوش بو گل صد بهشت ما را

برای خشت خم خوبیم گو آن پیر ترسا را

کزین بازیچه طفلان خرد مشت گل ما را

جهان را نیست آن معنی که باید فکر آن کردن

الف با خوان هر مکتب شکافد این معما را

به خود از بهر حسرت داد راهم ورنه معلومست

ز دریا چند در آغوش گنجد موج دریا را

همین بس شاهد بی‌اختیاری‌های مشتاقان

که عذر از جانب یوسف بود جرم زلیخا را

خموشی نزد عشق آرم که بر درگاه سلطانان

کمان بر زه نمی‌آرند بازوی توانا را

همین مقدار می‌خواهیم از رخ پرده برداری

که بشناسیم قدر بینش نادان و دانا را

«نظیری» خاطری از داغ دل آزرده‌تر دارد

قدم هشیار نِهْ اینجا که در خون می‌نهی پا را

مطلب مشابه: اشعار ادیب صابر؛ گلچین غزلیات، رباعیات و زیباترین مجموعه شعر

ای کرده خراب خانه‌ها را

بر هم زده آشیانه‌ها را

صیادوَشان به دام زلفت

درباخته صید خانه‌ها را

کرده به بتان دلربا شرط

برده به گرو نشانه‌ها را

وز بهر تو صد هزار صیاد

آراسته دام و دانه‌ها را

شاهان به فصاحت تو داده

مفتاح درِ خزانه‌ها را

در عقده جعد نیم تابت

مشاطه شکسته شانه‌ها را

تا کشته غمزه تو گردم

برساخته‌ام بهانه‌ها را

ز آمد شد هر مزار و معبد

فرسوده‌ام آستانه‌ها را

شیرازه نظم خویش بندم

منسوخ کنم فسانه‌ها را

صوتی به نوای تو برآرم

بر باد دهم ترانه‌ها را

گردید ندیم غم «نظیری»

