غزل شماره ۱۰۸ از غزلیات سعدی / مرا خود با تو چیزی در میان هست با تفسیر

بررسی غزل شماره ۱۰۸ سعدی با مطلع «مرا خود با تو چیزی در میان هست». تفسیری بر این غزل که در آن، عشق به معشوق، فراتر از زیبایی ظاهری و حتی فناپذیری جسم، پیوندی ازلی و درونی تصویر می‌شود. 🌹

غزل شماره ۱۰۸ از غزلیات شیخ اجل سعدی، با مطلعِ «مرا خود با تو چیزی در میان هست…»، یکی از عاشقانه‌ترین و صمیمی‌ترین سروده‌های این شاعر بزرگ است که در آن، عاشق از رازی پنهان و پیوندی ویژه میان خود و معشوق سخن می‌گوید که فراتر از زیبایی ظاهری است. سعدی در این غزل، با زبانی ساده و در عین حال شورانگیز، از فنای وجود عاشق در عشق و پایداری مهر معشوق سخن می‌گوید و با تصاویری از «استخوان بر زمین» و «نشان در دل»، به جاودانگی عشق پس از نابودی تن اشاره می‌کند. از «قامت یا قیامت» و «سرو روان» تا «ماهِ شیرین‌دهان» و «سر بر آستان نهادن»، هر بیت، جلوه‌ای از تسلیم و شیفتگی محض را به نمایش می‌گذارد. در پایان، با تخلصِ «سعدی» و هشدارِ «کوی وصل جانان نه بازاریست»، به بی‌بهاییِ جان در راه عشق اشاره می‌شود. در این بخش، ضمن ارائهٔ متن کامل این غزل و تفسیر روان و ساده از تک‌بیت‌های آن، به بررسی درون‌مایهٔ رازِ میان عاشق و معشوق، فنا در عشق و نگاهِ سعدی به مقامِ «وصال» خواهیم پرداخت.

غزل شماره ۱۰۸ از غزلیات سعدی / مرا خود با تو چیزی در میان هست با تفسیر

غزل زیبای سعدی شیرازی

مرا خود با تو چیزی در میان هست

و گر نه روی زیبا در جهان هست

وجودی دارم از مهرت گدازان

وجودم رفت و مهرت همچنان هست

مبر ظن کز سرم سودای عشقت

رود تا بر زمینم استخوان هست

اگر پیشم نشینی دل نشانی

و گر غایب شوی در دل نشان هست

به گفتن راست ناید شرح حسنت

ولیکن گفت خواهم تا زبان هست

ندانم قامتست آن یا قیامت

که می‌گوید چنین سرو روان هست

توان گفتن به مه مانی ولی ماه

نپندارم چنین شیرین دهان هست

بجز پیشت نخواهم سر نهادن

اگر بالین نباشد آستان هست

برو سعدی که کوی وصل جانان

نه بازاریست کان جا قدر جان هست

غزلیات بیشتر از سعدی: غزل شماره ۱۰۷ از غزلیات سعدی | غزل شماره ۱۰۶ از غزلیات سعدی

تفسیر این شعر

تفسیر این شعر

این غزل از سعدی شیرازی، یکی از پرشورترین، عاشقانه‌ترین و عارفانه‌ترین سروده‌های اوست. سعدی در این شعر با زبانی ساده و شورانگیز، از عشق به معشوق، از وجود گدازان، از سودای عشق، از دل‌نشانی، و از کوی وصل سخن می‌گوید. او می‌گوید که مرا با تو چیزی در میان هست، وگرنه روی زیبا در جهان بسیار است. در پایان، به سعدی اشاره می‌کند که کوی وصل جانان، بازاری نیست که در آن قدر جان باشد.

 فضای کلی غزل

سعدی در این غزل با لحنی عاشقانه و عارفانه، به چند نکته اشاره می‌کند:

– چیزی در میان – مرا با تو چیزی در میان هست، وگرنه روی زیبا در جهان هست.

– وجود گدازان – وجودی از مهر تو گدازان دارم و وجودم رفت و مهرت همچنان هست.

– سودای عشق – مپندار که سودای عشقت از سرم بیرون رود تا استخوانم بر زمین باشد.

– دل‌نشانی – اگر پیشم بنشینی دل‌نشانی، و اگر غایب شوی در دل نشان هست.

– شرح حسن – به گفتن راست نمی‌آید شرح حسنت، ولی می‌گویم تا زبان هست.

