معنی ضرب المثل نیم غاز بابام را میخواهم ( ریشه، معنی لغوی و انشا )
ضربالمثل «نیمغاز بابام را میخواهم» از امثال کنایی و پرمعنای زبان فارسی است که به توقعات بیجا، زیادهخواهی و پافشاری بر حقوقِ موهوم اشاره دارد. این مثل زمانی به کار میرود که کسی، به ناحق، چیزی را از دیگری طلب کند که اصلاً به او تعلق ندارد یا سهم او در آن، ناچیز و بیارزش است. در این بخش، ضمن ارائهٔ معنی لغوی، ریشهٔ تاریخی و داستانی از این ضربالمثل، به انشایی ادبی برای درک بهتر آن میپردازیم.
معنای لغوی
«نیمغاز» یعنی نصف یک غاز، یا یک غازِ نصفشده.
در زبانِ عامیانه، «غاز» واحدی برای پول بوده است.
میگویند یک غاز، واحدِ پولیِ بیارزش بوده و حدود یک هفتمِ پشیز ارزش داشته است.
«بابام» یعنی پدرم.
«میخواهم» یعنی طلب میکنم و درخواست مینمایم.
معنای تحتاللفظی این جمله این است که «نصفِ غازِ پدرم را میخواهم».
اما در ضربالمثل، این جمله به صورت کنایی و طعنهآمیز به کار میرود.
معنای کنایی و ضربالمثلی
این ضربالمثل را در مواقعی به کار میبرند که کسی برای پس گرفتنِ چیزیِ بیارزش یا مبلغیِ ناچیز، خیلی کوشا باشد.
یا وقتی کسی با پافشاریِ زیاد، خواهانِ بازپسگیریِ حقِ بسیارِ کوچکِ خود است.
و این پافشاری، گاهی برای دیگران خندهدار یا عجیب به نظر میرسد.
در واقع، این جمله یعنی:
«من برای به دست آوردنِ حقِ کوچکِ خود، این همه راه را آمدهام و این همه زحمت را متحمّل شدهام.
حالا باید آن را بگیرم، هر چند که بیارزش باشد.»
این مثل معمولاً در موقعیتهایی به کار میرود که کسی با تلاشِ بسیار، به دنبالِ چیزی است که ارزشِ چندانی ندارد.
و این تلاشِ زیاد، برای دیگران جایِ تعجّب دارد.
مطالب مشابه: معنی ضرب المثل حالا هم نوبت رقاصی من است | معنی ضرب المثل حالا من میو
ریشه و داستان
ریشهٔ این ضربالمثل به افسانهای شیرین برای کودکان بازمیگردد.
مرحوم دهخدا در کتاب «امثال و حکم» این داستان را نقل کرده است:
روزی روزگاری، نجّاری فقیر و همسرش در روستایی زندگی میکردند.
آنها صاحبِ فرزند نمیشدند و از این بابت، غمگین بودند.
روزی همسرِ نجّار، در خانه مشغولِ پختنِ ناهار بود.
آهی کشید و گفت:
«کاش من پسری داشتم که این غذا را تا گرم است به دکانِ پدرش میبرد.
و در کارها به او کمک میکرد.
و در خانه هم، مونسِ من بود.
و اینگونه، دلِ من و همسرم را شاد میکرد.»
ناگهان، نخودی از دیگ بیرون جست و گفت:
«از این به بعد، من پسرِ تو هستم.
و هر کاری باشد، برایت انجام میدهم.»
زن، شادمان شد و به نخود گفت:
«غذای پدرت را به دکانش ببر تا او هم خوشحال شود.»
نخود، غذا را به دکان برد.
نجّار پرسید: «تو که هستی؟»
نخود گفت: «من از این به بعد، پسرِ تو هستم.
هر کاری باشد، برایت انجام میدهم.»
نجّار خوشحال شد و گفت:
«حالا که اینطور است و تو یاورِ پدر هستی،
به قصر برو و نیمغازِ مرا که عواملِ حاکم به زور بابتِ خراج از من گرفتهاند، پس بگیر.»
نخود گفت: «فرمانبردارم.»
و عازمِ سفر شد.
در راه، به زنی رسید که کنارِ چشمهای رخت میشست.
نخود از او خواهش کرد که لباسهایِ خاکیِ او را هم بشوید.
امّا زن گفت: «صابون کم دارم و به شستنِ لباسهایِ تو نمیرسد.»
نخود، تمامِ آبِ چشمه را خورد و در شکمش جا داد و به راهش ادامه داد.
در راه، به شغالی رسید.
شغال پرسید: «کجا میروی؟»
نخود گفت: «میروم نیمغازِ پدرم را پس بگیرم.»
شغال گفت: «مرا هم با خود ببر، شاید بتوانم کمکت کنم.»
نخود قبول کرد.
امّا بعد از مدّتی، چون نخود خیلی تند میرفت، شغال خسته شد و گفت:
«من نمیتوانم پا به پایِ تو بیایم.»