خواری نرسد یگانه‌ها را

دارد ز غمزه حجت قاطع حبیب ما

بیعت به ذوالفقار ستاند خطیب ما

یک بانگ ذوق گرمی ما را کفایت است

حاجت به تازیانه ندارد ادیب ما

روزی که رخ نمود به ما کار داشت عشق

ز اول حوالهٔ دگران شد نصیب ما

ما را تو و قبول نیازی و خلوتی

مال و منال هر دو جهان از رقیب ما

از نکهت گل است ضرر دل رمیده را

در بر رخ صبا نگشاید طبیب ما

عاشق ز کوی دوست به تکلیف آمده

با صبر و راحت انس نگیرد غریب ما

بهتر که از حکایت ما درکشی نفس

دل خون شود ز غصه کار مهیب ما

گل را قصور نیست تو را گر زُکام هست

در بار کاروان همه هست طیب ما

بر پای بند کون «نظیری » زدیم پا

آویخت عشق از سر گردون صلیب ما

مطلب مشابه: اشعار قاسم انوار؛ گلچین غزلیات و رباعیات زیبای این شاعر

قصاید

ای خاک درت صندل سرگشته سران را

بادا مژه جاروب رهت تاجوران را

مشاطه سیمای رخ خلق ز زینت

از آب و گلت غالیه رخسار جهان را

بر درگه تو فتنه چین و رخ خوبان

بر صحن تو عاشق سر و افسر ملکان را

گویا شده ازشادی دیوار حریمت

هر نقش که یاد آمده نقاش گمان را

گر شکل صنم بر تو رقم کرده مصور

بگشاد زمین بوس تواش مهر دهان را

ور صورت رضوان به سوی خلد کشیده

برتافته از ذوق ریاض تو عنان را

گر طفل نبسته صور از خامه بزاید

خواهد ز صریر درت آموخت زبان را

صد مرتبه خورشید فلک بهر اقامت

در سایه ات فتاده و بگشاده میان را

گر روزن تو جادوییی دیده ندارد

بهر چه دهد درک نظر طبع دخان را

ور جام تو آیینه جمشید نباشد

چون عرض کند خوبی رخسار جهان را

معراجی و ره در کنف عدل تو حق را

فردوسی و جا در حرم خاص تو جان را

با سایه خود ساخته همسایه خدایت

زان بر همه انداخته ای ظل امان را

آفاق ز آیین تو در عیش و سرورند

کاراستی از فر جهانگیر جهان را

آن شاه جوان بخت کز اندیشه ثاقب

انوار زمین ساخت آثار زمان را

در حسن گل و آب ز بس کرده تصرف

آراسته چون طبع نگین روی مکان را

از غایت آرامش عهدش عجبی نیست

ز آسودگی ار راست شود خانه کمان را

تقدیر کشیدست برین طارم خضرا

بر کهگل نامش رقمی کاهکشان را

ای ملک خدایی که در ابداع صنایع

در خاک نهد خاطر معمار تو جان را

نیرنگ خیال تو جهان غالیه گون کرد

زان سان که عروسان جوان غالیه دان را

هر خانه که شد در کنف عدل تو آباد

ره نیست درآن خانه نزول حدثان را

کوی تو نظرگاه خدا دید «نظیری »

ره در حرم حق نبود هون و هوان را

در منفعت خلق جهان کوش که بخشد

حق عمر دراز آدمی نفع رسان را

بنشین و به عشرت گذران تا ابدالدهر

این دولت و این مکنت و این ملک و مکان را

مطلب مشابه: اشعار ظهیرالدین فاریابی؛ گلچین زیباترین غزلیات، رباعیات و قطعات

قطعات

سپهر قدرا بر درگهت «نظیری » را

گمان نبود که بیند به کام دل دشمن

اگرچه دل که ز پیوند تو بریده شود

به راحتش نتوان دوختن به صد سوزن

به عده تو نشستم پری وشی زادم

که خاطرم به عطای تو بود آبستن

دمی به نظم جواهر کنار و کف بگشا

که رشته زیر زبانم گسسته در عدن

دگر به سوی سخن زین غضب نمی آیی

که من به دقت مدح تو درشدم به سخن

تو گر ز راه سخن در روی به مدحت خویش

به آن زمان به طریق ادب برانم من

جهاندار فرمان روا شاه اکبر

که ملک از پدر تا به آدم گرفته

دو عالم جگر تشنه سیراب گشته

نگینی کز انگشت از نم گرفته

ز ایثار زر بس عرق کرده دستش

ورق های افلاک بر هم گرفته

چو رفته به مسند به معراج رفته

گرفته جهان را چو خاتم گرفته

قضایای کیوان به ایوان گشوده

عطایای رفرف به سلم گرفته

چنان کرده کار جهان راست عدلش

که دینش مسیحای مریم گرفته

بسیط فلک دلگشاتر نموده

بساط جهان را فراهم گرفته

فرو رفته ز اوج شرف آفتابش

چو یوسف ته چاه مظلم گرفته

پس از مرگ او از کسوف مکرر

یقین شد که خورشید ماتم گرفته

چنان برده مرگش ز ایام شادی

که نوروز رنگ محرم گرفته

ز ویرانی ملکش افسوس خوردم

کسی گفت ملک جهان کم گرفته

چو سال وفاتش به تاریخ دیدم

«به اقبال ایزد دو عالم گرفته »

