اشعار صوفی محمد هروی؛ غزلیات عاشقانه و عرفانی شاعر قرن نهم

بخش از سایت «روزانه» – با هدف ارائهٔ گزیده‌ای از اشعار صوفی محمد هروی، شاعر گمنام قرن نهم هجری، که بیشتر به خاطر اطعمه‌سرایی و نقیضه‌پردازی بر غزلیات حافظ و سعدی شهرت یافته است. با این حال، دفتر اشعار او شامل غزلیات غیرطنز نیز می‌شود که در آن‌ها مضامین عاشقانه و عرفانی رایج در سنت غزل فارسی دیده می‌شود. غزلیات غیرطنز صوفی هروی، برخلاف اشعار اطعمه‌اش که آکنده از طنز و نقیضه است، دارای زبانی ساده، روان و بی‌تکلف هستند. در این غزل‌ها، مضامین عاشقانه و عرفانی رایج در غزل کلاسیک فارسی (مانند تسلیم در برابر معشوق، بی‌اعتنایی به زاهد، و ارزش فقر عارفانه در برابر جاه و مقام) به شکلی آشنا و صمیمی بیان شده است. در این بخش از سایت، ضمن ارائهٔ گزیده‌ای از این غزلیات، به بررسی ویژگی‌های سبکی و درون‌مایهٔ عاشقانه و عرفانی آن‌ها خواهیم پرداخت.

