رباعی شماره ۴۲ از رباعیات خیام؛ گویند مرا که دوزخی باشد مست با تفسیر
رباعی شماره ۴۲ از رباعیات حکیم عمر خیام نیشابوری، با مطلعِ «گویند مرا که دوزخی باشد مست…»، یکی از پرمغزترین و بحثبرانگیزترین سرودههای این فیلسوف و ریاضیدان بزرگ است که در آن، شاعر با زبانی صریح و طنزآمیز، وعدههای دوزخ و بهشت را به چالش میکشد و عشق و مستی را نه گناه، که جوهرِ حیات میداند. خیام در این رباعی، ادعای کسانی را که «مستان را دوزخی» میخوانند، «قولی خلاف» و غیرقابلاعتماد میشمارد و با تصویری کوبنده در مصراع پایانی، هشدار میدهد که اگر عاشقان و میخوارگان به دوزخ روند، بهشت نیز چنان خالی و بیارزش خواهد شد که «چون کف دست» به تماشا درخواهد آمد. در این بخش از سایت، ضمن ارائهٔ متن کامل این رباعی و تفسیر روان و ساده از آن، به بررسی درونمایهٔ نقدِ وعدههای مذهبیِ سطحی، ارزشِ عشق و مستی در نگاه خیام، و نگاهِ فلسفیِ او به «بهشت» و «دوزخ» خواهیم پرداخت.

رباعی زیبای خیام
گویند مرا که دوزخی باشد مست
قولیست خلاف، دل در آن نتوان بست
گر عاشق و میخواره به دوزخ باشند
فردا بینی بهشت همچون کف دست
رباعی شماره ۴۱ از رباعیات خیام، گویند کسان بهشت با حور خوش است + تفسیر
تفسیر این شعر

این رباعی از حکیم عمر خیام نیشابوری، یکی از جسورانهترین، طنزآمیزترین و اعتراضیترین سرودههای اوست. خیام در این شعر با زبانی ساده و بیپروا، به وعدههای دوزخ و بهشت میتازد و میگوید که اگر عاشقان و میخوارگان به دوزخ روند، فردا بهشت همچون کف دست (خالی و بیارزش) خواهد بود.
فضای کلی رباعی
خیام در این رباعی به چند نکته اساسی اشاره میکند:
– دوزخی بودن مست – مردم میگویند که مست، دوزخی است.
– قول خلاف – این سخن، خلاف است و دل نمیتوان به آن بست.
– عاشق و میخواره در دوزخ – اگر عاشق و میخواره به دوزخ روند،
– بهشت همچون کف دست – فردا بهشت همچون کف دست (خالی و بیارزش) خواهد بود.
تفسیر بیتبهبیت
مصراع اول:
«گویند مرا که دوزخی باشد مست»
– مردم به من میگویند که مست، دوزخی است.
– این اشاره به وعدههای دوزخ برای میخوارگان دارد.
مصراع دوم:
«قولیست خلاف، دل در آن نتوان بست»
– این سخنی خلاف (نادرست) است و دل نمیتوان به آن بست.
– خیام این وعده را رد میکند و میگوید که دل نمیتوان به آن سپرد.
رباعی شماره ۴۰ از رباعیات خیام / گر شاخِ بقا ز بیخِ بختت رُسْتهست با تفسیر
مصراع سوم:
«گر عاشق و میخواره به دوزخ باشند»
– اگر عاشق و میخواره به دوزخ باشند،
– یعنی اگر عاشقان و میخوارگان اهل دوزخ باشند.
مصراع چهارم:
«فردا بینی بهشت همچون کف دست»
– فردا (قیامت) خواهی دید که بهشت همچون کف دست (خالی و بیارزش) است.
– یعنی اگر عاشقان و میخوارگان به دوزخ روند، بهشت خالی میماند و بیارزش میشود.
تحلیل عمیقتر
۱. دوزخی بودن مست
خیام به وعدههای دوزخ برای میخوارگان اشاره میکند. این وعدهها در باورهای مذهبی وجود دارد.
۲. قول خلاف
خیام این وعده را رد میکند و میگوید که این سخن نادرست است و دل نمیتوان به آن بست. این نشان از شکاکیت و اعتراض او دارد.
۳. عاشق و میخواره در دوزخ
خیام میگوید که اگر عاشقان و میخوارگان به دوزخ روند، بهشت خالی میماند. این نشان میدهد که بهشت بدون عاشقان و میخوارگان، بیارزش است.
۴. بهشت همچون کف دست
بهشت بدون عاشقان و میخوارگان، همچون کف دست (خالی و بیارزش) میشود. این نشان از طنز و اعتراض خیام دارد.
۵. اعتراض به وعدهها
خیام به وعدههای دوزخ و بهشت اعتراض میکند و میگوید که این وعدهها، دل نمیتوان به آن بست.
خلاصه به زبان ساده
خیام میگوید:
مردم به من میگویند که مست، دوزخی است. این سخنی خلاف است و دل نمیتوان به آن بست. اگر عاشق و میخواره به دوزخ روند، فردا خواهی دید که بهشت همچون کف دست (خالی و بیارزش) است.
نکته پایانی
این رباعی خیام، سرود اعتراض، طنز و لذتگرایی است. خیام در این شعر، با زبانی ساده و بیپروا، به وعدههای دوزخ و بهشت میتازد و میگوید که اگر عاشقان و میخوارگان به دوزخ روند، بهشت خالی و بیارزش میشود. این رباعی، یکی از بهترین نمونههای شعر اعتراضی و لذتگرای خیام است که در آن، اعتراض به وعدهها و لذتگرایی به زیبایی به تصویر کشیده شده است.
رباعی شماره ۳۹ از رباعیات خیام / فصل گل و طرف جویبار و لب کشت با تفسیر










