نگاهی بر زندگی انوشیروان دادگر؛ درباره حکومت او و زندگی این شاه بزرگ

ایران سرزمین انسان‌های بزرگی است. خواستگاه شیران و مبارزین بزرگ. از کوروش بزرگ گرفته تا داریوش و ستارخان و غیره، اینجا سرزمینی برای انسان‌های بزرگ بوده است که در دفاع و حمله آماده بوده‌اند. یکی از این افراد شاهنشاه خسرو انوشیروان دادگر است. پادشاه عادل ساسانی و افتخار ایران زمین. در این بخش از سایت ادبی و هنری روزانه قصد داریم نگاهی کامل بر زندگی این پادشاه بزرگ داشته باشیم.

شروع پادشاهی و سرکوب شورشیان

در روزگاری که ایران در التهاب و آشوب می‌سوخت و هنوز صدای اعتراض‌ها و شورش‌های مزدکیان از گوشه و کنار کشور به گوش می‌رسید، خسرو انوشیروان، پادشاهی را آغاز کرد که بعدها از او با لقب‌هایی چون «شاه فیلسوف» و «پادشاه عادل» یاد کردند. پادشاهی‌اش گرچه با ناآرامی‌های داخلی همراه بود، اما توانست با درایتی مثال‌زدنی، این شورش‌ها را یکی‌یکی سرکوب کرده، امنیت و ثبات را به کشور بازگرداند و اقتدار شاهنشاهی را از نو مستقر سازد.

همسایگی با امپراتوری روم

در عرصهٔ روابط خارجی، عهد خسرو دوره‌ای پر از فراز و فرود با امپراتوری روم شرقی بود؛ مناسباتی که میان جنگ و صلح در نوسان بود. در آغاز سلطنتش، آتشی از جنگ میان دو قدرت شعله‌ور شد اما با انعقاد قراردادی، آتش‌بس برقرار گردید؛ قراردادی که در آن، امپراتوری روم ناگزیر به پرداخت غرامت سنگینی به ایران شد.

اما این صلح دیری نپایید و خسرو بار دیگر نقشه‌های نظامی خود را بر گسترهٔ میدان نبرد گسترد. در نبردهایی که پی‌در‌پی میان دو امپراتوری رخ داد، گاه ایران فاتح میدان بود و گاه صلح‌نامه‌هایی میان طرفین منعقد می‌شد. یکی از نقاط اوج این جنگ‌ها، زمانی بود که خسرو موفق شد انطاکیه را تصرف کند. او پس از این پیروزی، مردم انطاکیه را به شهری تازه‌تأسیس به نام «به‌از اندیو خسرو» منتقل کرد و به آنان آزادی‌ها و امتیازاتی بخشید، که این رفتار در تاریخ شاهان آن دوره کم‌سابقه بود.

مطلب مشابه: زندگینامه شاه عباس صفوی (رسیدن به پادشاهی از سن کم، کشتن فرزندان و جنگ های او)

خسرو، شاه خاورمیانه

خسرو با درایت دیپلماتیک خود، به اتحاد با خاقان ترکان دست یافت و در نتیجهٔ این ائتلاف نظامی، موفق شد طومار هپتالیان را درهم بپیچد و سلطهٔ آن قوم را از میان بردارد. پس از نابودی این قدرت منطقه‌ای، سرزمین‌های آسیای مرکزی میان ایران و ترکان تقسیم شد و نفوذ ایران در شرق بیش از پیش گسترش یافت. اما این تنها صحنهٔ زورآزمایی نبود؛ در ارمنستان نیز درگیری‌هایی میان سپاه ایران و ارتش روم درگرفت و سرانجام پس از نبردهایی جان‌فرسا، معاهدهٔ صلحی ۵۰ ساله میان دو کشور بسته شد. در این عهدنامه، روم بار دیگر موظف به پرداخت غرامت شد؛ نشانی از قدرت فزایندهٔ ایران در آن دوران.

نبرد با روم

شگفت‌آورتر آنکه در واپسین نبردی که میان ایران و روم درگرفت، خسرو، با وجود کهنسالی و ضعف ناشی از سال‌های متمادی فرمانروایی، شخصاً فرماندهی لشکر ایران را بر عهده گرفت. تحت رهبری او، سپاهیان ایرانی بار دیگر انطاکیه را به زیر پرچم شاهنشاهی درآوردند.