ترکیبات

آن جلوه که در پرده روش های نهان داشت

از پرده برآمد روشی بهتر از آن داشت

ذوقی به چمن داد که در خنده ابرست

شوری ز گل انگیخت که بلبل به فغان داشت

امروز که شد عشرت می لعل قبا شد

وان روز که بود آفت دی رنگ خزان داشت

این جلوه حسن است که در پرده نگنجد

این قصه عشقست که پنهان نتوان داشت

در باغ خروش از در و دیوار برآمد

کز غنچه لبان خاک به دل راز نهان داشت

بی خواست برآورد سر از طرف چمن ها

چندان که زمین تازه نهالان جوان داشت

مشاطگی هر خس و هر خار صبا کرد

از بس که چمن غالیه در غالیه دان داشت

ایمن نتوان بود که از ابر بهاری

شد لاله ستان هرچه زمین ژاله ستان داشت

دستار گل امروز نگر گشته پریشان

دیروز گر از غنچه به سر تاج کیان داشت

تا هست جهان هست خزانی و بهاری

دل بسته این وضع مکرر نتوان داشت

خیزید که گیریم می از ساقی مستان

گردیم به حال دل آشوب پرستان

جامی دو سه نوشیم و درآییم به بازار

سر می و میخانه بگوییم به دستان

بس نشئه بلندست اگر لب بگشاییم

بر خویش ببالند ز مستی همه پستان

هان ای دل غافل شده هنگام صبوحست

گر جام ز ساقی نستانی مزه بستان

بی دردسر از خواب برآور که بپیمود

بر ما خم و ساغر در و دیوار گلستان

برخیز که گر بهره ای از نشئه نداریم

باری بنشینیم به همت بر مستان

ایام بهار آمد و در خانه بماندیم

زین شرم که بی می نتوان رفت به بستان

تاریکی غم از افق سینه دمیده

یک شیشه می کو؟ که کنم شمع شبستان

در کشور آن قوم که این باده حلالست

گلرنگ چو رخسار بهارست زمستان

مطلب مشابه: اشعار کوتاه قطران تبریزی؛ مجموعه رباعیات و شعر کوتاه گلچین شده

ترجیعات

ای عقده‌گشای هر کمندی

بردار ز پای شوق بندی

یک لحظه ز سرکشی فرود آی

تا در تو رسد نیازمندی

صد کام ز چاشنی بسوزد

کز نام تو شکنیم قندی

یک ذره دل شکفته خواهم

صد گریه دهم به زهرخندی

کاین دیده شوربخت ترسم

از گریه رساندت گزندی

با بخت من آسمان چه سازد؟

افتاده در آتشی سپندی

تشریف وصال را بریدند

بر قامت بخت ارجمندی

در گردن وصل خم نگردد

جز بازوی دولت بلندی

رحم آر به دست کوته ما

بگشا ز قبای ناز بندی

کاری نگشود سعی خواهم

در گوشه انتظار چندی

یک وعده نقاب برنینداخت

کان صد هوس از نظر نینداخت

هرکس آید به خون زند فال

کس قرعه پی ظفر نینداخت

دوری مکن ار به مصلحت دوست

بر حال دلت نظر نینداخت

کس دور نشد که غیرت او

زان جاش به دورتر نینداخت

خاموش که بر شکار تسلیم

کس ضربت کارگر نینداخت

پروانه به وصل بال و پر سوخت

از بزم کسش به در نینداخت

آزرده مساز دل که عاقل

خود را به چنین خطر نینداخت

جز خواری رنجش عزیزان

ما را سخن از اثر نینداخت

گو نخل وصال برمیاور

کس تخم فراق برنینداخت

غم نیست اگر نظر به حالم

آن چشم ستیزه‌گر نینداخت

رباعیات

در هجر تو مرگ همنشینم بادا

منظور دو دیده آستینم بادا

گر بی تو به کام دل برآرم نفسی

یارب نفس بازپسینم بادا

شد درد حواله از ازل بر تن ما

عشاق کنند وام از خرمن ما

بر گردن چون تویی گرانی حیفست

گر درد تو خون ماست بر گردن ما

بگشای «نظیری » نظر کوته را

تو راه شناسی نشناسی چه را

ای دور که در شب به کمان می تازی

موسی به عصا روز رود این ره را

اسرار گلستان به بصارت دریاب

مرغان بخروشند عبارت دریاب

ز آیینه گل کرشمه نرگس را

دریافته سرو باغ اشارت دریاب

از دوست منادیست اندر رگ و پوست

کان می بردت به جانب کعبه دوست

لبیک تو پاسخ ندا کردن نیست

پنهان طلبی اگر نه از جانب اوست

چون شمع تنت ز آتش محفل گرمست

بر دیده نشین که خانه دل گرمست

قربان شومت این تب بیماری نیست

گویا تنت از هوای منزل گرمست

افتاده کلاه از سر و ناموسم نیست

در بتکده دستانم و ناقوسم نیست

گر عزت و ناز رفت و گر خلوت و ساز

بر هرچه بجز تو رفت افسوسم نیست

در باده شریعت از دین خطرست

راهی که رسد به دوست راهی دگرست

احرام و طواف کعبه دورم انداخت

بگذار که راه دور نزدیکترست

مطلب مشابه: اشعار مجیرالدین بیلقانی؛ مجموعه غزلیات، قطعات، رباعیات و ترکیبات زیبا