غزلیات محمد هروی

عید پیوسته به نوروز و من از یار جدا
دل جدا گریه کند دیده خونبار جدا

خارخارست من دل شده را در سینه
تا فتادم به جهان زان گل رخسار جدا

زاهد شهر اگر می نخورد باکی نیست
کرد آن کار، ولی می‌کند این کار جدا

بلبل امروز مغنی شده در صحن چمن
شیشه را ساز کنون پر، می گلنار جدا

دارم از باغ وصالت هوس شفتالو
خوش بود میوه که خود می‌کنی از بار جدا

گر به غیر از گل روی تو نگاهی بکنم
باد در دیده من هر مژه یک خار جدا

دل صوفی که عیان برد دو چشم سیهت
چون به کوی تو غریب است نگه دار جدا

آن چشم نرگس به سر آن پسر مرا
چون لاله ساخت غرقه به خون جگر مرا

نیک و بدی چو هست به تقدیر چون کنم
زاهد رسید هم زقضا این قدر مرا

دردی است در دلم که مداوا لبان اوست
باشد دوای سینه بلی گلشکر مرا

بر دیده ها نشست چو تیر تو کاشکی
بودی به جای هر مژه چشم دگر مرا

عشق ترا چگونه نهان سازمت که هست
لبهای خشک شاهد و چشمان تر مرا

حال دلم شدست پریشان چو خط یار
بر هم ز دست شورش دور قمر مرا

صوفی مگر به منزل مقصود راه یافت
آری، دلیل عشق تو شد راهبر مرا

ای آنکه نیست غیر تو کس پادشاه ما
واندر دو کون راهنما و پناه ما

افتاده های بحر گناهیم دست گیر
ای دستگیر جمله حال تباه ما

برده سبق زجمله کفار این زمان
گر زان که عصمت تو نبودی پناه ما

در ظلمت گناه ببین یغفرالذنوب
چون مشعلی ست داشته در پیش راه ما

گرچه گناهکار…مفلسیم
در پیش رحمت تو چه سنجد گناه ما

آن دم که زاهدان عمل آرند در حساب
لطف تو آه اگر نشود عذرخواه ما

از آب رحمتش مگر…صوفیان
سیاه ما

جستم بسی و سعی نمودم، به هیچ باب
یاری نیافتم به جهان بهتر از کتاب

غیر از صراحی می صافی و روی خوب
گر خسرو زمانه بود زو کن اجتناب

آمد خیال دوست مرا دوش در نظر
چون من که دید در همه دنیا شب آفتاب

در دل نشسته مهر رخ او به جای جان
آری، چو جای گنج بود منزل خراب

هجران آن نگار عذابی است بس الیم
با دیدن رقیب عذابی است بر عذاب

در دور چشم مست و لب می فروش او
زهاد شهر روزه گشادند از شراب

در چنگ غم بساز تو امروز صوفیا
از حد گذشت ناله ز آه تو چون رباب

ای لعل جانفزای تو سرچشمه حیات
مستند از دو چشم تو ذرات کاینات

پیدا نمی شود سر یک مو دهان تو
نطق شکر فشان تو شد حل مشکلات

خال سیاه بر لب او بین که چون مگس
بنشسته و به وجه حسن می خورد نبات

بوسی زکوه حسن به بیچاره ده که مال
افزون همی شود چون برون می کنی زکات

با نامه سیاه چو شوقت برم به خاک
یابم به روز حشر من ناتوان نجات

هر کس که یافت از لب جان پرور تو کام
اندر امان چو خضر شد از شدت ممات

صوفی بیا که خیمه ازین خاک بر کنیم
ما را چو هست خاطر محزون درین هرات

اشعار مجذوب تبریزی / گزیده غزلیات عاشقانه و عارفانه شاعر سده یازدهم

عکس نوشته اشعار صوفی محمد هروی

مرا عشق تو رسوای جهان ساخت
چو مشک او را بلی نتوان نهان ساخت

مرا گویند بی او صبر پیش آر
کجا بر آتش سوزان توان ساخت

نمی سازد دلم بی او به جانم
اگر آن شوخ من با این و آن ساخت

قتیل غمزه و ابروی اویم
چه حاجت تیغ با تیر و کمان ساخت

نهان می داشتم در دل غمت را
لب خشک و رخ زردم عیان ساخت

میان بر بست بهر کشتن من
خدا ا و را به جانم مهربان ساخت

جز اندوه و فراق یار، صوفی
غم دیگر ندارد، هم به آن ساخت

امروز مرا فرقت آن روی چو ماه است
در هجر ندانم که در آفاق چه ماه است

از خلق نخواهم که کنم درد تو پنهان
