نگاهی بر زندگی خوارزمی دانشمند بزرگ ایرانی از تولد تا دستاوردها و اختراعات او

محمد بن موسی خوارزمی از چهره‌هایی است که نام او فقط در تاریخ علم ایران و جهان اسلام نمانده، بلکه در زبان و دانش امروز نیز زنده است. واژه‌هایی مانند الگوریتم و جبر، مستقیم یا غیرمستقیم به نام و آثار او پیوند دارند و همین موضوع نشان می‌دهد که خوارزمی فقط یک دانشمند قرن سوم هجری نبود؛ او یکی از پایه‌گذاران شیوه‌ای تازه برای فکر کردن به عدد، معادله، محاسبه و حل مسئله بود.

در این مطلب از روزانه، بیوگرافی خوارزمی را کامل‌تر و دقیق‌تر مرور می‌کنیم؛ از ابهام‌های مربوط به تولد و خانواده تا حضور در فضای علمی بغداد و بیت‌الحکمه، آثار مهم در جبر، حساب، نجوم و جغرافیا، نقش او در گسترش اعداد هندی-عربی، تأثیر نامش بر واژه الگوریتم، بزرگداشت‌های جهانی و اشتباهات رایجی که درباره زندگی و اختراعات او گفته می‌شود.

اطلاعات سریع درباره خوارزمی

• نام کامل: ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی
• دوره زندگی: حدود ۷۸۰ تا حدود ۸۵۰ میلادی
• زادگاه احتمالی: خوارزم یا ناحیه‌ای مرتبط با خوارزم؛ برخی گزارش‌ها نیز لقب قُطرُبُلی را ذکر کرده‌اند، بنابراین محل تولد دقیق قطعی نیست.
• دوره تاریخی: خلافت عباسی، به‌ویژه عصر مأمون
• مرکز فعالیت علمی: بغداد و بیت‌الحکمه
• حوزه‌های اصلی: ریاضیات، جبر، حساب، نجوم، جغرافیا و گاه‌شماری
• مهم‌ترین اثر: کتاب المختصر فی حساب الجبر و المقابله
• میراث زبانی: واژه‌های algebra از عنوان کتاب جبر و algorithm از لاتینی‌شده نام خوارزمی ریشه گرفته‌اند.

ابهام‌های تاریخی در زندگی خوارزمی

یکی از نکات مهم درباره خوارزمی این است که برخلاف بزرگی علمی او، اطلاعات دقیق و گسترده‌ای درباره زندگی شخصی‌اش در دست نیست. منابع معتبر تاریخ علم نیز تأکید می‌کنند که باید در نقل جزئیات زندگی او با احتیاط سخن گفت؛ زیرا بخشی از گفته‌ها درباره زادگاه، خانواده، سفرها و حتی برخی القاب او بر اساس روایت‌های بعدی یا تفسیرهای مختلف از منابع کهن است.

نام «خوارزمی» معمولاً نشان می‌دهد که خود او یا خانواده‌اش به ناحیه خوارزم پیوند داشته‌اند. در عین حال، لقب‌هایی مانند «قُطرُبُلی» و «مجوسی» در برخی منابع آمده و درباره تفسیر آن‌ها اختلاف وجود دارد. بنابراین بهتر است در متن‌های دقیق گفته شود که خوارزمی دانشمندی ایرانی/خوارزمی‌تبار در جهان اسلام قرن سوم هجری بود، نه اینکه جزئیات تولد او را با قطعیت کامل بیان کنیم.

درباره دین او نیز باید دقیق بود. مقدمه کتاب جبر خوارزمی نشان می‌دهد که هنگام نگارش این اثر مسلمان بوده است. اما برخی لقب‌ها باعث شده درباره پیشینه خانوادگی یا مذهبی خاندان او بحث‌هایی مطرح شود. نتیجه دقیق‌تر این است که او در فضای علمی و فرهنگی جهان اسلام فعالیت می‌کرد و آثار علمی خود را به زبان عربی نوشت، زبانی که در آن دوره زبان اصلی علم و پژوهش در قلمرو عباسی بود.

بیت‌الحکمه بغداد و جایگاه خوارزمی در آن

بیت‌الحکمه یا خانه حکمت، یکی از مهم‌ترین مراکز علمی و ترجمه در دوره عباسی بود. در این مرکز، آثار یونانی، هندی، ایرانی و سریانی ترجمه، بررسی و گاه اصلاح می‌شدند. خوارزمی در چنین فضایی رشد علمی کرد؛ فضایی که در آن ریاضی‌دانان، منجمان، جغرافی‌دانان و مترجمان کنار هم کار می‌کردند و دانش‌های مختلف را به زبان عربی منتقل می‌ساختند.

کار خوارزمی را باید در همین زمینه تاریخی فهمید. او فقط ناقل دانش پیشینیان نبود؛ بلکه دانسته‌های هندی، یونانی و ایرانی را در قالبی آموزشی، منظم و کاربردی بازنویسی کرد. همین ویژگی باعث شد آثار او برای قرن‌ها در شرق و غرب قابل استفاده بماند. کتاب جبر او برای مسائل عملی مثل ارث، تقسیم زمین، تجارت، اندازه‌گیری و محاسبه طراحی شده بود و همین کاربردی بودن، آن را از بسیاری از نوشته‌های نظری متمایز می‌کرد.

