رباعی شماره ۴۳ از رباعیات خیام / من هیچ ندانم که مرا آنکه سرشت با تفسیر
رباعی شماره ۴۳ از رباعیات حکیم عمر خیام نیشابوری، با مطلعِ «من هیچ ندانم که مرا آنکه سرشت…»، یکی از صریحترین و بحثبرانگیزترین سرودههای این فیلسوف و ریاضیدان بزرگ است که در آن، شاعر با زبانی ساده اما کوبنده، بیاطلاعیِ انسان از سرنوشتِ ازلیِ خویش را اعلام میکند و لذتهای نقد و ملموسِ دنیا را بر وعدههای نسیه و نامعلومِ بهشت ترجیح میدهد. خیام در این رباعی، «جام و بت و بربط» (شراب، معشوق و موسیقی) را نمادهای زیستن در «حال» میداند و با استفاده از اصطلاحات اقتصادی «نقد» و «نسیه»، تضادی عمیق میان داراییهای واقعیِ اینجهانی و وعدههای متافیزیکیِ آینده میآفریند . در این بخش از سایت، ضمن ارائهٔ متن کامل این رباعی و تفسیر روان و ساده از آن، به بررسی درونمایهٔ تردیدِ فلسفی، غنیمتشماریِ لحظهها، و نقدِ وعدههای دور خواهیم پرداخت.

رباعی زیبای خیام
من هیچ ندانم که مرا آنکه سرشت
از اهل بهشت کرد یا دوزخ زشت
جامی و بتی و بربطی بر لب کشت
این هرسه مرا نقد و تو را نسیه بهشت
رباعی شماره ۴۲ از رباعیات خیام؛ گویند مرا که دوزخی باشد مست با تفسیر
تفسیر این شعر

این رباعی از حکیم عمر خیام نیشابوری، یکی از جسورانهترین، طنزآمیزترین و لذتگرایانهترین سرودههای اوست. خیام در این شعر با زبانی ساده و بیپروا، به سرنوشت انسان، به بهشت و دوزخ، و به لذتهای دنیوی میتازد. او میگوید که نمیداند آن که او را آفریده، او را اهل بهشت کرده یا دوزخ زشت. در پایان، میگوید که جام می و بت (معشوق) و بربط (ساز) بر لب کشتزار، برای او نقد است و بهشت برای تو نسیه.
فضای کلی رباعی
خیام در این رباعی به چند نکته اساسی اشاره میکند:
– ناآگاهی از سرنوشت – نمیداند که آفریدگار او را اهل بهشت کرده یا دوزخ.
– جام و بت و بربط – جام می، بت (معشوق) و بربط (ساز) بر لب کشتزار.
– نقد و نسیه – این سه (لذتهای دنیوی) برای خیام نقد است و بهشت برای مخاطب نسیه.
– ترجیح لذت دنیوی – خیام لذت دنیوی را بر وعده بهشت ترجیح میدهد.
رباعی شماره ۴۱ از رباعیات خیام، گویند کسان بهشت با حور خوش است + تفسیر
تفسیر بیتبهبیت
مصراع اول:
«من هیچ ندانم که مرا آنکه سرشت»
– من هیچ نمیدانم که آن که مرا سرشت (آفرید)،
– این اشاره به ناآگاهی انسان از سرنوشت خود دارد.
مصراع دوم:
«از اهل بهشت کرد یا دوزخ زشت»
– مرا از اهل بهشت کرد یا از دوزخ زشت؟
– خیام میگوید که نمیداند سرنوشت او بهشت است یا دوزخ.
مصراع سوم:
«جامی و بتی و بربطی بر لب کشت»
– جامی (می) و بتی (معشوق) و بربطی (ساز) بر لب کشتزار.
– این سه، نماد لذتهای دنیوی هستند.
مصراع چهارم:
«این هرسه مرا نقد و تو را نسیه بهشت»
– این هر سه (لذتهای دنیوی) برای من نقد است و بهشت برای تو نسیه.
– خیام لذت دنیوی را نقد و حاضر میداند و بهشت را نسیه و دور.
تحلیل عمیقتر
۱. ناآگاهی از سرنوشت
خیام میگوید که نمیداند آفریدگار او را اهل بهشت کرده یا دوزخ. این نشان از شکاکیت و ناآگاهی او از سرنوشت دارد.
۲. جام و بت و بربط
جام می، بت (معشوق) و بربط (ساز) نماد لذتهای دنیوی هستند. این سه، برای خیام ارزشمندند.
۳. نقد و نسیه
خیام لذت دنیوی را نقد و حاضر میداند و بهشت را نسیه و دور. این نشان از نگاه واقعبینانه و لذتگرایانهی او دارد.
۴. ترجیح لذت دنیوی
خیام لذت دنیوی را بر وعده بهشت ترجیح میدهد. این نشان از نگاه دنیوی و لذتگرایانهی او دارد.
۵. طنز و اعتراض
خیام با طنز به وعدههای بهشت و دوزخ اعتراض میکند و لذت دنیوی را بر آن ترجیح میدهد.
رباعی شماره ۴۰ از رباعیات خیام / گر شاخِ بقا ز بیخِ بختت رُسْتهست با تفسیر
خلاصه به زبان ساده
خیام میگوید:
من هیچ نمیدانم که آن که مرا آفرید، مرا اهل بهشت کرد یا دوزخ زشت. جام می و بت (معشوق) و بربط (ساز) بر لب کشتزار، این هر سه برای من نقد است و بهشت برای تو نسیه.
نکته پایانی
این رباعی خیام، سرود لذتگرایی، شکاکیت و طنز است. خیام در این شعر، با زبانی ساده و بیپروا، به سرنوشت انسان، به بهشت و دوزخ، و به لذتهای دنیوی میتازد. او میگوید که نمیداند اهل بهشت است یا دوزخ، و لذت دنیوی را نقد و بهشت را نسیه میداند. این رباعی، یکی از بهترین نمونههای شعر لذتگرا و فلسفی خیام است که در آن، نقد و نسیه، لذت دنیوی و وعده بهشت، به زیبایی به تصویر کشیده شده است.
رباعی شماره ۳۹ از رباعیات خیام / فصل گل و طرف جویبار و لب کشت با تفسیر










