علت خارش چشم در حساسیت فصلی چیست؟ علائم، درمان و راه‌های پیشگیری

خارش چشم یکی از آزاردهنده‌ترین نشانه‌های حساسیت فصلی است؛ احساسی که فرد را وادار می‌کند مدام چشم‌هایش را بمالد، در حالی که همین کار می‌تواند قرمزی، تورم و سوزش را بیشتر کند. این مشکل معمولاً در بهار و اوایل تابستان با افزایش گرده گیاهان شدت می‌گیرد، اما کپک، گردوغبار، موی حیوانات و آلودگی هوا نیز می‌توانند در تمام سال محرک آن باشند.

مهم‌ترین نکته این است که هر چشم قرمز و خارش‌داری الزاماً آلرژیک نیست. خشکی چشم، التهاب لبه پلک، عفونت ویروسی یا باکتریایی، ورود جسم خارجی و حتی استفاده نادرست از لنز تماسی می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند. در این راهنمای جامع از روزانه، علت خارش چشم در حساسیت فصلی، نشانه‌های تشخیصی، درمان‌های کم‌خطر، انواع قطره و علائمی را بررسی می‌کنیم که نیازمند ارزیابی فوری چشم‌پزشک هستند.

حساسیت فصلی چگونه باعث خارش چشم می‌شود؟

سطح سفید چشم و بخش داخلی پلک با لایه نازک و شفافی به نام ملتحمه پوشیده شده است. وقتی ماده حساسیت‌زا مانند گرده درختان، علف‌ها یا علف‌های هرز با این سطح تماس پیدا می‌کند، سیستم ایمنی آن را به اشتباه تهدید تلقی می‌کند. در افراد مستعد، آنتی‌بادی IgE سلول‌های التهابی را تحریک می‌کند تا موادی از جمله هیستامین آزاد کنند. هیستامین موجب گشادشدن رگ‌ها، خارش، قرمزی، اشک‌ریزش و تورم پلک می‌شود؛ مجموعه‌ای که «ورم ملتحمه آلرژیک» نام دارد.

نوع فصلی این التهاب با الگوی گرده‌افشانی گیاهان ارتباط دارد. نوع دائمی ممکن است در تمام سال و در واکنش به مایت گردوغبار خانه، شوره حیوانات یا کپک دیده شود. آلرژی معمولاً هر دو چشم را درگیر می‌کند و مسری نیست؛ بنابراین بر خلاف ورم ملتحمه ویروسی یا باکتریایی از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود.

علائم حساسیت چشمی چیست؟

• خارش واضح که معمولاً علامت غالب است؛
• قرمزی سفیدی چشم و داخل پلک؛
• اشک‌ریزش و ترشح آبکی و شفاف؛
• پف یا ورم پلک‌ها، به‌خصوص پس از بیدارشدن؛
• سوزش، احساس ناراحتی یا وجود شن‌ریزه در چشم؛
• همراهی با عطسه، آبریزش بینی، خارش بینی یا گرفتگی بینی؛
• تشدید علائم در فضای باز، روزهای خشک و بادی یا هنگام نظافت خانه؛
• تاری دید گذرا به علت اشک‌ریزش زیاد که معمولاً با پلک‌زدن بهتر می‌شود.

خارش شدید به نفع آلرژی است، ولی تشخیص قطعی فقط بر اساس یک علامت انجام نمی‌شود. اگر تاری دید پایدار باشد، درد وجود داشته باشد یا نور آزارتان دهد، معاینه لازم است. برای آشنایی با یکی دیگر از علل قرمزی اطراف چشم می‌توانید مطلب پاره شدن مویرگ زیر چشم را نیز بخوانید؛ البته این عارضه با حساسیت چشمی یکی نیست.

محرک‌های شایع خارش چشم در فصل آلرژی

۱. گرده درختان، چمن و علف‌های هرز

گرده‌ها بسیار سبک‌اند و با باد جابه‌جا می‌شوند. نوع گرده غالب به منطقه جغرافیایی و فصل بستگی دارد. معمولاً روزهای خشک و بادی علائم شدیدتر و پس از بارندگی موقتاً کمتر می‌شوند.