– قامت یا قیامت – نمی‌دانم آن قامت است یا قیامت که می‌گوید چنین سرو روان هست.

– ماه و شیرین‌دهان – می‌توان گفت به ماه می‌مانی، ولی ماه چنین شیرین‌دهان نیست.

– سر نهادن – بجز پیش تو سر نخواهم نهاد، اگر بالین نباشد آستان هست.

– کوی وصل – کوی وصل جانان، بازاری نیست که در آن قدر جان باشد.

غزلیات بیشتر از سعدی: غزل شماره ۱۰۵ از غزلیات سعدی | غزل شماره ۱۰۴ از غزلیات سعدی

 تفسیر بیت‌به‌بیت

 بیت اول:

«مرا خود با تو چیزی در میان هست / و گر نه روی زیبا در جهان هست»

– مرا با تو چیزی در میان هست،

– وگرنه روی زیبا در جهان بسیار است.

نکته: سعدی می‌گوید که با معشوق پیوندی خاص دارد، وگرنه زیبایی در جهان فراوان است.

 بیت دوم:

«وجودی دارم از مهرت گدازان / وجودم رفت و مهرت همچنان هست»

– وجودی دارم که از مهر تو گدازان است،

– وجودم رفت و مهرت همچنان باقی است.

نکته: وجود سعدی از عشق معشوق گداخته شده و حتی پس از فنای وجودش، مهر او باقی است.

 بیت سوم:

«مبر ظن کز سرم سودای عشقت / رود تا بر زمینم استخوان هست»

– مپندار که سودای عشقت از سرم بیرون رود،

– تا استخوانم بر زمین باقی است.

نکته: عشق معشوق تا زمان مرگ و حتی پس از آن، در سعدی باقی است.

 بیت چهارم:

«اگر پیشم نشینی دل نشانی / و گر غایب شوی در دل نشان هست»

– اگر پیش من بنشینی، دل‌نشانی (دل را نشان می‌دهی)،

– و اگر غایب شوی، در دل نشان (نشانه) هست.

نکته: معشوق چه حاضر باشد و چه غایب، در دل سعدی حضور دارد.

 بیت پنجم:

«به گفتن راست ناید شرح حسنت / ولیکن گفت خواهم تا زبان هست»

– شرح حسن تو به گفتن راست نمی‌آید (به درستی بیان نمی‌شود)،

– ولی می‌گویم تا زبان دارم.

نکته: زیبایی معشوق قابل وصف نیست، اما سعدی تا زبان دارد، از آن می‌گوید.

 بیت ششم:

«ندانم قامتست آن یا قیامت / که می‌گوید چنین سرو روان هست»

– نمی‌دانم آن قامت است یا قیامت،

– که می‌گوید چنین سرو روانی هست.

نکته: قامت معشوق چنان زیباست که سعدی نمی‌داند قامت است یا قیامت.

 بیت هفتم:

«توان گفتن به مه مانی ولی ماه / نپندارم چنین شیرین‌دهان هست»

– می‌توان گفت که به ماه می‌مانی، ولی ماه،

– چنین شیرین‌دهان نیست.

نکته: معشوق به ماه می‌ماند، اما ماه چنین شیرین‌دهانی ندارد.

 بیت هشتم:

«بجز پیشت نخواهم سر نهادن / اگر بالین نباشد آستان هست»

– بجز پیش تو سر نخواهم نهاد،

– اگر بالین نباشد، آستان (درگاه) هست.

نکته: سعدی تنها در پیشگاه معشوق سر می‌نهد و اگر بالین نباشد، آستان او کافی است.

 بیت نهم (مقطع):

«برو سعدی که کوی وصل جانان / نه بازاریست کان جا قدر جان هست»

– برو ای سعدی، که کوی وصل جانان،

– بازاری نیست که در آن قدر جان باشد.

نکته: کوی وصل معشوق، بازاری نیست که در آن جان را بها دهند.

 تحلیل عمیق‌تر

 ۱. چیزی در میان

سعدی با معشوق پیوندی خاص دارد. این نشان از عشق عمیق او دارد.

 ۲. وجود گدازان

وجود سعدی از عشق معشوق گداخته شده و حتی پس از فنای وجودش، مهر او باقی است. این نشان از عشق پایدار او دارد.