تولد و اوایل زندگی

از زندگی این دانشمند بزرگ چیز زیادی در دسترس نیست چرا که خوارزمی تمام زندگی خود را صرف نوشتن از علم کرده و در دست‌نوشته‌های خود اطلاعات بسیار کمی درباره زندگی خود هست. اما چیزی که احتمال می‌رود این است که او احتمالاً در سال 185 هجری قمری در خوارزم به دنیا آمده. البته در تاریخ طبری چنین ذکر شده که گویا او در فرات به دنیا آمده و بعدها به سمت خراسان رفته است.

البته تاریخ‌نگاران از یک چیز دیگر مطمئنند و آن مسلمان بودنِ خوارزمی است چرا که او در نوشته‌های خود چنین بیان کرده: خدایی که محمد را روزگاری به پیامبری فرستاد که پیوند مردم با پیامبران گسسته شد و حق ناشناخته ماند…پیامبری که با آمدنش کوردلان بینا شدند و گمراهان از هلاکت رهایی یافتند… خدا بر محمد و خاندانش درود فرستد. از این کلام برمی‌آید که وی هنگام تألیف این کتاب مسلمان بوده‌است.

شرایط حکومتی در زمان خوارزمی

خوارزمی در دوران شکوه علوم اسلامی زیست می‌کرد و در آن زمان بخش عمده‌ای از ایران تحت حاکمیت عباسیان بود. خوارزم، دجله و فرات همگی تحت نفوذ اعراب بوده و خوارزمی نیز در این شهرها زیست می‌کرده است. دوران عباسیان، دورانی بود که اعراب بر علم توجه بسیار زیادی داشتند و هزینه‌های زیادی را نیز صرف دانشمندان و تحصیل آن‌ها در غرب و شرق می‌کردند. اگر نگاهی بر تاریخ داشته باشیم؛ این دوران، دوران ظهور دانشمندان بزرگی است که بیشتر آن‌ها نیز ایرانی بودند و درباریان بر آن‌ها توجه ویژه‌ای داشتند.

عزیمت به هند و تحصیل در بزرگ‌ترین کتابخانه جهان اسلام

تاریخ‌نگاران می‌گویند قبل از اینکه خوارزمی در دارالحکمه (کتابخانه طلایی که اوج شکوه و دانایی در جهان اسلام بود) مستقر شود او را به هند فرستادند تا حساب هندی را بیاموزد. وی پس از بازگشت دو اثر «حساب الهند» و دیگری «الجبر و المقابله» را نگاشت. وی نتایجی را که یونانیان و هندیان به دست آورده بودند را تلفیق و سبب انتقال مجموعه‌ای از معلومات جبری و حسابی شد که در ریاضیات قرون وسطی تأثیر عمیقی گذاشت.

می‌گویند مأمون بخش‌های مربوط به هند را به او واگذار کرده بود که این نشان از آشنایی وی به علوم و سرزمین‌های هند دارد. وی همچنین مسئول تهیه اطلسی از نقشه‌های آسمان و زمین بود. شاید وی از جمله کسانی بود که در اندازه‌گیری طول نصف‌النهار کره زمین در دشت سنجار شرکت داشته‌است.

واثق خلیفه از قراری که ابن خردادبه حکایت می‌کند تحت تأثیر ذوق کنجکاوی، خوارزمی منجم را با عده‌ای به بیزانس فرستاد تا درباره محل غاری که می‌گویند اصحاب کهف در آنجا مدفون شده‌اند تحقیق کند؛ البته این موضوع هرگز توسط منابع دقیق مورد تایید واقع نشده است.

خوارزمی با تصحیح ترجمه گروه ابراهیم فزاری از کتاب سدهانت هندی و سپس نوشتن کتاب حساب الهند در سال 825 میلادی در واقع اولین دانشمند اسلامی بود که مستقلاً کتابی درباره حساب و سیستم اعداد نوشت و همراه الکندی و تنی دیگر از دانشمندان نقش مهمی در بهینه کردن اعداد هندی و حساب هندی و رساندن آن به تمدن اسلامی و اروپا بازی کرد.

مطلب مشابه: نگاهی بر زندگی ابوعلی سینا؛ زندگینامه ابن سینا دانشمند بزرگ ایرانی

مهم‌ترین آثار خوارزمی

آثار خوارزمی در چند حوزه علمی نوشته شده‌اند و هرکدام بخشی از میراث او را شکل داده‌اند. برخی از این آثار به شکل کامل باقی نمانده‌اند و بعضی فقط از طریق ترجمه‌های لاتینی یا گزارش‌های نویسندگان بعدی شناخته می‌شوند.

• المختصر فی حساب الجبر و المقابله: مهم‌ترین اثر خوارزمی در جبر و یکی از پایه‌های اصلی شکل‌گیری جبر به عنوان شاخه‌ای مستقل از ریاضیات.
• کتاب حساب هندی یا رساله حساب: اثری درباره عددنویسی هندی-عربی و شیوه محاسبه با نظام ارزش مکانی ده‌دهی.
• زیج سند هند: اثر نجومی خوارزمی که از سنت‌های نجومی هندی و تا اندازه‌ای بطلمیوسی تأثیر پذیرفته بود.
• صورة الارض: اثر جغرافیایی خوارزمی که در آن مختصات بسیاری از مکان‌ها، رودها، دریاها، کوه‌ها و شهرها آمده بود.
• آثار مربوط به اسطرلاب و ساعت آفتابی: برخی منابع به نوشته‌هایی درباره ساخت و کاربرد اسطرلاب و نیز ساعت آفتابی اشاره کرده‌اند، هرچند همه آن‌ها به صورت کامل به دست ما نرسیده‌اند.
• مقاله درباره گاه‌شماری یهود: رساله‌ای که نشان می‌دهد خوارزمی در تقویم‌ها و محاسبات زمانی نیز مهارت داشته است.