۲. مایت گردوغبار خانه

مایت‌ها موجودات میکروسکوپی هستند که در تشک، بالش، فرش و مبلمان پارچه‌ای زندگی می‌کنند. اگر علائم هنگام خواب، مرتب‌کردن رختخواب یا جاروکردن بیشتر می‌شود، این محرک می‌تواند نقش داشته باشد.

۳. شوره و ترشحات حیوانات

عامل حساسیت فقط موی حیوان نیست؛ پروتئین‌های موجود در پوسته‌های ریز پوست، بزاق و ادرار نیز می‌توانند محرک باشند و روی لباس، فرش و مبلمان باقی بمانند.

۴. کپک و رطوبت

هاگ کپک در محیط‌های نمناک، حمام، زیرزمین و اطراف خاک گلدان بیشتر است. رفع منبع رطوبت و تهویه مناسب از پنهان‌کردن بو با خوشبوکننده مؤثرتر است.

۵. دود، عطر و آلودگی هوا

دود سیگار، اسپری‌ها، عطرهای تند، کلر استخر و آلودگی معمولاً آلرژن واقعی نیستند، اما سطح چشم را تحریک می‌کنند و می‌توانند علائم آلرژی یا خشکی را تشدید کنند.

تفاوت حساسیت چشمی با خشکی چشم و عفونت

این جدول فقط برای راهنمایی است و جای معاینه را نمی‌گیرد. آلرژی و خشکی چشم می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند و حتی بعضی آنتی‌هیستامین‌های خوراکی خشکی را بیشتر کنند. التهاب لبه پلک نیز ممکن است با پوسته‌ریزی کنار مژه‌ها، سوزش و احساس جسم خارجی همراه باشد.

برای درمان فوری خارش چشم چه کنیم؟

چشم‌ها را نمالید

مالیدن چشم شاید چند ثانیه حس خوبی ایجاد کند، اما آزادشدن مواد التهابی را بیشتر می‌کند و تورم و خارش را شدت می‌دهد. مالش شدید همچنین می‌تواند به سطح چشم آسیب بزند. به‌جای آن چشم‌ها را ببندید و کمپرس خنک روی پلک‌ها قرار دهید.

از کمپرس سرد استفاده کنید

یک پارچه تمیز را با آب خنک مرطوب کنید، آب اضافی را بگیرید و چند دقیقه روی چشم بسته بگذارید. پارچه را میان افراد مشترک استفاده نکنید. یخ را مستقیم روی پوست پلک یا چشم قرار ندهید.

لنز تماسی را خارج کنید

تا برطرف‌شدن کامل قرمزی و خارش از لنز استفاده نکنید. لنز می‌تواند آلرژن را روی سطح چشم نگه دارد و التهاب را بدتر کند. اگر با لنز دچار درد، قرمزی یا تاری دید شده‌اید، موضوع را جدی بگیرید و برای ارزیابی سریع اقدام کنید.

اشک مصنوعی ساده را در نظر بگیرید

اشک مصنوعی روان‌کننده می‌تواند آلرژن‌ها را رقیق کرده و ناراحتی ناشی از خشکی را کاهش دهد. در مصرف مکرر، فرآورده‌های بدون نگهدارنده معمولاً انتخاب مناسب‌تری هستند؛ بااین‌حال نوع محصول و دفعات مصرف را از داروساز یا چشم‌پزشک بپرسید.

قطره و دارو برای حساسیت چشمی

انتخاب دارو به شدت، مدت و علت علائم بستگی دارد. نام تجاری و وضعیت بدون نسخه یا نسخه‌ای داروها در کشورها متفاوت است؛ بنابراین از داروساز یا پزشک راهنمایی بگیرید، بروشور دارو را بخوانید و برای کودک، بارداری، شیردهی، بیماری‌های چشمی یا مصرف هم‌زمان داروها خودسرانه تصمیم نگیرید.