اما چه کنم این دو رخ زرد گواه است

گوید که مکش آه، مرا آه چه سازد
خورسندی بیمار چو از ناله و آه است

زلف آمد و بگرفت همه عارض او را
آشفتگی من همه از زلف سیاه است

کردم نظری و دلم افتاد درین قید
از قید دل ای دیده ترا عین گناه است

ای دل چو اسیر سر زلف و ذقنی تو
شب حاضر خود باش که در راه تو چاه است

باشد رخ صوفی و قدوم تو چو در شهر
مقبول بود زر که برو سکه شاه است

وه که جانم گشت چون از درد بی آرام دوست
ساقیا لطفی بکن جامی بده با نام دوست

مانده بر بادام چشمانش دهان پسته باز
همچو من افتاده مسکین چون کند بادام دوست

می کنم جان را نثار مقدم میمون او
گر به من پیک صبا آرد دمی پیغام دوست

هر زمان تیر خدنگ غمزه بر جانم زند
منت ایزد را که هردم می رسد پیغام دوست

جان اگر باشد مراد دوست ای پیک اجل
ریز در دم خون من تا خوش برآید کام دوست

از غبار آن زمین چشم مرا پر نور کن
ای صبا چون بگذری دامن کشان بر بام دوست

می رود صوفی زدنیا، وین تمنا در سرش
تا کند جان را نثار امروز بر اقدام دوست

مرا ز آدم خاکی چو غم بود میراث
کجاست دامن ساقی کزو رسم به غیاث

جهان بود حدثی بازمانده از فرعون
بشو به آب قناعت تو دست ازین احداث

چو گنده پیر قبیح است دهر مردم خوار
برو چو اهل یقینش طلاق کن به ثلاث

فلک چو حادثه زای است زو مشو ایمن
پناه بر به در می فروش از آن احداث

جهان چو بر سر راه قیامت است بلی
منه اساس اقامت که نیست جای اثاث

خبیثه ای است جهان و تو باز عالم قدس
چو کرکسان مکن امروز خوی بر اخباث

بنه تو دل به غم و غصه جهان صوفی
چو این رسید ز حوا و آدمت میراث

بارها گفته امت واحد و اثنی و ثلاث
کین جهان کهنه اساس است منه در وی اثاث

حدث جمله سگان است چو دنیا، این دم
آب می کن طلب و دست بشو زین احداث

سور نوروز دمیدند، بده ساقی می
آمد اموات ریاحین به در از هر اجداث

دو موافق به هم و شیشه میهای کهن
در چمن خوش بود اثنا که چنین گشت ثلاث

با غم و درد بساز ای دل بیچاره من
چون ترا آمده این ز آدم خاکی میراث

ببر از جور فلک جانب میخانه پناه
مگرت باده حمرا برساند به غیاث

صوفیا حاصل دنیای دنی مرداریست
چو خبیث است تو دل می ننهی بر اخباث

ای تو چون زلف چرایی، به من شیدا کج
راست گویم منشین بهر خدا با ما کج

آمده زلف به دزدیدن آن سیب ذقن
هندوست و چه عجب گر بود آن لالا کج

بر بساط ای شه خوبان به رخ زردم بین
همچو فرزین تو متاز ای بت من عمدا کج

سرو تعظیم تو هر روز به جا می آرد
بود او پیش قد دلکش تو بالا کج

گفت…من امروز رقیب و غلط است
راست هرگز نشود در نظر بینا کج

گر کجی راست نیاید زخلایق اما
خوش بود آن خم ابرو به رخ زیبا کج

آن پری چهره ندانم که چرا آخر کار
باخت با صوفی دلسوخته شیدا کج

می کشم هر نفس از درد جدایی آوخ
جگری دارم از اندوه فراقش لخ لخ

مشو ای دل تو ملول از سخن سرد رقیب
خنکی را نتوان کرد برون از دل یخ

نظر از جان دل خسته من بازمگیر
گر فزونند محبان تو از مور و ملخ

آتش هفت سقر، لاشی و معدوم شود
شرری گر فتد از نار دلم بر دوزخ

…شده گفتند رقیب از کویش
بود آیا که زبنیاد بر افتد آن رخ

می پزم باز خیال لب آن مه، بنشین
تا که حلوای شکر پخته شود در مطبخ

هر که در عشق ببیند تن صوفی گوید
اندرین خرقه چه باریک و ضعیف است این نخ

بیا که شاهد گل در چمن نقاب گشاد
سر نیاز صراحی به پای جام نهاد

میان به خدمت پیر مغان ببندم چون
گشاد بند قبا غنچه در چمن به گشاد