نخود گفت: «پس دندانهایت را در میآورم و تو را در شکمم جا میدهم.»
شغال قبول کرد.
نخود، دندانهایِ شغال را درآورد و او را در شکمش جا داد.
روز بعد، در راه به پلنگی رسید.
پلنگ هم تقاضا کرد که نخود او را با خود ببرد تا کمکش کند.
نخود قبول کرد.
امّا بعد از مدّتی، پلنگ هم خسته شد.
پس نخود، دندانهایِ پلنگ را درآورد و او را هم در شکمش جا داد.
رفتند تا به قصر رسیدند.
در آنجا، نخود، قصدِ خود را به حاکم گفت و نیمغازِ پدرش را خواست.
حاکم عصبانی شد و دستور داد تا او را در قفسِ خروسهایِ جنگی بیندازند.
تا خروسها چشمانش را درآورند.
امّا نخود، عطسهای کرد و شغال از دهانش بیرون جست.
نخود، دندانهایِ شغال را به او داد و شغال، همهٔ خروسها را خورد.
حاکم دستور داد او را در قفسِ سگهایِ شکاری بیندازند.
امّا باز نخود، عطسهای کرد و پلنگ از شکمش بیرون آمد.
نخود، دندانهایِ پلنگ را به او داد و پلنگ، تمامِ سگها را از بین برد.
اینبار، حاکم دستور داد تا آتشِ بزرگی درست کنند.
تا نخود را درونِ آن بسوزانند.
امّا نخود، تمامِ آبِ چشمه را که خورده بود، رویِ آتش خالی کرد و آن را خاموش نمود.
حاکم که دید حریفِ نخود نمیشود،
او را به خزانهٔ قصر برد تا نیمغازِ پدرش را بردارد.
نخود، مقدارِ زیادی از جواهراتِ خزانه را در شکمش جا داد.
و فقط یک نیمغاز در دستش نگه داشت.
از خزانه بیرون آمد و نیمغاز را به حاکم نشان داد.
و به خانه برگشت.
وقتی به خانه رسید، به مادرش گفت:
«مرا به چرخِ نخریسی ببند.
و هر بار که میچرخد، آرام با دوکِ نخریسی به پشتِ من بزن.»
مادر، همین کار را کرد.
تا تمامِ جواهرات از شکمِ نخود بیرون ریخت.
و از آن به بعد، نجّار و همسرش با فرزندشان، به شادی زندگی کردند.
مطالب مشابه: معنی ضرب المثل آنقدر شور بود که خان هم فهمید | معنی ضرب المثل نابرده رنج گنج میسر نمیشود
تفسیر و تحلیل
این ضربالمثل از چند منظر قابل بررسی است:
از منظر اخلاقی:
این مثل به ما میآموزد که باید برای حقِّ خود، هر چند که کوچک باشد، ایستادگی کنیم.
و از پسگرفتنِ آن، کوتاهی نکنیم.
از منظر روانشناسی:
این مثل، نشاندهندهٔ پافشاری و پشتکار است.
نخود، با وجودِ اینکه فقط یک نیمغازِ بیارزش را میخواست،
امّا با پشتکارِ بسیار، تمامِ موانع را پشتِ سر گذاشت.
و در نهایت، به هدفِ خود رسید.
از منظر اجتماعی:
این مثل، نقدی است به کسانی که حقِّ دیگران را پایمال میکنند.
و وقتی کسی برای حقِّ خود ایستادگی میکند، او را مسخره میکنند.
از منظر ادبی:
این مثل، نمونهای از «افسانههایِ عامیانه» است.
جایی که یک شخصیتِ کوچک (نخود)، با هوش و پشتکار، بر همهٔ موانع غلبه میکند.
کاربردهای امروزی
امروزه این مثل در موقعیتهای مختلفی به کار میرود:
– وقتی کسی برای پسگرفتنِ یک مبلغِ ناچیز، خیلی تلاش میکند.
– وقتی کسی برای احقاقِ حقِّ کوچکِ خود، به دنبالِ یک مسئول میگردد.
– وقتی کسی با پافشاریِ زیاد، خواهانِ بازپسگیریِ یک شیءِ بیارزش است.
– وقتی در محیطِ کار، کسی برای دریافتِ یک حقِّ جزئی، نامهنگاریهایِ زیادی میکند.
– در بحثهایِ حقوقی، وقتی کسی برای یک مبلغِ ناچیز، به دادگاه میرود.
حکایت امروزی: آن کارمند و مبلغِ ناچیز
در یکی از ادارات، کارمندی بود به نام آقای رضایی.
او چند سال قبل، مبلغِ ناچیزی بابتِ اضافهکاری به او بدهکار بودند.
مبلغ، آنقدر کم بود که بسیاری از همکارانش، از دریافتِ آن منصرف شده بودند.
امّا آقای رضایی، هر ماه، به واحدِ مالی میرفت و پیگیرِ آن مبلغ میشد.