خوارزمی و بنیان‌گذاری جبر به شکل نظام‌مند

خوارزمی جبر را به صورت مستقل، آموزشی و نظام‌مند صورت‌بندی کرد و آن را در کتابی با عنوان «الجبر و المقابله» شرح داد. که امروزه ما به اختصار جبر و معادله می‌نامیم. او توانست توسط این علم جدید معادلات درجه دوم را حل کند و راه را برای حل معادلات درجه بالاتر نیز هموار کرد. او علاوه بر این حل هندسی معادلات را (به‌وسیله شکل‌ها) نیز ابداع کرد.

جبر خوارزمی نخستین اثر مستقل تاریخ ریاضیات در موضوع جبر است. واژه‌هایی چون algebra در زبان‌های انگلیسی، فرانسه و مانند آن، همگی به‌واسطه زبان‌های لاتینی مأخوذ از واژه «الجبر» عربی است که نخستین‌بار در عنوان عربی این اثر به این معنی به کار رفته‌است. فردریک رُزن در 1831 میلادی آن را به انگلیسی ترجمه کرد.

خوارزمی در کتاب خود به جای مجهول درجه اول یعنی (X) از کلمه شیء به معنی چیز نامعلوم استفاده می‌کند. عیسویان اروپا در اسپانیا هنگامی که کتاب‌های مسلمانان را به زبان خود ترجمه کردند، کلمه عربی «شیء» را با اندکی تحریف با تلفظ «Xei» برگرداندند و پس از آنکه نوشتن معادلات به صورت نمادگذاری معمول شد (قرن 16) اروپاییان «X» را به عنوان حرف اول آن واژه به جای مجهول درجه اول اختیار کردند.

خوارزمی نخست عدد را به صورت ترکیبی از واحدها توصیف می‌کند، سپس اصطلاحاتی را که در علم جبر به کار می‌روند را تعریف می‌کند. این اصطلاحات عبارتند از «شیء»، «مال»، «عدد» یا «درهم». سپس به تقسیم‌بندی معادلاتی می‌پردازد که از ترکیب‌های مختلف این اصطلاحات با یکدیگر ایجاد می‌شوند.

همچنین لازم به ذکر است که جبر از ریشه جَبَرَ در عربی گرفته شده که به معنای شکسته بندی و جُبران است، اما خوارزمی آن را بر عملِ افزودن جمله‌های مساوی بر دو سوی یک معادله، برای حذف جمله‌های منفی، اطلاق می‌کند.

چرا خوارزمی را پدر جبر می‌دانند؟

پیش از خوارزمی نیز مسئله‌های جبری در تمدن‌های مختلف وجود داشت؛ بابلیان، یونانیان و هندیان هرکدام روش‌هایی برای حل مسائل عددی و هندسی داشتند. اما اهمیت خوارزمی در این است که جبر را به صورت یک دستگاه آموزشی مستقل، مرتب و قابل استفاده برای مسائل عمومی ارائه کرد. او معادلات خطی و درجه دوم را به چند نوع اصلی تقسیم کرد و روش‌های حل آن‌ها را با توضیح کلامی و گاه با استدلال هندسی نشان داد.

در کتاب خوارزمی، «الجبر» به معنای کامل کردن یا جبران کردن طرف‌های معادله و «المقابله» به معنای موازنه و ساده‌سازی دو طرف معادله است. این دو عمل، هسته اصلی روش خوارزمی برای حل معادلات بودند. از عنوان همین کتاب، واژه algebra در زبان‌های اروپایی شکل گرفت.

نکته مهم این است که خوارزمی از نمادهای امروزی مثل x و y استفاده نمی‌کرد. ریاضیات او بیشتر با واژه‌ها نوشته می‌شد. او برای مجهول از مفهوم «شیء» و برای مربع مجهول از «مال» استفاده می‌کرد. بعدها با تحول نمادگذاری در اروپا، نوشتار جبری شکل امروزی‌تری پیدا کرد، اما پایه نظری و آموزشی جبر خوارزمی برای چند قرن تأثیرگذار باقی ماند.

از خوارزمی تا الگوریتم؛ چرا نام او هنوز زنده است؟

یکی از جالب‌ترین بخش‌های میراث خوارزمی، پیوند نام او با واژه «الگوریتم» است. نوشته‌های او درباره محاسبه با اعداد هندی-عربی در قرون میانه به لاتین ترجمه شد و نام خوارزمی در صورت‌هایی مانند Algoritmi یا Algorismi وارد زبان علمی اروپا شد. به مرور، این نام به روش‌های محاسبه مرحله‌به‌مرحله با اعداد تبدیل شد و بعدها در معنای گسترده‌تر «الگوریتم» به کار رفت.