مبند دل به جهان کو به کس وفا نکند
اگر چه تخت سلیمانش می رود بر باد

برآر غسل تو در آب نیستی وان گه
درآ به میکده کاین جاست عین فیض آباد

ز پیر میکده بستان قدح به شرط ادب
مرید عشق شوو سر مپیچ ازین ارشاد

به کوی او نرسد کس مگر به علم ادب
به کعبه ره نتوان برد جز به استعداد

وفا به کس نکند این جهان ببین صوفی
شدند خلق چه مغرور این خراب آباد

گر سایه آن ماه به سوی چمن افتد
از رشک قدش لرزه به سرو سمن افتد

صد چشمه آب خضر از خاک برآید
هر جا که لعابی به زمین زآن دهن افتد

رفت از سر کوی تو دل از دست رقیبان
صد آه از آن خسته که دور از وطن افتد

هر جا که برآرم ز تمنای تو آهی
فریاد ازین واقعه بر مرد و زن افتد

بنگر که چو مصباح دلیلی شده روشن
از عکس تن دوست که در پیرهن افتد

بر غنچه زند بوسه ز شوق دهن او
روزی که صبا سوی چمن همچو من افتد

زان خسرو خوبان دل صوفی شده مجروح
آری غم شیرین همه بر کوهکن افتد

اشعار نیر تبریزی؛ گلچین غزلیات و اشعار عاشقانه شاعر قدیمی

قطعات صوفی محمد هروی

آن که از مشک به رخساره نشانی دارد
قامتی دلکش و باریک میانی دارد

چشم و ابروی تو و غمزه خونریز به هم
ترک مستی است به خود تیر و کمانی دارد

سر به گوش تو اگر زلف در آورد مرنج
هندوی تست مگر راز نهانی دارد

ای خیال رخ دلدار به چشمم بنشین
زان که هم سبزه و هم آب روانی دارد

خاک پای سگ کویت نفروشد به دو کون
چه کند این دل درویش همانی دارد

ناله بلبل از آن است که او می داند
که گل اندر عقب خویش خزانی دارد

پیر شد صوفی سودازده در فرقت یار
لیک اندر سر خود عشق جوانی دارد

آن ترک مست، دیده چو از خواب باز کرد
با عاشقان غمزده آهنگ ناز کرد

شانه چو ره به گیسوی او برد لاجرم
با دست کوته او عملی بس دراز کرد

دور اوفتد ز کعبه مقصود سالها
از کوی دوست هرکه هوای حجاز کرد

محراب ابروی تو ندیدست از آن سبب
زاهد به کنج صومعه شبها نماز کرد

هر کس که دید طلعت خوب تو دیده را
بر روی دلبران دو عالم فراز کرد

ساقی بیار باده که دارم دلی حزین
زان لعبها که این فلک حقه باز کرد

صوفی به آب دیده کند غسل هر شبی
چون شمع گریه ها که به سوز و گداز کرد

ایا حکیم مسیحا دم ستوده خصال
عوارضات ز تشخیص تو بپرهیزد

به هر مریض که چشم عنایت تو فتد
درین زمانه یقین دان نصیحت آمیزد

مراست یک مرضی واقع این زمان به بدن
که از تردد او دیده خون همی ریزد

مثانه سرد و ازین غم جگر مرا شده گرم
که هیچ مرغ بدن شهوتی نه انگیزد

تکبری به دماغش چنان شدست پدید
که گر سلام کند فرج، بر نمی خیزد

مثال خسته یکساله سر نهاده به جای
چو…بنده همین آب دیده می ریزد

به حیله جانب خلوت سراش چون ببرم
مثال خر فکند سر به پیش و بستیزد

چو بخت کرد فراموش یار ازین جهتم
دل شکسته بگوئید با که آمیزد

ایا حکیم ز لطف و کرم دوایی کن
وگر نه صوفی مسکین ز شهر بگریزد

آن زلف سیه که دلربا شد
در عشق بلای جان ما شد

در سایه سرو ایستاده
بینند که سرو چون دو تا شد

از شادی دهر گشته آزاد
تا دل به غم تو مبتلا شد

عاشق چه رود به کعبه امروز
در کوی تو مرو را صفا شد

بیگانه شود ز خویش ای دوست
با درد تو هر که آشنا شد

از شوق دو ابرویت به محراب
عمرم همه صرف در دعا شد

صوفی به امید آن که روزی
در کوی تو ره برد گدا شد

روی تو آتش است و برو خال چون سپند
زآن رو، ز چشم بد نرسد مر ترا گزند

دیگر نبات را به جهان قیمتی نماند
زآن دم که کرد حقه لعل تو نیمخند