این شکست سخت، جایگاه امپراتور ژوستینین را متزلزل کرد تا آنجا که از قدرت خلع و تیبریوس به جای او منصوب شد. گرچه ژوستینین کوشید از طریق صلح دوباره مناسبات با ایران را ترمیم کند، اما پیش از آن‌که این صلح عملی شود، خسرو در سال ۵۷۹ میلادی چشم از جهان فروبست.

از عرصهٔ نظامی که بگذریم، یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای خسرو، اصلاحات بنیادینی بود که در ساختار مالی و نظامی کشور به انجام رساند. او شاهنشاهی ایران را به چهار ناحیهٔ بزرگ تقسیم کرد که هر یک تحت فرماندهی یک سپهبد قرار داشت.

سپهبدان نه‌تنها مسئولیت نظامی منطقه را به‌دوش می‌کشیدند، بلکه در امور سیاسی و اداری نیز اختیارات وسیعی داشتند و هر یک می‌توانست مرزبانانی را برای ادارهٔ مناطق مرزی منصوب کند.

مطلب مشابه: نگاهی بر زندگی خشایارشا؛ از تولد تا مرگ این شاه و توهین هالیوودی ها به وی

تحولات مالیاتی

نظام مالیاتی جدید نیز یکی از نقاط عطف دوران خسرو بود؛ طرحی که پایه‌های آن در زمان پدرش قباد ریخته شده بود، اما در دوران خسرو به بلوغ و کمال رسید. در این طرح، زمین‌ها به‌دقت اندازه‌گیری شدند و بر اساس بهره‌وری و وسعت آن‌ها، مالیات مشخص گردید. گروه‌هایی مانند روحانیون، بزرگان و همچنین افراد زیر ۲۰ سال یا بالای ۵۰ سال، از پرداخت مالیات معاف بودند. مالیات در سه نوبت سالانه اخذ می‌شد تا خزانهٔ سلطنتی در همهٔ فصول توان مالی لازم را داشته باشد، به‌ویژه در هنگام بروز جنگ و بحران‌های ناگهانی.

علاقه به فلسفه

در کنار اقتدار نظامی و درایت سیاسی، خسرو را باید از عاشقان واقعی فلسفه و حکمت نیز دانست. در روزگاری که آتش جهل، بسیاری از مراکز علمی جهان را تهدید می‌کرد، او آغوش خویش را بر روی فیلسوفان یونانی که از آزار و فشار سیاسی به دربار ایران پناه آورده بودند، گشود.

خسرو نه‌تنها خود به مطالعهٔ آثار بزرگانی چون افلاطون و ارسطو می‌پرداخت، بلکه دستور داد این آثار به زبان فارسی ترجمه شوند تا حکمت یونانی در دل فرهنگ ایرانی ریشه بدواند. علاقهٔ بی‌حد و مرز او به فلسفه چنان بود که برخی او را «شاگرد افلاطون» نامیدند، عنوانی که تنها پادشاهی دانا و اهل تأمل شایستهٔ آن است.

افزون بر این، رساله‌ای به نام اندرز خسرو قبادان به فرزندش هرمز برجای مانده که در آن مجموعه‌ای از پندها و راهنمایی‌های خردمندانهٔ خسرو برای آیندگان گردآوری شده است. این اثر نه‌تنها گواهی بر بینش سیاسی و اخلاقی شاه است، بلکه در زمرهٔ متون ارزندهٔ ادبیات تعلیمی ایران باستان قرار می‌گیرد.

اوج فرهنگ ایران

در دوران او، دروازه‌های فرهنگی میان ایران، یونان و هند گشوده شد. دانش، هنر و حکمت چون رودخانه‌ای خروشان در میان این سه تمدن جریان یافت. از جمله، در این دوران بود که کتاب کلیله و دمنه، بازی شطرنج، و نیز گروهی از حکما و طبیبان هندی به ایران وارد شدند و به غنای علمی و فرهنگی کشور افزودند. خسرو همچنین بنیان‌گذار یکی از مهم‌ترین مراکز علمی و پزشکی ایران شد؛ بیمارستان جندی‌شاپور، جایی که طبیبان ایرانی و هندی در کنار هم، به تدریس و درمان می‌پرداختند و پایه‌های علم پزشکی را در ایران قوام می‌بخشیدند.

