حکایت طلب کردن امت عیسی علیه‌السلام از امرا از مثنوی معنوی مولانا + نثر ساده

حکایت «طلب کردن امت عیسی (ع) از امرا…» از دفتر اول مثنوی معنوی، نقطه‌ی اوج داستانِ «پادشاه یهودی و وزیرِ حیله‌گر» است و به جایی می‌رسد که پس از خودکشیِ نمایشی وزیر ، پیروانِ مسیح (ع) که در حیرت و سرگردانیِ پس از مرگِ «نایبِ عیسی» گرفتار شده‌اند، از دوازده امیرِ خود (که هر یک را وزیر، به دروغ، جانشینِ راستینِ خود خوانده بود) می‌خواهند تا «ولی‌عهد»ِ حقیقی را معرفی کنند و از میانِ طومارهایِ متضادی که وزیر برای آنان بر جای گذاشته، یکی را به عنوانِ «راهِ راست» برگزینند . مولانا در این حکایت، با تمثیلِ طومارهایِ متضاد، به خطرِ «تقلید عام» و نقشِ دشمنانِ درون‌نما در ایجاد تفرقه و فروپاشیِ جوامعِ دینی اشاره می‌کند و هشدار می‌دهد که چگونه «مدعیانِ دروغینِ دین»، با آمیختنِ حق و باطل و ایجاد اختلاف در میانِ پیروانِ یک آیین، آنان را به پراکندگی و نابودی می‌کشانند. در این بخش از سایت، ضمن ارائهٔ متن کامل این حکایت و نثر ساده آن، به بررسی درونمایهٔ تفرقه‌افکنیِ دینی، نقشِ «نفسِ خودبین»، و نگاهِ انتقادیِ مولانا به «پیرویِ کورکورانه» خواهیم پرداخت.

حکایت عمیق از مولانا

بعد ماهی خلق گفتند ای مهان

از امیران کیست بر جایش نشان

تا به جای او شناسیمش امام

دست و دامن را به دست او دهیم

چونک شد خورشید و ما را کرد داغ

چاره نبود بر مقامش از چراغ

چونک شد از پیش دیده وصل یار

نایبی باید ازومان یادگار

چونک گل بگذشت و گلشن شد خراب

بوی گل را از که یابیم از گلاب

چون خدا اندر نیاید در عیان

نایب حق‌اند این پیغامبران

نه غلط گفتم که نایب با منوب

گر دو پنداری قبیح آید نه خوب

نه دو باشد تا توی صورت‌پرست

پیش او یک گشت کز صورت برست

چون به صورت بنگری چشم تو دوست

تو به نورش در نگر کز چشم رست

نور هر دو چشم نتوان فرق کرد

چونک در نورش نظر انداخت مرد

ده چراغ ار حاضر آید در مکان

هر یکی باشد بصورت غیر آن

فرق نتوان کرد نور هر یکی

چون به نورش روی آری بی‌شکی

گر تو صد سیب و صد آبی بشمری

صد نماند یک شود چون بفشری

در معانی قسمت و اعداد نیست

در معانی تجزیه و افراد نیست

اتحاد یار با یاران خوشست

پای معنی‌گیرْ، صورت سرکشست

صورتِ سرکش گُدازان کُن برَنج

تا ببینی زیر او وحدت چو گنج

ور تو نگدازی عنایتهای او

خود گدازد ای دلم مولای او

او نماید هم به دلها خویش را

او بدوزد خرقهٔ درویش را

منبسط بودیم یک جوهر همه

بی‌سر و بی پا بدیم آن سر همه

یک گهر بودیم همچون آفتاب

بی گره بودیم و صافی همچو آب

چون بصورت آمد آن نور سره

شد عدد چون سایه‌های کنگره

گنگره ویران کنید از منجنیق

تا رود فرق از میان این فریق

شرح این را گفتمی من از مری

لیک ترسم تا نلغزد خاطری

نکته‌ها چون تیغ پولادست تیز

گر نداری تو سپر وا پس گریز

پیش این الماس بی اسپر میا

کز بریدن تیغ را نبود حیا

زین سبب من تیغ کردم در غلاف

تا که کژخوانی نخواند برخلاف

آمدیم اندر تمامی داستان

وز وفاداری جمع راستان

کز پس این پیشوا بر خاستند

بر مقامش نایبی می‌خواستند

حکایت های بیشتر از مولانا: حکایت کشتن وزیر خویشتن را در خلوت | حکایت ولی عهد ساختن وزیر هر یک امیر

تفسیر و نثر ساده این حکایت

پس از مرگ آن وزیر فریبکار، مردم به یکدیگر گفتند: «ای بزرگان! کدام یک از امیران را به جای او نشان دهیم؟ تا او را امام خود بدانیم و دست و دامن خود را به او بسپاریم.»

گفتند: «چون خورشید غروب کرد و ما را داغدار ساخت، چاره‌ای نیست جز اینکه به جای او از چراغ (نایب) استفاده کنیم. وقتی یار از پیش چشم رفت، باید نایبی از او یادگار بماند. وقتی گل رفت و گلشن خراب شد، بوی گل را از گلاب می‌یابیم.»

خداوند در عیان (ظاهر) نمی‌آید، پس پیامبران، نایبان خداوند هستند. نه اینکه اشتباه گفتم؛ اگر نایب را با منوب (اصل) دو بدانی، این کار قبیح و ناپسند است. اما دو نیست، زیرا تو صورت‌پرستی. اگر به نور بنگری، از صورت رها می‌شوی. وقتی به صورت نگاه کنی، چشمت دو است، اما وقتی به نور نگاه کنی، از چشم رها می‌شوی.