چون نیشکر ز قد تو لاف دروغ زد
قناد در دکانش از آن ساخت بند بند

در حقه های زلف تو دل ماند مبتلا
آهو کجا رود چو در افتاد در کمند

ای زاهدان چه منع من از عشق می کنید
بادست چون نصیحت مجنون مستمند

ما عاشقیم و هر دو جهان زیر پای ماست
آری به یمن دولت عشقیم سربلند

تلخ است صبر بر دل صوفی ولی چه باک
بیمار را چو داروی تلخ است سودمند

ای خجل در چمن از قامت تو سرو بلند
چشم شوخ تو سبق برده زبادام خجند

دل زابروی تو پیوسته گرفتار بلاست
چون رهد مرغ که افتاده بود دام کمند

این چه بالا و میان است و چه ابرو و چه چشم
یارب از چشم بدانت نرسد هیچ گزند

چه زنی لاف ز میم دهن تنگ حبیب
برو ای غنچه سیراب، تو بر خویش بخند

ای پری در غم سودای توام دیوانه
ناز تا کی بود و جور و جفاهای تو چند

چه نشینی به رقیبان و دلم خون سازی
گر وفایی نکنی جور و جفا هم مپسند

صوفیا چند کنی ناله، ز خوبان گفتی
گر تو خواهی که به کس دل ندهی دیده ببند

رباعیات همام تبریزی؛ گلچین اشعار عاشقانه و رباعیات 💖

روز ازل که طینت آدم سرشته اند
بر صفحه دلم غم او را نوشته اند

عاشق شدی، هرآینه باید جفا کشید
بر می دهد بلی به زمین هر چه کشته اند

ای زاهدان چو منع من از عشق می کنید
من چون کنم که در گل من این سرشته اند

عشق از برای زینت انسان پدید شد
محروم ازین شرف به یقین دان، فرشته اند

آنها رسیده اند به مقصود کین زمان
دامان غم گرفته و خود را بهشته اند

خون شد دلم در آتش سودایش و هنوز
تا بر سرم چهار ز غم او نوشته اند

در جامه دید چون تن صوفی نگار گفت
باریکتر ازین نخ دیگر نرشته اند

آن کس که روز را به فراق تو شب کند
گر در غم تو زنده بماند عجب کند

از تف و تاب عشق دل من به جان رسید
راحت کجا بود بدنی را که تب کند

زاهد اگر به خواب ببیند لب ترا
در کنج صومعه، می حمرا طلب کند

عیشی که عاشقان به غمش در جهان کنند
خسرو کجا به مجلس خود آن طرب کند

دوشینه هر که لاف زد از تار زلف او
زآنش به گوشمال، مغنی ادب کند

از شوق چشم مست تو کان عین فتنه است
شیخ زمانه میل به آب عنب کند

صوفی مستمند ز سودای لعل یار
عناب را ببوسد و میل رطب کند

اشعار کوتاه صوفی محمد هروی

دل برد از من آن پسر پیرهن کبود
گر جان نرفت در پی او، آن دگر که بود

رفت آن نگار و گریه فزون است هر زمان
چون رفت عمر، اشک ندامت بگو چه سود

هر جا سرود عشق تو گویند عاشقان
از چشمه سار دیده من می رود درود

در سینه جای کرد چو جان در بدن مقیم
هر ناوکی که بر دل مجروح من گشود

عاشق به جور بر نتوانست داشت دل
هر چند خویش را به جفای تو آزمود

آیینه دلم شده از زنگ غم سیاه
جز باده کی توان ز دل آن زنگ را زدود

آن دم به عشق دست در آغوش داشتم
کادم هنوز در عدم آباد خفته بود

در چنگ غم فتاده، چه سازد، عجیب نیست
صوفی مستمند بنالد اگر چو عود

خرم آن روز که دیدار توام روزی بود
وصل جان بخش توام دولت پیروزی بود

قصد جان داری و در سینه فکندی آتش
با من اینها ز تو از غایت دلسوزی بود

غمزه بر کشتن عشاق چه تعلیم کنی
نیک استاست چه حاجت به بدآموزی بود

گفتمش ریخته شد خون رقیب تو به خاک
گفت احسنت مرا زان که بسی موزی بود

گرچه شد عاشق و رسوای جهان عیب مکن
چه کند صوفی درویش چو این روزی بود

بر عارض تو خط، چو پراکنده می شود
ترک فلک غلام ترا بنده می شود

آن دم نبات را نکند هیچ کس قبول
کان لعل شکرین تو پر خنده می شود

دانی که چیست نرگس مخمور سر به پیش