طاق کسری شاهکار معماری

ساختن طاق کسری یا ایوان مدائن نیز که یکی از شاهکارهای معماری ایران ساسانی به شمار می‌رود، به دوران خسرو منسوب است؛ بنایی سترگ که شکوه و عظمت شاهنشاهی ساسانی را در دل خود جاودانه کرده و هنوز هم به‌عنوان نمادی از آن شکوه دیرینه، در برابر باد و باران ایستاده است.

خسرو انوشیروان دادگر

و سرانجام، نباید فراموش کرد که خسرو تنها در مرزهای غربی و داخلی فعالیت نداشت؛ بلکه نگاهش تا جنوب شبه‌جزیره عربستان نیز امتداد یافت. در ماجرایی تاریخی، زمانی که سیف بن ذی یزن، حاکم یمن، به همراه نعمان، پناه به دربار خسرو آورد، او سپاهی به فرماندهی وهرز روانه کرد تا به یاری آنان بشتابد. سپاه ایران با موفقیت وارد یمن شد و این سرزمین را به قلمرو ساسانی پیوست؛ سرزمینی که تا زمان ظهور اسلام، زیر پرچم ایران باقی ماند.

به این ترتیب، خسرو انوشیروان را می‌توان نه‌تنها یک فرمانروای جنگاور، بلکه پادشاهی اندیشمند، مصلح و فرهنگ‌دوست دانست؛ مردی که در دوران پادشاهی‌اش، هم مرزهای ایران گسترش یافت، هم اندیشه و حکمت رونق گرفت، و هم پایه‌های اداری و نظامی کشور به شکلی نوین و مؤثر بنیان نهاده شد.

مطلب مشابه: نگاهی بر زندگی داریوش بزرگ، شاهِ جهان؛ بیوگرافی از لحظه تولد تا مرگ

رابطه ایران و ترکان در دوران انوشیروان

در دوران باستان و به ویژه در عصر انوشیروان، روابط میان ایران و ترکان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. ترکان، که در متون چینی تحت عنوان «توکیو» یا «توچیو» شناخته می‌شدند، خود را به عنوان یکی از اقوام آسنا معرفی می‌کردند. این قوم، که از قبایل هون‌ها به شمار می‌رفتند، نام خود را از کوه‌هایی که در دامنه آن‌ها سکونت داشتند، برگرفته بودند. شغل اصلی آن‌ها در میان طایفه ژوآن ژوآن، آهنگری بود که نشان‌دهنده مهارت‌های فنی و صنعتی آن‌ها بود.

با گذشت زمان، اختلافاتی میان ترکان و ژوآن ژوآن‌ها به وجود آمد و در این میان، تومن، فرمانده سپاه ترک، موفق شد تا بر آن‌ها غلبه کرده و آن‌ها را فراری دهد. این فرمانده ترک که بعدها لقب «خاقان» را به خود اختصاص داد، امپراتوری بزرگی را پایه‌گذاری کرد. پس از تومن، پسرش کولو و سپس برادرش موکان خان به قدرت رسیدند که همزمان با سلطنت خسرو انوشیروان بود. موکان به عنوان بنیان‌گذار امپراتوری شرقی شناخته می‌شود که خاقان نامیده می‌شد و ایستامی نیز بنیان‌گذار امپراتوری غربی بود که به آن‌ها «سین‌جیبو» می‌گفتند. طبق روایات تاریخی، به ویژه در آثار طبری در منابع اسلامی، نام این پادشاه به صورت «اسنجی بو» ذکر شده است.

این دو امپراتوری تحت رهبری موکان و ایستامی با ایران متحد شدند و توانستند هپتالیان را شکست دهند و سرزمین‌های آن‌ها را میان خود تقسیم کنند. این اتحاد نه تنها موجب تقویت روابط سیاسی میان دو طرف شد بلکه به ایجاد یک جبهه مشترک علیه دشمنان نیز کمک کرد. به منظور تحکیم این روابط و ایجاد پیوندهای خانوادگی، خسرو انوشیروان تصمیم گرفت با دختر خاقان ازدواج کند و از این ازدواج هرمزد، فرزندش، متولد شد.