همکارانش به او میگفتند:
«آقای رضایی! این مبلغ که ارزشِ چندانی ندارد.
بیخیال شوید!»
امّا آقای رضایی میگفت:
«نیمغازِ بابام را میخواهم!
این مبلغ، حقِّ من است.
هر چند که ناچیز باشد، باید آن را بگیرم.»
او ماهها، نامهنگاری کرد و پیگیری نمود.
تا اینکه بالاخره، مبلغِ خود را دریافت کرد.
همکارانش با تعجّب گفتند:
«آقای رضایی! شما واقعاً مثلِ همان نخود، پافشاری کردید!»
آقای رضایی خندید و گفت:
«حقِّ انسان، هر چند که کوچک باشد، ارزشِ پیگیری دارد.
همانطور که نخود، برای یک نیمغاز، این همه راه را آمد.»
مطالب مشابه: معنی ضرب المثل فیلش یاد هندوستان کرده | معنی ضرب المثل باز هم خطش
انشا: نیمغاز بابام را میخواهم
مقدمه
ضربالمثلهای فارسی، هر یک داستانی پنهان دارند که در لابهلایِ کلمات، حقیقتی بزرگ را آشکار میسازند.
یکی از این مثلهایِ شیرین و آموزنده، جملهٔ «نیمغاز بابام را میخواهم» است.
این عبارتِ کوتاه، روایتگرِ داستانِ کسانی است که برای حقِّ خود، هر چند که ناچیز باشد، ایستادگی میکنند.
و با پشتکارِ بسیار، به هدفِ خود میرسند.
بدنه
داستان از جایی آغاز میشود که نجّاری فقیر، نیمغازِ خود را که به زور از او گرفتهاند، میخواهد.
او پسرِ نخودِ خود را به قصر میفرستد تا حقِّ او را پس بگیرد.
نخود نیز با وجودِ اینکه فقط یک نیمغازِ بیارزش را میخواهد،
امّا با پشتکارِ بسیار، تمامِ موانع را پشتِ سر میگذارد.
او آبِ چشمه را میخورد، شغال و پلنگ را در شکمش جا میدهد،
و در نهایت، با هوش و زیرکی، بر حاکم غلبه میکند.
و نیمغازِ پدرش را پس میگیرد.
این داستانِ ساده، حکایتِ بسیاری از رفتارهایِ روزمرهٔ ماست.
کسانی که برای حقِّ خود، هر چند که ناچیز باشد، ایستادگی میکنند.
کسانی که با پشتکارِ بسیار، به دنبالِ احقاقِ حقِّ خود هستند.
کسانی که از تلاشِ بسیار، برای به دست آوردنِ چیزیِ کمارزش، دریغ نمیکنند.
ضربالمثل «نیمغاز بابام را میخواهم» به ما میآموزد که:
حقِّ انسان، هر چند که کوچک باشد، ارزشِ پیگیری دارد.
نباید به خاطرِ ناچیز بودنِ یک حق، از آن چشمپوشی کنیم.
و با پشتکار و تلاش، باید به دنبالِ حقِّ خود باشیم.
نتیجهگیری
ضربالمثل «نیمغاز بابام را میخواهم» پندی است دربارهٔ پافشاری برای حقِّ خود.
این مثل به ما میگوید که:
اگر حقِّ ما، هر چند که ناچیز باشد، پایمال شده است،
باید برای پسگرفتنِ آن، تلاش کنیم.
و از هیچ کوششی، دریغ نکنیم.
چرا که حقِّ انسان، ارزشِ پیگیری دارد.
و همانطور که نخود، با پشتکارِ خود، به هدفش رسید،
ما نیز میتوانیم با تلاش و پشتکار، به حقِّ خود برسیم.
سؤال ۱: معنی اصلی این ضربالمثل چیست؟
پاسخ: کنایه از طمعورزی و توقعِ نابهجای کسی که از شما طلب چیزی دارد که حقش نیست و پیشتر هم از شما نیکی دیده است.
سؤال ۲: ریشهٔ داستانی این ضربالمثل چیست؟
پاسخ: این ضربالمثل احتمالاً از تحریف و تغییر شکل ضربالمثل «کاه بده کالا بده، یک غاز و نیم بالا بده» ساخته شده است که داستان آن به رشوه دادن تاجر به مأمور گمرک و طلبِ اضافهپرداخت از سوی مأمور بازمیگردد
سؤال ۳: امروزه در چه موقعیتی از این ضربالمثل استفاده میشود؟
پاسخ: موقعی که کسی با ادعای طلبِ یک حق کوچک و نامربوط (نیمغاز)، توقع دارد از شما سهمی بزرگتر (غاز کامل) بگیرد و اسباب زحمت شما را فراهم کند.
سؤال ۴: انشا با این ضربالمثل چگونه نوشته شود؟
پاسخ: با مقدمهای در معرفی مثل، روایت داستانی از طمعورزی و توقع بیجا در بدنه، و نتیجهگیری دربارهٔ عواقب زیادهخواهی.