از چشمهای مست تو شرمنده می شود

آن را که کشت غمزه شوخ تو بی گناه
چون از لبت شنود سخن زنده می شود

گویی که دل چراست برین آستان مقیم
جانا سگان کوی ترا انده می شود

از خون مشوی دامن رعنای خویش را
کز چشم عاشقان تو زاینده می شود

وا حرتا که از سر کوی تو نامید
صوفی مستمند تو برکنده می شود

قطعات قطران تبریزی { گلچین زیباترین اشعار شاعر قدیمی }

ساقیا عید صیام آمد و نوروز رسید
سبزه از هر طرفی چون خط معشوق دمید

می کند بلبل شوریده حکایت به چمن
انتظاری که به وصل گل سیراب کشید

کی گشاید به چمن از طربی عید دلش
همچو من هر که بود از رخ دلدار بعید

گو غنیمت شمر امروز که بس ارزان است
هر که سودای بتی را به دو عالم بخرید

اشک من در هوس خاک کف پای حبیب
سالها رفت در آن کوی و به گردش نرسید

روح را گشت میسر شرف پابوسش
دل اگر دولت وصل تو به جان می طلبید

در ره عشق تو صوفی شده سرگردان آه
نیست این بادیه را هیچ کرانی چو بدید

هر شب من و غمهای تو و روی به دیوار
جز شمع نسوزد دل کس بر من افگار

در عشق جفا و ستم و جور رقیبان
این هر سه بلا را بکشم آه به ناچار

در کوی سلامت شرف عشق مجاب است
ترک سر و دستار کن و باده به دست آر

غمهای تو این نوع که آورد به من رو
جان در سرو کار تو کنم عاقبت کار

شوری است به دور قمر و فتنه عالم
بد عارض زیبای تو آن زلف سیه کار

پابوس توام دست دهد عاقبت الامر
گر بخت شود بر من بیچاره مددگار

صوفی چه کنی ناله شبها ز فراقش
بختت چو به خواب است چه از دیده بیدار

بیا که عید صیام است و باز فصل بهار
غم زمانه بدل کن به باده گلنار

چو دهر حادثه زای است و عمر مستعجل
اگر تو مست نباشی چرا شوی هشیار

سبوی باده به دست آر با پری رویی
چه مانده ای تو گرفتار جبه و دستار

خمار باده لعل لبان او دارم
درین خمار تو ساقی صراحیی زخم آر

به خواب، لعل لبان تو دوش می دیدم
مراست این شرف آری ز دولت بیدار

ز یمن عشق تو گشتم غنی بحمدالله
مراست چهره زرین و دیده دربار

به روز واقعه در دامن تو آویزد
بروید از گل صوفی مستمند چو خار

خواهم نظری در رخ خوب تو دگر بار
از عمر چو سیری نبود ای بت عیار

چشم تو به هم برزده حال دل ما را
دانم که چنینها نکند مردم هشیار

گل خار شده باز و چمن گشته معطر
کاکل زده ای شانه مگر دوش به گلزار

بر عارض آن ماه خط سبز عیان شد
ای دل حذر از عین بلاکن به شب تار

در مذهب رندان می پنهان دو گناه است
با ناله نی باده خور و عود به چنگ آر

شب پرتو روی تو مرا در نظر آمد
از نور بلی بهره برد دیده دیدار

آن غمزه شد از کشتن عشاق پشیمان
آری چو انابت بود اندر دل بیمار

صوفی به حذر باش که گفتند ازین پیش
خواهی که به کس دل ندهی دیده نگه دار

عکس نوشته اشعار صائب تبریزی + اشعار منتخب و کوتاهِ او

ساقیا عید صیام آمد و هنگام بهار
به علی رغم صراحی شکنان باده بیار

از سر کوی تو هرگز نروم سوی چمن
بی جمال تو بود در نظر من گل خار

عمر چون باد وزان است و فلک حادثه زای
چون دمی خوش گذرد با تو غنیمت می دار

حالیا این دو سه دم را تو بیا خوش گذران
چون نداری خبر از خاتمت و اول کار

آن که بودست دلا، پیر خرابات کجاست
دست در دامن آن اهل کرم زن زنهار

غم دنیا چه خوری باده خور و شاد بزی
یک نصیحت بشنو عمر نباشد چو دوبار

صوفی از صحبت ناجنس برو رنجه مباش
مثلی هست که از مار چه زاید جز مار

اشعار کوتاه قطران تبریزی؛ مجموعه رباعیات و شعر کوتاه گلچین شده