با گذشت زمان، ترکان به سمت شرق و شمال ایران پیشروی کردند و برخی از آن‌ها حتی به ماوراء قفقاز نیز رسیدند. در پاسخ به این پیشروی‌ها، خسرو برای جلوگیری از نفوذ بیشتر ترکان، بر استحکامات خود در دربندها افزود و تلاش کرد تا موقعیت نظامی ایران را تقویت کند. در این بین، سین‌جیبو فرستاده‌ای به نام ماینک به دربار ایران فرستاد و خواستار معافیت گمرکی برای کالای ابریشم از ایران به روم شد. اما وقتی خسرو با این درخواست موافقت نکرد، روابط میان ایستامی و خسرو دچار تنش شد. این تنش‌ها سرانجام منجر به اتحاد ترکان با رومیان علیه ایران گردید و فصل جدیدی در تاریخ روابط ایران و ترکان آغاز شد.

این تحولات نه تنها بر سیاست‌های داخلی و خارجی ایران تأثیر گذاشت بلکه زمینه‌ساز تغییرات عمده‌ای در منطقه نیز شد.

مطلب مشابه: جملات نادرشاه افشار؛ سخنان قوی و خاص از شاه مقتدر دوره افشاریان

اصلاحات نظامی

خسرو در زمینهٔ نظامی هم اصلاحاتی به وجود آورد و تغییراتی داد. از بین بردن دشمنان داخلی و خارجی برای خسرو از اهمیت بالایی برخوردار بود.

تا آن زمان نجبا و بزرگان که در مرکز سپاه قرار داشتند باید بدون مزد و حقوق کار می‌کردند و هزینه‌های جنگ را خودشان تأمین می‌کردند. خسرو گروه اسب سواران را ایجاد کرد و به کسانی که از لحاظ مالی پایین‌تر بودند کمک کرد؛ وی به آن‌ها اسب و اسلحه می‌داد و حقوق ثابتی هم برایشان تعیین کرده‌بود. در زمان خسرو سلاح و لوازم سپاهیان سواره شامل: برگستوان (زره جنگی اسب) و جوشن بلند، زره سینه پوش، شمشیر، نیزه، سپر دایره‌ای شکل برای دفاع و گرزی که به کمربند خود می‌بستند و تبرزین و کمان که دارای چندین تیر بود، می‌شد.

عمده‌ترین سلاحی که در آن زمان در جنگ استفاده می‌شد نیزه و کمان بود. پروکوپیوس هم نیز گفته است که ایرانیان تیراندازان لایقی هستند. پیاده‌نظام هم متشکل از روستاییان و کشاورزان بود.

مرگ

خسرو به دلیل چند شکستی که در ارمنستان و میان‌رودان از رومیان خورده‌بود، معاهدهٔ صلح با تیبریوس را پذیرفت. در این معاهده رومی‌ها دژ دارا را از ایرانیان پس گرفتند و در ازای آن ارمنستان و گرجستان را به ایران دادند؛ ولی قبل از اینکه گفتگوی آن‌ها پایان یابد خسرو انوشیروان در فوریه سال ۵۷۹ میلادی درگذشت. خسرو پس از ۴۸ سال پادشاهی، درحالی که ولیعهد خود را انتخاب کرده‌بود درگذشت و پس از آن کشور به دست هرمز پسر انوشیروان افتاد.

رفتار و منش این شاه بزرگ

پادشاهی خسرو انوشیروان، که به عنوان یکی از درخشان‌ترین و برجسته‌ترین دوران‌های تاریخ ساسانیان شناخته می‌شود، به واقع یک فصل طلایی در تاریخ ایران است. این دوره نه تنها شاهد شکوفایی علم و دانش بود، بلکه زمینه‌ساز رواج فلسفه و ادبیات نیز گردید.

خسرو، به عنوان یکی از نخستین شاهانی که به خواندن و نوشتن اهمیت ویژه‌ای می‌داد، در تاریخ ایران به عنوان یک پادشاه آرمانی و الگو شناخته می‌شود. داستان‌ها و افسانه‌های فراوانی دربارهٔ ویژگی‌های برجسته‌ای چون بخشندگی، خردمندی، دادگری و دینداری او نقل شده است.

در این دوره، ایرانیان نه تنها به غنای فرهنگی و تمدنی خود افتخار می‌کردند، بلکه به تمدن‌های دیگر از جمله هندیان و یونانیان نیز توجه خاصی داشتند. خسرو به ویژه علاقه‌مند به فلسفهٔ یونانی بود و آثار بزرگانی چون ارسطو و افلاطون را با اشتیاق مطالعه می‌کرد و حکمت آنان را به راحتی درک می‌نمود.