امروزه الگوریتم در ریاضیات، برنامه‌نویسی، هوش مصنوعی، موتورهای جستجو، شبکه‌های اجتماعی، رمزنگاری و علوم داده کاربرد دارد. البته خوارزمی مخترع رایانه یا الگوریتم‌های دیجیتال نبود؛ اما نام او به دلیل نقش آثارش در آموزش روش‌های محاسبه، به یکی از بنیادی‌ترین واژه‌های علم رایانه تبدیل شده است.

آیا خوارزمی عدد صفر را اختراع کرد؟

یکی از اشتباهات رایج این است که گفته می‌شود خوارزمی «مخترع صفر» بوده است. روایت دقیق‌تر این است که مفهوم صفر و نظام ارزش مکانی پیش از خوارزمی در ریاضیات هند وجود داشت، اما خوارزمی در انتقال، توضیح و گسترش این نظام در جهان اسلام و سپس از راه ترجمه‌های لاتینی در اروپا نقشی بزرگ داشت.

به همین دلیل، بهتر است به جای جمله «خوارزمی صفر را اختراع کرد» بگوییم: خوارزمی از مهم‌ترین چهره‌هایی بود که روش محاسبه با اعداد هندی-عربی و جایگاه صفر در نظام عددنویسی ده‌دهی را به صورت منظم شرح داد و به گسترش آن کمک کرد. این بیان هم دقیق‌تر است و هم ارزش علمی کار او را کم نمی‌کند.

نگارش رساله حساب

«الجمع و التفریق» نخستین کتابی بود که نظام ارزش مکانی را (که آن نیز از هند بود) به نحوی اصولی و منظم شرح می‌داد. نسخه منحصربه‌فرد لاتین آن در کتابخانه دانشگاه کمبریج نگهداری می‌شود. خوارزمی در کتاب نشان می‌دهد که چطور می‌توان هر عدد دلخواه را به کمک نه رقم هندسی و صفر نوشت. سپس اعمال مزبور به جمع و تفریق، دو برابر کردن، نصف کردن، ضرب، تقسیم و جذر گرفتن از اعداد صحیح و همچنین عملیات محاسبه‌ای مربوط به کسرهای شصت شصتی را شرح می‌دهد. خوارزمی جذر اعداد را با شیوه ریاضیدان و منجم قرن پنجم هندی «آریابهاتا» می‌گرفت که براساس مجذور یک دو جمله‌ای قرار داشت.

مطلب مشابه: نگاهی بر زندگی زکریای رازی، دانشمند بزرگ ایرانی کاشف الکل از تولد تا مرگ

تفکر بر روی علم نجوم

بعد از فتوحات زیاد در زمینه ریاضی؛ خوارزمی وارد عرصه نجوم و ستاره‌شناسی شده و شروع به تحقیق در این زمینه کرد. کتاب «عمل الاصطرلاب» درباره چگونگی ساختن اسطرلاب، و کتاب «العمل بالاصطرلاب» در چگونگی به کار بردن و استفاده از این وسیله اندازه‌گیری نجومی است. هیچ اثری نه از متن عربی آن‌ها و نه ترجمه‌ای کامل به زبان‌های دیگر باقی نمانده و بیشتر دانسته‌های ما از گزارش‌های بعدی و اشاره‌های نویسندگان هم‌عصر یا نزدیک به عصر او به دست آمده است.

کتاب «الرخامه» خوارزمی که درباره ساخت ساعت آفتابی افقی نوشته شده‌است. این کتاب بیشتر برای تعیین اوقات نماز نوشته شده که بعدها اساس و پایه محاسبات مثلثات کروی قرار گرفت.

وی اطلسی از نقشه آسمان و زمین تهیه کرد و نیز نقشه‌های جغرافیایی بطلمیوس را اصلاح کرد.

کتاب جغرافی خوارزمی با عنوان صورةالارض، شامل طول‌ و عرض جغرافیایی محل‌های مختلف روی ربع مسکون بود و در هر بخش جاها بر حسب تقسیم‌ بندی قدیمی «هفت اقلیم» مرتب شده‌است. نام مکانها با کتاب بطلمیوس یکی است و مختصات آنها، گاه یکسان یا بنابر روشی منظم متفاوت است ولی بسیار دور از آن است که ترجمه یا اقتباسی از رساله بطلمیوس بوده باشد و ترتیب نقشه‌ها و کتاب از ریشه متفاوت است.

این کتاب را «نالینو» به ایتالیایی ترجمه کرده و او نقشه خوارزمی را تهیه شده به امر مأمون می‌داند که از نقشه بطلمیوس دقیق‌تر است. مخصوصاً سرزمین‌هایی که زیر فرمان اسلام قرار داشتند دقیق‌تر بیان شدند. بهبود دیگر حذف درازی گزاف دریای مدیترانه در نقشه‌های بطلمیوس است. هر چند گاه اشتباهاتی بیش از بطلمیوس هم دارد.

خوارزمی مقاله‌ای با نام «مقاله فی استخراج تاریخ الیهود و اعیادهم» دارد که در آن از مهارتهای نجومی و جغرافی‌دانی و مورخ بودنش در تنظیم مقاله استفاده کرده‌است. نسخه‌ای خطی از این مقاله در کتابخانه بانکیپور موجود است. آن هم در حوزه‌ای مثل یهود با آن همه حساسیت‌هایی که همواره در جهان اسلام نسبت به این قوم و آیین وجود داشته و چنین حرکتی جای تأمل بیش از پیش در کار وی و هم عصرانش را می‌طلبد.