1. قطره‌های روان‌کننده یا اشک مصنوعی: آلرژی را متوقف نمی‌کنند، اما شست‌وشوی سطح چشم و کاهش سوزش و خشکی کمک‌کننده است.
2. قطره‌های آنتی‌هیستامین: اثر هیستامین را کاهش می‌دهند و برای خارش و قرمزی آلرژیک به کار می‌روند.
3. قطره‌های تثبیت‌کننده ماست‌سل یا ترکیبی: برای کنترل و پیشگیری از علائم استفاده می‌شوند و بعضی از آن‌ها با مصرف منظم بهترین اثر را دارند.
4. آنتی‌هیستامین خوراکی: وقتی عطسه و آبریزش بینی نیز وجود دارد ممکن است کمک کند، اما برخی انواع خواب‌آورند یا خشکی چشم را بیشتر می‌کنند.
5. قطره کورتونی: فقط در موارد شدید و با تجویز و پیگیری چشم‌پزشک؛ مصرف خودسرانه می‌تواند فشار داخل چشم را بالا ببرد، آب‌مروارید ایجاد کند یا بعضی عفونت‌ها را بدتر کند.

روش صحیح استفاده از قطره چشم

1. دست‌ها را با آب و صابون بشویید.
2. سر را کمی عقب ببرید و پلک پایین را آرام پایین بکشید.
3. بدون تماس نوک قطره‌چکان با چشم، مژه یا پوست، یک قطره در کیسه پلک پایین بچکانید.
4. چشم را آرام ببندید و گوشه داخلی چشم کنار بینی را حدود یک دقیقه با انگشت فشار ملایم دهید.
5. اگر چند نوع قطره دارید، درباره فاصله زمانی مناسب از پزشک یا داروساز سؤال کنید.
6. تاریخ بازشدن و شرایط نگهداری را رعایت کنید و قطره را مشترک استفاده نکنید.

راه‌های پیشگیری و کاهش تماس با آلرژن‌ها

• در روزهای خشک، بادی و پرگرده، پنجره‌ها را تا حد امکان بسته نگه دارید.
• هنگام خروج از خانه عینک آفتابی بزرگ یا عینک محافظ بزنید تا تماس مستقیم گرده با چشم کمتر شود.
• پس از بازگشت به خانه دست و صورت را بشویید، لباس بیرون را عوض کنید و در صورت تماس زیاد با گرده دوش بگیرید.
• لباس و ملحفه را در روزهای پرگرده بیرون از خانه خشک نکنید.
• روبالشی را مرتب بشویید و اتاق خواب را از گردوغبار دور نگه دارید.
• هنگام گردگیری از دستمال مرطوب استفاده کنید تا ذرات در هوا پخش نشوند.
• فیلتر تهویه را طبق دستور سازنده تعویض کنید و رطوبت و کپک خانه را کنترل کنید.
• حیوان خانگی را وارد اتاق خواب نکنید و پس از تماس با آن دست‌ها را بشویید.
• از دود سیگار، اسپری خوشبوکننده و جریان مستقیم باد کولر یا پنکه به چشم دوری کنید.
• لوازم آرایش چشم را مشترک نکنید و محصولی را که باعث سوزش شده کنار بگذارید.

اگر کار طولانی با نمایشگر علائم را تشدید می‌کند، پلک‌زدن آگاهانه و استراحت‌های منظم به کاهش خشکی کمک می‌کند. التهاب عمومی بدن موضوع گسترده‌تری است؛ برای آشنایی با الگوی تغذیه‌ای مناسب می‌توانید مطلب مواد غذایی ضد التهاب را بخوانید، اما هیچ ماده غذایی جای درمان اختصاصی بیماری چشم را نمی‌گیرد.

درمان‌های خانگی نامناسب و باورهای اشتباه

• گلاب، چای، عسل، آب‌لیمو یا عرقیات را داخل چشم نریزید. استریل‌نبودن یا نامناسب‌بودن اسیدیته این مواد می‌تواند تحریک یا عفونت ایجاد کند.
• چشم را با آب‌نمک خانگی نشویید. غلظت نادرست و آلودگی احتمالی خطرناک است؛ فقط از فرآورده استریل مخصوص چشم استفاده کنید.
• آنتی‌بیوتیک درمان آلرژی نیست. قطره آنتی‌بیوتیک بر التهاب آلرژیک یا ویروسی اثری ندارد و باید فقط در جای درست مصرف شود.
• کمپرس گرم همیشه مناسب نیست. برای پف و خارش آلرژیک، کمپرس خنک معمولاً آرام‌کننده‌تر است؛ گرما بیشتر در برخی مشکلات لبه پلک کاربرد دارد.
• خارش را با مالش درمان نکنید. این کار چرخه خارش و التهاب را تشدید می‌کند.