به درخواست خسرو، کتاب‌های یونانی به زبان فارسی ترجمه می‌شدند تا دسترسی بیشتری به اندیشه‌های بزرگ این فیلسوفان فراهم گردد. این امر نشان‌دهندهٔ آن است که خسرو را می‌توان به عنوان نمونه‌ای از یک شاه فیلسوف در نظر گرفت.

علاقه و دلبستگی عمیق خسرو به حکمت و فلسفه چنان بود که او را با لقب «شاه فیلسوف افلاطونی» نیز می‌شناختند. معلم فلسفهٔ او، اورانیوس، یک پزشک و فیلسوف سریانی بود که در زمان خود به تدریس فلسفه مشغول بود. در آن زمان که فلسفهٔ نوافلاطونی شکل گرفت، این فلسفه در متون اسلامی تحت عنوان «خسروانی» یا «پهلوانی» شناخته می‌شد.

خسرو همچنین خود شخصاً در مناظره‌ها و بحث‌های فلسفی شرکت می‌کرد و با دیگران به گفتگو و تبادل نظر می‌پرداخت. به همین دلیل، یونانیان او را به عنوان شاگرد افلاطون مورد ستایش قرار می‌دادند.

این ویژگی‌ها و علاقه‌های عمیق خسرو انوشیروان به فلسفه و ادبیات موجب شد که دوران سلطنت او نه تنها دوره‌ای از قدرت سیاسی باشد، بلکه به عنوان دورانی از شکوفایی فرهنگی و علمی نیز مطرح شود. این تأثیرات عمیق بر روی جامعهٔ ایرانی همچنان در تاریخ و فرهنگ ایران زمین باقی مانده است و یادآور آن است که چگونه یک پادشاه می‌تواند با درک عمیق از علم و فلسفه، جامعه‌ای را به سوی ترقی و شکوفایی هدایت کند.

مطلب مشابه: نگاهی بر زندگی کوروش بزرگ؛ شاه شاهان از تولد تا مرگ

تاثیر و اهمیت خسرو انوشیروان

تأثیر و اهمیت خسرو انوشیروان، فراتر از مرزهای زمان و جغرافیا، در ابعاد گوناگون سیاسی، نظامی، فرهنگی، اقتصادی و فلسفی، بازتابی عمیق و گسترده داشته است؛ به‌گونه‌ای که نام او در تاریخ ایران‌زمین با عدالت، خردورزی و شکوه تمدنی گره خورده است.

بنیان‌گذار ساختار اداری نوین و منظم

یکی از مهم‌ترین جلوه‌های تأثیر انوشیروان در تاریخ، اصلاح و سازمان‌دهی گسترده ساختار اداری و نظامی کشور بود. او با تقسیم شاهنشاهی به چهار بخش عمده و انتصاب سپهبدان بر رأس هر منطقه، نظمی راهبردی و تمرکزگرا ایجاد کرد که هم در مواقع صلح کارآمد بود و هم در زمان جنگ. این الگوی تقسیم‌بندی، الگویی بود که بعدها در امپراتوری‌های بزرگ شرقی و حتی برخی نظام‌های غربی مورد الهام قرار گرفت.

اصلاحات مالی و پایه‌ریزی اقتصاد منسجم

خسرو نخستین کسی بود که با هدف ایجاد عدالت اجتماعی، نظام مالیات‌گیری را بر پایهٔ محاسبهٔ دقیق زمین و توانایی اقتصادی مردم سامان داد. حذف معافیت‌های بی‌دلیل و در عین حال، حمایت از اقشار ناتوان مانند سالمندان، روحانیون و نوجوانان، نشان‌دهندهٔ تلاشی برای توزیع عادلانه بار اقتصادی بود. این اصلاحات باعث شد که خزانه شاهی همواره در وضعیت باثباتی باقی بماند و در مواقع بحرانی، کشور از لحاظ مالی زمین‌گیر نشود.

تثبیت و گسترش مرزهای شاهنشاهی ایران

انوشیروان در عرصهٔ سیاست خارجی، به‌گونه‌ای عمل کرد که اقتدار ایران را تا سرحدات آسیای مرکزی، قفقاز، خاورمیانه و جنوب شبه‌جزیره عربستان بسط داد. نابودی هپتالیان با اتحاد هوشمندانه با ترکان، تصرف انطاکیه از روم، و پیوستن یمن به قلمرو ایران، دستاوردهایی نبودند که صرفاً حاصل قدرت نظامی باشند، بلکه نتیجهٔ بینش راهبردی و استفادهٔ سنجیده از دیپلماسی منطقه‌ای و جنگ‌های هدفمند بودند.