خوارزمی در جغرافیا و نقشه‌نگاری

اثر جغرافیایی خوارزمی با عنوان «صورة الارض» یا «تصویر زمین» نشان می‌دهد که او فقط ریاضی‌دان نبود. در این کتاب، مختصات جغرافیایی شهرها، رودها، کوه‌ها، دریاها و مناطق مختلف آمده است. بسیاری از پژوهشگران این اثر را در ارتباط با سنت جغرافیایی بطلمیوس بررسی می‌کنند، اما کار خوارزمی تنها ترجمه ساده نبود؛ او در برخی مناطق، به‌ویژه سرزمین‌های شناخته‌شده‌تر برای جهان اسلام، داده‌ها را اصلاح و بازآرایی کرد.

جغرافیای خوارزمی برای فهم جهان در دوره عباسی اهمیت داشت. چنین آثاری در کنار نجوم، تقویم و ریاضیات، کاربردهای عملی زیادی داشتند؛ از محاسبه مسیرها و شناخت سرزمین‌ها گرفته تا تعیین قبله، اندازه‌گیری‌ها و طراحی نقشه‌های گسترده‌تر.

نقش خوارزمی در دستگاه ارزش مکانی ده‌دهی

همان‌طور که نوشتیم؛ خوارزمی اولین کسی بود که نقش خوارزمی در دستگاه ارزش مکانی ده‌دهی را وارد ریاضیات کرد. دانشمند ایرانی مستقر در ناسا چنین می‌گوید: در حوزه حساب خوارزمی نخستین فردی است که نقش خوارزمی در دستگاه ارزش مکانی ده‌دهی را وارد جهان اسلام می‌کند. 400 سال اروپاییان برای استفاده از صفر دچار مشکل بودند. بیش از 500 سال در اروپا کتاب‌های حساب با جمله «چنین گفت خوارزمی» آغاز می‌شد. در قرن 9 اعداد اعشاری از راه اسپانیا وارد اروپا می‌شود.

ریاضی‌دان اتریشی، شعر زیبایی برای خوارزمی سروده با این مضمون «زمانی که خوارزمی با علم و دانش به سراغ ما آمد، ما بربری بیش نبودیم و او می‌‌خواست ما را با بوسه‌ای بیدار کند و ما این بوسه را احساس نکردیم.» از سوی دیگر یکی از موسیقی‌دانان آمریکایی برای خوارزمی در ریاضیات وی را با موسیقی منعکس کرده است.

در خارج افرادی هستند که در جبر کار‌هایی شبیه به خوارزمی انجام داده‌اند. ما لوحی از بابل قدیم دارم که معادله‌ای درجه دو بر آن ترسیم شده و از سوی دیگر نمونه‌هایی بر پاپیروس‌های مصری وجود دارد، اما نکته اساسی این است که خوارزمی معادله‌ای می‌نویسد و توصیه می‌کند که چگونه باید به جلو رفت تا به راه‌حل رسید. شاهکار اصلی وی اثبات صحیح بودن آن است، در حالی‌که پیش از وی فقط پیشنهاد‌هایی برای راه‌حل مطرح بوده، بنابراین از وی به‌عنوان پدر علم جبر یاد می‌کنند.

مطلب مشابه: نگاهی بر زندگی جلال آل احمد نویسنده و مترجم؛ زندگینامه او از تولد تا مرگ مشکوک و آثارش

بزرگداشت

جشنواره خوارزمی نام یک جشنواره علمی در ایران است که به منظور ارج نهادن به مقام دانش پژوهان و فناوران نوآور به نام این دانشمند بزرگ ایرانی اسلامی «ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی» نام‌گذاری شده‌است. این جشنواره هر سال در دو فرایند مجزا برگزار می‌شود. یکی به عنوان جشنواره جوان خوارزمی برای دانش پژوهان و فناوران کمتر از سی و پنج سال که بخش دانش آموزی نیز دارد و در آذر ماه مراسم تقدیر از برگزیدگان آن انجام می‌شود و یکی جشنواره بین‌المللی خوارزمی که در بهمن ماه مراسم تقدیر از برگزیدگان آن با حضور رئیس‌جمهور ایران برگزار می‌گرددو علاوه بر طرح‌های فنی و مهندسی از داخل کشور، برگزیدگانی از سراسر جهان در زمینه‌های علوم فنی و مهندسی و علوم پایه را معرفی می‌کند.

22 تیرماه، روز میلاد محمد بن موسی خوارزمی است که به عنوان «روز فناوری اطلاعات» نامگذاری شده‌است. در هفتصد و پنجاه و سومین جلسه شورای فرهنگ عمومی کشور، پیشنهاد نامگذاری 22 تیرماه، همزمان با زادروز محمد بن موسی خوارزمی، به عنوان «روز فناوری اطلاعات» به تصویب رسید و اعلام شد این مناسبت پس از طرح و تصویب نهایی در جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی، در تقویم رسمی کشور، درج خواهد شد.

نامگذاری بخشی از کره ماه به نام خوارزمی!

نام خوارزمی در نام‌گذاری‌های نجومی نیز دیده می‌شود و دهانه‌ای روی نیمه پنهان ماه با نام Al-Khwarizmi شناخته می‌شود؛ این نام در فهرست نام‌های مورد تأیید اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی ثبت شده است. دهانه خوارزمی نام دهانه‌ای است که روی ماه به افتخار این دانشمند بزرگ توسط ناسا نامگذاری شده‌است. این دهانه 8 دهانه اقماری نیز دارد.