 ۳. سودای عشق

عشق معشوق تا زمان مرگ و حتی پس از آن، در سعدی باقی است. این نشان از عشق ابدی او دارد.

 ۴. دل‌نشانی

معشوق چه حاضر باشد و چه غایب، در دل سعدی حضور دارد. این نشان از عشق درونی او دارد.

 ۵. شرح حسن

زیبایی معشوق قابل وصف نیست، اما سعدی تا زبان دارد، از آن می‌گوید. این نشان از عشق وصف‌ناپذیر او دارد.

 ۶. قامت یا قیامت

قامت معشوق چنان زیباست که سعدی نمی‌داند قامت است یا قیامت. این نشان از زیبایی بی‌نظیر او دارد.

 ۷. ماه و شیرین‌دهان

معشوق به ماه می‌ماند، اما ماه چنین شیرین‌دهانی ندارد. این نشان از شیرینی کلام معشوق دارد.

 ۸. سر نهادن

سعدی تنها در پیشگاه معشوق سر می‌نهد و اگر بالین نباشد، آستان او کافی است. این نشان از تسلیم و ارادت او دارد.

 ۹. کوی وصل

کوی وصل معشوق، بازاری نیست که در آن جان را بها دهند. این نشان از ارزش والای عشق دارد.

غزلیات بیشتر از سعدی: غزل شماره ۱۰۳ از غزلیات سعدی | غزل شماره ۱۰۲ از غزلیات سعدی

 خلاصه به زبان ساده

سعدی می‌گوید:

مرا با تو چیزی در میان هست، وگرنه روی زیبا در جهان بسیار است.

وجودی دارم که از مهر تو گدازان است. وجودم رفت و مهرت همچنان باقی است.

مپندار که سودای عشقت از سرم بیرون رود تا استخوانم بر زمین باقی است.

اگر پیش من بنشینی دل‌نشانی، و اگر غایب شوی در دل نشان هست.

شرح حسن تو به گفتن راست نمی‌آید، ولی می‌گویم تا زبان دارم.

نمی‌دانم آن قامت است یا قیامت که می‌گوید چنین سرو روانی هست.

می‌توان گفت به ماه می‌مانی، ولی ماه چنین شیرین‌دهان نیست.

بجز پیش تو سر نخواهم نهاد. اگر بالین نباشد، آستان هست.

برو ای سعدی، که کوی وصل جانان، بازاری نیست که در آن قدر جان باشد.

 نکته پایانی

این غزل سعدی، سرود عشق، تسلیم و ارادت است. سعدی در این شعر، با زبانی ساده و شورانگیز، از عشق به معشوق، از وجود گدازان، از سودای عشق، از دل‌نشانی، و از کوی وصل سخن می‌گوید. او می‌گوید که مرا با تو چیزی در میان هست و عشق تو تا مرگ در من باقی است. در پایان، به سعدی اشاره می‌کند که کوی وصل جانان، بازاری نیست که در آن قدر جان باشد. این غزل، یکی از بهترین نمونه‌های شعر عاشقانه و عارفانه‌ی سعدی است که در آن، عشق و تسلیم و ارادت به زیبایی به تصویر کشیده شده است.

امیرسالار کریمی صابر
نویسنده: امیرسالار کریمی صابر

امیرسالار، نویسنده ارشد تیم تحریریه. از ابتدا در کنار مدیر مجموعه، در شکل‌دهی به هویت محتوایی سایت نقش داشته‌ام. هر آنچه در حوزه‌های سینما، ادبیات، فلسفه، اشعار و جملات کوتاه می‌خوانید، حاصل نگاه و قلم من است. بیش از ۵ سال است که به عنوان یکی از سئوکاران مجموعه، استراتژی محتوایی و بهینه‌سازی فنی سایت را نیز پیش می‌برم؛ تا مطالب نه تنها از نظر عمق و معنا ارزش خواندن داشته باشند، بلکه در فضای وب هم دیده شوند و به دست مخاطبِ واقعی‌شان برسند. نگارش بیوگرافی‌ها و مقالات تخصصی سایت نیز بخش دیگری از کار من است؛ آثاری که در آنها همیشه کوشیده‌ام دانش فنی را با نگاهی انسانی و روایی درآمیزم. باور همیشگی‌ام این بوده که فیلم‌ها را باید از چشمِ کتاب دید، شعرها را با نگاهِ فلسفی خواند و جملات را بهانه‌ای برای مکث کردن دانست.