نور هر دو چشم را نمی‌توان فرق کرد، وقتی انسان به نور نظر کرد. اگر ده چراغ در جایی حاضر باشند، هر یک از نظر صورت متفاوت است، اما نمی‌توان نور هر یک را از دیگری تشخیص داد، وقتی به نور روی آوردی.

اگر صد سیب و صد آب را بشماری، صد می‌ماند، اما وقتی بفشری (فشار دهی) یکی می‌شود. در معانی، عدد و تقسیم راه ندارد. در معانی، تجزیه و افراد (جدا کردن) نیست.

اتحاد یار با یاران خوش است. پای معنی را بگیر و صورت را رها کن که سرکش است. صورت سرکش را با رنج آب کن تا زیر آن وحدت را چون گنج ببینی. و اگر تو عنایت‌های او را نگدازی، او خود می‌گدازد، ای دل که مولای اوست.

او خود را به دل‌ها نشان می‌دهد و خرقه‌ی درویش را می‌دوزد. ما همه یک جوهر بودیم، بی‌سر و بی‌پا، همه یک سر (اصل) بودیم. یک گوهر بودیم چون آفتاب، بی‌گره و صافی چون آب. وقتی آن نور خالص به صورت آمد، عدد شد، مانند سایه‌های کنگره (دیوارهای کنگره‌دار). کنگره را با منجنیق ویران کنید تا فرق از میان این گروه برود.

شرح این را می‌گفتم از روی طبع، اما می‌ترسم که خاطری بلغزد. نکته‌ها چون تیغ پولاد تیزند. اگر سپر نداری، عقب‌نشین و بگریز. پیش این الماس بی‌سپر نیا، زیرا از بریدن تیغ، حیا ندارد. به همین دلیل، تیغ را در غلاف کردم تا کسی کژخوانی نکند و برخلاف نخواند.

آمدیم به تمامی داستان و وفاداری جمع راستان. که پس از این پیشوا، به جای او نایبی می‌خواستند.

حکایت های بیشتر از مولانا: حکایت نومید کردن وزیر مریدان را از رفض خلوت | حکایت اعتراض مریدان در خلوت وزیر

 خلاصه داستان

پس از مرگ وزیر فریبکار، مردم به دنبال نایب و جانشینی برای او می‌گردند. آن‌ها از یکدیگر می‌پرسند که کدام یک از امیران را به جای او نشان دهند. سپس مولانا به بحث درباره‌ی نایب و منوب (اصل) می‌پردازد و می‌گوید که نایب و منوب در حقیقت دو نیستند، بلکه یکی هستند. او با مثال‌هایی از نور، چراغ، سیب و آب، نشان می‌دهد که در معانی، عدد و تقسیم راه ندارد. سپس به اتحاد یار با یاران و وحدت وجود اشاره می‌کند و می‌گوید که صورت‌ها را باید آب کرد تا وحدت را دید. در پایان، از تیغ نکته‌ها و غلاف کردن آن سخن می‌گوید و داستان را به پایان می‌برد.

 شخصیت‌ها و نمادها

– وزیر فریبکار → نماد رهبری که مردم به او وابسته بودند.

– مردم → نماد کسانی که به دنبال جانشین و نایب هستند.

– نایب و منوب → نماد رابطه‌ی جانشین و اصل که در حقیقت یکی هستند.

– نور و صورت → نماد وحدت و کثرت.

– چراغ‌ها → نماد کثرت در صورت و وحدت در نور.

– سیب و آب → نماد وحدت در معانی.

– کنگره → نماد موانع وحدت که باید ویران شوند.

 تحلیل عمیق‌تر

 ۱. جستجوی نایب

مردم پس از مرگ وزیر، به دنبال جانشینی برای او می‌گردند. این نشان از وابستگی آن‌ها به رهبر و نیاز به راهنما دارد.

 ۲. وحدت نایب و منوب

مولانا می‌گوید که نایب و منوب (اصل) در حقیقت یکی هستند. این اشاره به وحدت وجود و اتحاد عاشق و معشوق دارد.

 ۳. وحدت در نور

نور هر چراغی یکی است، هرچند صورت‌ها متفاوت باشد. این نشان می‌دهد که در معانی، کثرت وجود ندارد و همه چیز به وحدت بازمی‌گردد.

 ۴. وحدت در معانی

در معانی، عدد و تقسیم راه ندارد. این اشاره به وحدت وجود و یگانگی حقیقت دارد.

 ۵. صورت و معنی

صورت‌ها را باید آب کرد تا وحدت را دید. این اشاره به عبور از ظاهر و رسیدن به باطن دارد.

 خلاصه نهایی پیام (به زبان ساده)

این حکایت مولانا به ما می‌آموزد که:

۱. پس از مرگ رهبر، مردم به دنبال جانشینی برای او هستند.

۲. نایب و اصل در حقیقت یکی هستند و دوگانگی در ظاهر است.

۳. در معانی، عدد و تقسیم راه ندارد و همه چیز به وحدت بازمی‌گردد.

۴. صورت‌ها را باید آب کرد تا وحدت را دید.

۵. وحدت وجود و اتحاد عاشق و معشوق، حقیقتی است که باید به آن رسید.

مولانا در این حکایت، با نگاهی عمیق و عرفانی، به ما یادآوری می‌کند که در پس کثرت ظاهری، وحدتی نهفته است که باید به آن دست یافت.

حکایت های بیشتر از مولانا: حکایت جواب گفتن وزیر کی خلوت را نمی‌شکنم از مثنوی معنوی مولانا به همراه نثر ساده