نظر ویل دورانت درباره خوارزمی

ویل دورانت درباره او می‌نویسد، خوارزمی در چند شاخه علمی سهم مهمی داشته است؛ ارقام موسوم به هندی را وارد جهان اسلام کرده است، جدول‌های نجومی را تکمیل کرده است، قدیمی‌ترین جدول‌های مثلثات شناخته شده را تنظیم کرده است، اولین دایرةالمعارف جغرافیایی جهان را با همکاری 96 عالم دیگر (عالمان دربار مامون) نوشته است و در کتاب «حساب جمع و معادله» راه‌حل‌های تحلیلی و هندسی برای معادلات وضع کرده است.

نقش خوارزمی در گسترش عدد صفر و نظام ده‌دهی

نظام اعشاری با کتاب De numero Indorum وارد دنیای غرب شد. این نظام که جانشین سیستم دست و پا گیر یونانی و رومی شد به وسیله هندیان به شکل اعداد اختراع شد. مرکز ثقل این نظام عددی، رقم صفر بود که ستون بنای هر ساختمان را تشکیل می‌دهد. «فیلیپ حتی» ورود آن را به زندگی روزانه‌ی انسان به منزله‌ی بزرگ‌ترین خدمتی می‌داند که دانش مسلمانان به دنیای غرب کرده است. عدد صفر از طریق اسپانیا در اروپا پراکنده شد.

این رقم که بر یونانیان و رومیان ناشناخته بود و در عربی صفر (=هیچ) نامیده می‌شد از عدد هندی Sunya به معنای تهی- خالی ترجمه شده بود که به دو صورت وارد زبان لاتین شد. یکی به شکل لاتینی Cifrum Cifra که به معنای هیچ (nihilum) است و صورت دیگر به شکل Zephirum که در کتاب لئوناردو پتیسانو موسوم به Liber Abaci به صورت قدیم ایتالیایی آن Zevero نوشته شده و در یک دست نوشته سال 1419 میلادی به شکل Zero ثبت شده است.

مطلب مشابه: نگاهی بر زندگی فردوسی، پاسبانِ زبان فارسی؛ زندگینامه فردسی از تولد تا مرگ این شاعر

خوارزمی و تعیین طول نصف‌النهار

یکی دیگر از کارهای مهم ریاضی خوارزمی، تعیین طول یک درجه از نصف‌النهار زمین است که این خود کروی بودن زمین را مشخص می کند. خورازمی با گمانه زنی‌هایی در دشت‌های شمالی رود فرات و پالمیر در سوریه توانست طول یک درجه نصف‌النهار زمین را در درجه 56 میل ثبت کند. عددی که فقط 870 متر با رقمی که امروز با استفاده از مدرن ترین ابزار و وسایل علوم جدید ثبت شده است تفاوت دارد.

تقویم خوارزمی

خوارزمی به عنوان یک ایرانی، مبنای گاهشماری را تقویم خسروانی یعنی تقویم دوران ساسانی گرفته و سال ایرانی یزدگردی (آخرین پادشاه ساسانی) را به 365 روز تقسیم کرده است و در عین حال به گاهشماری هندی و بطلیموسی تطبیق داده است.

خوارزمی دریای علم بود که هیچگاه از تلاش و کوشش برای کسب علم و تحقیق و پژوهش و اختراعات سودمندش دست نکشید و عالم و آدم را وام‌دار نبوغ و علم بی‌نظیرش ساخت. آنچنان که هر چه انسان پیش‌تر می‌رود، دریچه‌های بیشتری از علم و خرد او برایش نمایان شده و زوایای پنهان شخصیت والایش نمود پیدا می‌کند. باشد که دولت این بزرگ‌مردان دانا همواره در عرش یکه تازی کند.

نظر ناصر کنعانی دانشمند برجسته ایرانی در ناسا

ناصر کنعانی یکی از 100 دانشمند ایرانی برتر ناسا است که علاقه بسیار زیادی به خوارزمی دارد. او درباره این داشنمند بزرگ گفته: سپتامبر سال گذشته در ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان به همراهی آکادمی علوم روسیه کنفرانسی بین‌المللی با عنوان «خوارزمی» برگزار شد. در آوریل 2014 نیز در واشنگتن در بزرگ‌ترین کنفرانس علوم مهندسی با حضور اوباما، دو نفر از ریاضی‌دانان بزرگ آمریکا نوشتند که بدون وجود خوارزمی ما اصلا دارای علوم مهندسی نبودیم

 یکسال قبل‌تر تصویر «خوارزمی» به‌عنوان طرح جلد نشریه بهداشت آلمان منتشر شده و در این نشریه آمده که رفرم بهداشتی در آلمان به بهترین شکلی صورت می‌گیرد، اگر از روش خوارزمی پیروی شود. از سال 1962 تا سال 2012  اسامی 100 دانشمند بزرگ در تمام ادوار تهیه شد که نام «خوارزمی» در آخرین رتبه‌‌‌بندی در جایگاه 26 قرار داشت.