چه زمانی خارش چشم نیاز به مراجعه فوری دارد؟

در موارد زیر منتظر نمانید و برای ارزیابی فوری پزشکی یا چشم‌پزشکی اقدام کنید:

• درد چشم یا احساس جسم خارجی که برطرف نمی‌شود؛
• کاهش دید، تاری دید پایدار، دیدن هاله، جرقه یا سایه؛
• حساسیت واضح به نور؛
• قرمزی بسیار شدید، به‌خصوص اگر یک‌طرفه باشد؛
• آسیب، ورود جسم خارجی یا پاشیدن ماده شیمیایی به چشم؛
• قرمزی یا درد چشم در فردی که لنز تماسی استفاده می‌کند؛
• سردرد شدید همراه با تهوع و قرمزی چشم؛
• ترشح چرکی فراوان، تورم شدید یا تب؛
• بروز علائم در نوزاد، به‌ویژه نوزاد کمتر از یک ماه؛
• تداوم یا بدترشدن علائم با وجود مراقبت مناسب.

خارش چشم در کودکان، بارداری و استفاده‌کنندگان لنز

کودکان

کودک ممکن است به‌جای بیان خارش، مرتب چشمش را بمالد یا پلک بزند. تشخیص آلرژی از عفونت در کودک همیشه آسان نیست. برای انتخاب قطره، سن مجاز و دوز اهمیت دارد؛ بنابراین داروی بزرگسال را خودسرانه برای کودک استفاده نکنید.

بارداری و شیردهی

کمپرس خنک و کاهش تماس با آلرژن‌ها گزینه‌های غیردارویی مناسبی هستند، اما ایمن‌بودن هر قطره یا قرص باید با پزشک یا داروساز بررسی شود. «بدون نسخه» بودن به معنی مناسب‌بودن برای همه افراد نیست.

استفاده‌کنندگان لنز

در زمان التهاب لنز را کنار بگذارید و درباره زمان شروع دوباره آن سؤال کنید. همه قطره‌ها با لنز سازگار نیستند. رعایت زمان تعویض لنز، محلول استاندارد، شستن و خشک‌کردن دست و هرگز نخوابیدن یا شناکردن با لنز مگر با دستور اختصاصی، خطر عفونت را کاهش می‌دهد.

پزشک چگونه علت خارش چشم را تشخیص می‌دهد؟

پزشک درباره زمان شروع، فصلی‌بودن، تماس با گرده یا حیوان، نوع ترشح، مصرف لنز، داروها و سابقه آسم، اگزما یا آلرژی سؤال می‌کند و چشم و پلک را معاینه می‌کند. در موارد معمول آزمایش آلرژی لازم نیست؛ اما اگر محرک نامشخص باشد، علائم شدید یا طولانی شوند یا درمان معمول پاسخ ندهد، ممکن است بررسی بیشتر توسط متخصص آلرژی یا چشم‌پزشک پیشنهاد شود.

جمع‌بندی

علت خارش چشم در حساسیت فصلی، واکنش سیستم ایمنی به موادی مانند گرده و آزادشدن هیستامین در سطح چشم است. درگیری دوطرفه، خارش شدید، اشک‌ریزش شفاف و همراهی با عطسه و آبریزش بینی، آلرژی را محتمل‌تر می‌کند. پرهیز از مالش، کمپرس خنک، کنارگذاشتن موقت لنز، کاهش تماس با محرک و استفاده درست از اشک مصنوعی یا داروی ضدحساسیت با راهنمایی متخصص، معمولاً علائم را کنترل می‌کند.

بااین‌حال، درد، حساسیت به نور، کاهش دید، قرمزی شدید، تماس شیمیایی یا قرمزی در فرد لنزی از علائم حساسیت ساده محسوب نمی‌شوند و نیاز به ارزیابی سریع دارند. مهم‌تر از یافتن یک راه‌حل فوری، تشخیص درست علت است؛ زیرا درمان آلرژی، خشکی و عفونت یکسان نیست.

سؤالات متداول درباره خارش چشم و حساسیت فصلی