چهره‌ای فرهنگی و حامی فلسفه و دانش

در دوره‌ای که جهان غرب با سرکوب اندیشه‌های فلسفی دست‌و‌پنجه نرم می‌کرد، خسرو انوشیروان درب‌های دربار خود را به روی فیلسوفان یونانی که از آزار کلیسا گریخته بودند، گشود. این حرکت، نه‌تنها پناهی برای خرد و تفکر آزاد بود، بلکه موجب انتقال گنجینه‌های فکری یونان به فرهنگ ایرانی شد. ترجمه آثار افلاطون و ارسطو به زبان فارسی و نگهداری از آن‌ها، ایران را به پناهگاه فلسفه و علم تبدیل کرد. این روند حتی در سده‌های بعدی، زمینه‌ساز ظهور نهادهایی چون بیت‌الحکمه در بغداد شد.

نماد «پادشاه عادل» در سنت‌های تاریخی و ادبی

نام خسرو انوشیروان در ادبیات فارسی و عربی همواره مترادف با «عدالت شاهی» بوده است. فردوسی، نظامی، سعدی، و بسیاری دیگر از شاعران و نویسندگان، او را نمونهٔ آرمانی پادشاه عادل دانسته‌اند. این تصویر چنان نیرومند بود که حتی در حکمت سیاسی اسلامی نیز، از انوشیروان به‌عنوان الگوی حکومت عادلانه یاد شده و پادشاهان پس از او، تلاش کرده‌اند خود را به چنین تصویری نزدیک کنند.

بنیان‌گذار ارتباطات فرهنگی فراملی

در دوران خسرو، ایران به پلی میان سه تمدن مهم جهان تبدیل شد: یونان، هند و خاورمیانه. ورود کلیله و دمنه، شطرنج، و دانش پزشکی از هند به ایران، و نیز تبادل فکری با فیلسوفان یونانی، نه‌تنها موجب شکوفایی فکری جامعه شد، بلکه ایران را به مرکز جریان‌های فرهنگی و فکری منطقه بدل کرد. این ارتباطات، نقشی بنیادی در شکل‌گیری اندیشهٔ اسلامی در قرون بعدی ایفا کردند.

نهادسازی علمی و پزشکی

با تأسیس بیمارستان جندی‌شاپور، خسرو یکی از نخستین نمونه‌های نهاد پزشکی و دانشگاهی تاریخ جهان را پایه‌ریزی کرد. این مرکز علمی، که در آن پزشکان هندی، ایرانی و بعدها یونانی به تدریس و درمان مشغول بودند، نه‌تنها محل گردآوری دانش پزشکی بود، بلکه به مدلی برای آموزش عالی در تمدن اسلامی و حتی غرب قرون وسطی تبدیل شد.

اثرات پایدار معماری و هنر

طاق کسری یا ایوان مدائن که از دوران او برجای مانده، نه‌تنها نمادی از شکوه معماری ساسانی است، بلکه تجلی قدرت، دانش مهندسی و زیبایی‌شناسی دورهٔ او به شمار می‌رود. این بنا، هنوز هم الهام‌بخش معماران و نمادی از عظمت امپراتوری ایران در نگاه جهانیان است.

جمع‌بندی: خسرو انوشیروان، از اسطوره تا تاریخ

تأثیر خسرو انوشیروان، تنها در مرزهای سرزمینش باقی نماند؛ او چهره‌ای بود که با سیاست خردمندانه، عدالت اجتماعی، علاقه به علم و فلسفه، و دیپلماسی فعال، نقش خود را در تاریخ جهان تثبیت کرد. او را می‌توان نه فقط پادشاهی بزرگ در تاریخ ایران، بلکه یکی از بنیان‌گذاران سنت حکمرانی خردمندانه در شرق دانست؛ سنتی که بر پایهٔ عدالت، علم، گفتگو و فرهنگ بنا شده است. به همین سبب، خسرو انوشیروان، نه تنها در سکه‌های طلا و تاریخ‌نامه‌ها، که در ذهن و ضمیر ایرانیان تا امروز جاودانه مانده است.

مطلب مشابه: نگاهی بر زندگی سلطان محمود غزنوی پادشاه قدرتمند (از تولد تا حکومت و مرگ)