در سال 1977 ناسا در آمریکا دوبار نام این شخص را در کره ماه آورده است؛ موضوعی که متاسفانه در ایران اطلاع‌رسانی نشد. حداقل در 300 سال اخیر مورخان ریاضی و ریاضی‌دان درباره خوارزمی صحبت کرده‌اند؛ به‌عنوان مثال دکتر میشل شان، ریاضی‌دان مشهور فرانسه نامش را با خط طلا روی برج «ایفل» حکاکی کرد‌ه‌ و درباره اهمیت خوارزمی در حوزه ریاضی و علوم سخن گفته است.

 کنعانی در این نشست با اشاره به محتوای کتاب «محمد‌بن موسی خوارزمی؛ نگاهی به عصر و آثار او» گفت: کنیه خوارزمی ابوعبدالله محمد‌ابن موسی خوارزمی، و کنیه دیگر وی ابوجعفر است و برخلاف تصور برخی نویسندگان ایرانی که فکر می‌کنند خارجی‌ها اشتباه کردند که از این کنیه بهره گرفتند، باید بگویم این نویسندگان ایرانی اشتباه می‌کنند، چراکه در کتاب «تاریخ الحکما» نوشته القفطی که 100 سال با خوارزمی اختلاف دارد، از ابوجعفر استفاده شده است.

مطلب مشابه: نگاهی بر زندگی امیرکبیر یک ایرانی واقعی؛ بیوگرافی او از لحظه تولد تا کشته شدن

آیا خوارزمی زرتشی بوده؟

این سوال همیشه مطرح بوده است که خوارزمی بزرگ یک زرتشتی بود؛ دکتر ناصر کنعانی در این باره گفته: «المجوسی» دیگر لقب خوارزمی است، چراکه خاندانش زرتشتی بوده اما‌ بعد از پذیرش اسلام به دست مامون تمایل اندکی به استفاده از آن لقب داشته است و در مقدمه کتاب «جبر» به‌عنوان یک مسلمان مومن درباره پیامبر و خداوند می‌نویسد. «قُطرُبُلی» از دیگر القاب این دانشمند است و برخلاف تصور نویسندگان ایرانی، خوارزمی نزدیک بغداد به دنیا نیامده، بلکه در شهر «کاست» چشم به جهان گشوده است. به‌ احتمال قوی به دلیل سکونت وی در قُطرُبُل معروف شده است.

سال تولد وی تقریبا 780 میلادی و درگذشت وی تقریبا 850 میلادی به ثبت رسیده، بنابراین درباره سال دقیق درگذشت او قطعیت کامل وجود ندارد، اما بیشتر منابع حدود سال ۸۵۰ میلادی را برای درگذشت او ذکر می‌کنند. نام خوارزمی در ادبیات اروپایی به بیش از 130 نوع مختلف آمده است، موضوعی که  بشارت می‌دهد چقدر دانشمندان اروپایی خودشان را با این بزرگوار مشغول کرده‌اند، اما برای پژوهشگران تشخیص مشکل است.

خوارزمی و مسافرت به مصر

ادعاهای زیادی وجود دارد که به دلیل علاقه خوارزمی به ثلاثه مصر، او به این کشور سفر کرده و این اهرام را مورد تحقیق قرار داده است: خوارزمی همراه مامون به مصر رفت، بنابه اسنادی مانند اثر یک نقاش ایتالیایی نشان داده شده که چگونه مامون و خوارزمی وارد هرم ثلاثه می‌شوند. علاوه بر این نقشه نیل و همه خطوط خطر و استوا و خطوط دیگر را براساس حرارت درجه‌بندی می‌کند و در نتیجه به فرمان مامون «صورت‌المامونیه» را که نقشه جهان است ترسیم می‌کند. در حوزه جبر و مقابله نیز خوارزمی کتاب «جبر و مقابله» را می‌نویسد و از اینجاست که واژه جبر را ابداع می‌کند. خوارزمی همچنین نخستین کسی است که معادلات درجه یک و درجه دو را دسته‌بندی و شیوه حل آن‌ها را به 6 گروه آموزش می‌دهد. کتاب خوارزمی بعد از ترجمه از لاتین به انگلیسی جهان‌گیر می‌شود.

خوارزمی و جایگاه او در نجوم اسلامی

در زمینه جبر نیز نظرات متفاوتی مطرح می‌شود. عده‌ای معتقدند که همه فعالیت‌ها و نظرات وی جدید نیست، بلکه پیش از خوارزمی نیز از سوی دانشمندان دیگر مطرح شده است؛ به‌عنوان مثال در زمینه نجوم. اما باید دقت داشت که خوارزمی و جایگاه او در نجوم اسلامی که بعد از ایجاد رصد‌خانه‌ای از سوی مامون به رصد می‌پردازد. وی نخستین کسی است که تاریخ یهود را نوشته، همچنین نخستین فردی است که تقویم را تعدیل کرده و اول بهار را به‌‌عنوان نوروز ایرانی‌ها مطرح کرده است.

کسی که نخستین‌بار مشکلات زندگی را در معادلات جبری مطرح کرد، خوارزمی بود. هدف این دانشمند ایرانی در ابداع معادلات جبری، شاید پاسخگویی به نیازهای آن زمان بود؛ مانند تقسیم زمین. با این‌حال نهالی که وی کاشت، هم‌اکنون به درخت تناوری تبدیل شده است.

کتاب «جبر و مقابله» خوارزمی در عین حال، فصل موضوعه علم اروپایی را که دانشمندان غربی از چند قرن پیش وضع کرده بودند، باطل کرد. آنان تصور می‌کردند که علم به مفهوم امروزی یعنی «ساینس» منشاء اروپایی دارد، در حالی‌که در کتاب خوارزمی ما شاهد یک نظریه علمی از معادلات درجه دوم هستیم که همه ویژگی‌های یک نظریه علمی را دربر دارد.

میراث خوارزمی در جهان امروز

میراث خوارزمی را می‌توان در چند لایه دید. نخست، در تاریخ ریاضیات که نام او با جبر، معادله و عددنویسی ده‌دهی پیوند خورده است. دوم، در تاریخ علم رایانه که واژه الگوریتم از صورت لاتینی نام او به وجود آمده است. سوم، در تاریخ تمدن که نشان می‌دهد چگونه انتقال دانش میان هند، ایران، یونان، جهان عربی‌زبان و اروپا توانست مسیر علم را تغییر دهد.

خوارزمی نمونه‌ای روشن از دانشمندی است که در مرز چند فرهنگ ایستاده بود. او با زبان علمی روزگار خود نوشت، از میراث پیشینیان استفاده کرد، آن را منظم‌تر و کاربردی‌تر ساخت و به نسل‌های بعدی سپرد. همین ویژگی است که باعث می‌شود او فقط متعلق به یک کشور یا یک قرن نباشد؛ بلکه بخشی از تاریخ جهانی علم به شمار آید.

اشتباهات رایج درباره خوارزمی

• اشتباه اول: اینکه گفته شود خوارزمی به تنهایی عدد صفر را اختراع کرد. بیان دقیق‌تر این است که او در گسترش و آموزش استفاده از صفر و نظام هندی-عربی نقش مهم داشت.
• اشتباه دوم: اینکه او را تنها خالق مطلق جبر بدانیم. جبر پیشینه‌هایی در تمدن‌های پیشین داشت، اما خوارزمی آن را به شکلی مستقل، منظم و آموزشی صورت‌بندی کرد.
• اشتباه سوم: اینکه درباره زادگاه و جزئیات زندگی او با قطعیت کامل سخن گفته شود. اطلاعات زندگی شخصی او محدود و گاهی محل اختلاف است.
• اشتباه چهارم: اینکه نام‌گذاری دهانه ماه به نام خوارزمی فقط به ناسا نسبت داده شود. نام‌های رسمی عوارض سیاره‌ای از مسیر اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی ثبت و تأیید می‌شوند.
• اشتباه پنجم: اینکه تصور شود اهمیت خوارزمی فقط در گذشته بوده است. نام و روش او هنوز در واژه الگوریتم، آموزش ریاضی و تاریخ محاسبات زنده است.

سوالات متداول درباره خوارزمی

خوارزمی کی بود؟

محمد بن موسی خوارزمی دانشمند بزرگ قرن سوم هجری و از چهره‌های مهم ریاضیات، جبر، حساب، نجوم و جغرافیا بود که در دوره عباسی و در فضای علمی بغداد فعالیت می‌کرد.

آیا خوارزمی ایرانی بود؟

نام و نسبت او به خوارزم پیوند دارد و بسیاری او را دانشمندی ایرانی/خوارزمی‌تبار می‌دانند. با این حال، جزئیات دقیق زادگاه او در منابع تاریخی قطعی نیست.

مهم‌ترین کتاب خوارزمی چیست؟

مهم‌ترین اثر او کتاب «المختصر فی حساب الجبر و المقابله» است که پایه‌ مهمی برای شکل‌گیری جبر به عنوان شاخه‌ای مستقل در ریاضیات شد.

آیا واژه الگوریتم از نام خوارزمی آمده است؟

بله. صورت لاتینی نام خوارزمی در ترجمه‌های اروپایی به شکل‌هایی مانند Algoritmi وارد شد و بعدها واژه algorithm از همین ریشه شکل گرفت.

آیا خوارزمی عدد صفر را اختراع کرد؟

خوارزمی مخترع صفر نبود، اما در شرح و گسترش نظام عددنویسی هندی-عربی و استفاده از صفر در محاسبات نقش بسیار مهمی داشت.

چرا خوارزمی را پدر جبر می‌نامند؟

زیرا او جبر را به صورت مستقل، منظم و آموزشی در قالب حل معادلات خطی و درجه دوم ارائه کرد و عنوان کتاب او منشأ واژه algebra شد.

کلام آخر

خوارزمی از آن دسته دانشمندانی است که نامشان در کتاب‌های تاریخ محبوس نمی‌ماند. او با جبر، حساب، عددنویسی، نجوم و جغرافیا سروکار داشت، اما مهم‌تر از همه، شیوه‌ای منظم برای حل مسئله و اندیشیدن به محاسبه به نسل‌های بعدی داد. همین میراث است که باعث می‌شود نام او از قرن سوم هجری تا عصر رایانه و الگوریتم همچنان زنده بماند.

شناخت خوارزمی فقط شناخت یک دانشمند ایرانی و اسلامی نیست؛ شناخت بخشی از تاریخ جهانی علم است. تاریخ نشان می‌دهد که پیشرفت علمی حاصل گفت‌وگوی فرهنگ‌ها، ترجمه، نقد، تجربه و نظم فکری است؛ و خوارزمی یکی از درخشان‌ترین چهره‌های همین مسیر است.

مطلب مشابه: نگاهی بر زندگی خیام نیشابوری؛ زندگینامه دانشمند و شاعر از تولد تا ازدواج و مرگ