حکایت باز ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکل و فواید جهد را بیان کردن از مثنوی معنوی مولانا
حکایت «باز ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکل و فواید جهد را بیان کردن» از داستانهای آموزنده مثنوی معنوی مولانا است که به یکی از موضوعات مهم اندیشه عرفانی، یعنی رابطه میان تلاش و توکل میپردازد. مولانا در این حکایت با زبانی تمثیلی و بهرهگیری از شخصیتهای نمادین، اهمیت کوشش و حرکت در مسیر زندگی را یادآوری میکند و نشان میدهد که توکل نباید بهانهای برای دست کشیدن از تلاش و مسئولیتپذیری باشد. این روایت از نظر معنایی، مخاطب را به تأمل درباره نقش اراده، همت و کوشش در رسیدن به اهداف دعوت میکند. در این مطلب از مجله روزانه، حکایت را با تمرکز بر مفاهیم اخلاقی و عرفانی آن بررسی میکنیم و معنی و تفسیر ابیات را به زبانی ساده و روان ارائه میدهیم.

حکایت
شیر گفت آری ولیکن هم ببین
جهدهای انبیا و مؤمنین
حق تعالی جهدشان را راست کرد
آنچه دیدند از جفا و گرم و سرد
حیلههاشان جمله حال آمد لطیف
کل شیء من ظریف هو ظریف
دامهاشان مرغ گردونی گرفت
نقصهاشان جمله افزونی گرفت
جهد میکن تا توانی ای کیا
در طریق انبیاء و اولیا
با قضا پنجه زدن نبود جهاد
زانکه این را هم قضا بر ما نهاد
کافرم من گر زیان کردهست کس
در ره ایمان و طاعت یک نفس
سر شکسته نیست، این سر را مبند
یک دو روزک جهد کن باقی بخند
بد محالی جست کاو دنیا بجست
نیک حالی جست کاو عقبی بجست
مکرها در کسب دنیا بارد است
مکرها در ترک دنیا وارد است
مکر آن باشد که زندان حفره کرد
آنکه حفره بست آن مکریست سرد
این جهان زندان و ما زندانیان
حفرهکن زندان و خود را وا رهان
چیست دنیا از خدا غافل بدن
نه قماش و نقده و میزان و زن
مال را کز بهر دین باشی حمول
نعم مال صالح خواندش رسول
آب در کشتی هلاک کشتی است
آب اندر زیر کشتی پشتی است
چونکه مال و ملک را از دل براند
زان سلیمان خویش جز مسکین نخواند
کوزهٔ سربسته اندر آب زفت
از دل پر باد فوق آب رفت
باد درویشی چو در باطن بود
بر سر آب جهان ساکن بود
گرچه جملهٔ این جهان ملک ویست
ملک در چشم دل او لاشیست
پس دهان دل ببند و مُهر کن
پر کنش از بادِ کبرِ منلدن
جهد حقست و دوا حقست و درد
منکر اندر نفی جهدش جهد کرد
حکایت نگریستن عزراییل بر مردی و گریختن از مثنوی معنوی مولانا + زبان ساده
تفسیر و زبان ساده این حکایت

شیر گفت آری ولیکن هم ببین
جهدهای انبیا و مؤمنین
شیر (نماد قدرت) میگوید که درست است که خداوند کارهای بندگانش را راست میکند، اما باید به تلاشها و کوششهای انبیا و مؤمنین نیز توجه کرد.
حق تعالی جهدشان را راست کرد
آنچه دیدند از جفا و گرم و سرد
خداوند تعالی، تلاش و کوشش انبیا و مؤمنان را حقیقتاً راست کرده و آنچه را که آنها در زندگی از ستم و سختی و ناملایمات دیدهاند، به درستی بر اساس آن تلاش کردهاند.
حیلههاشان جمله حال آمد لطیف
کل شیء من ظریف هو ظریف
حیلهها و تدبیرهای آنان به صورت لطیف و نرمدلی ظهور کرد، زیرا هر چیزی که به ظرافت و نازکی وابسته است، خود نیز ظریف و لطیف است.
دامهاشان مرغ گردونی گرفت
نقصهاشان جمله افزونی گرفت
دامهای آنها (حیلهگران) به مانند مرغی از آسمان، تو را در تنگنا قرار میدهد و نقصها و کاستیهای تو را بیشتر نمایان میکند.
جهد میکن تا توانی ای کیا
در طریق انبیاء و اولیا
کوشش و تلاش کن تا جایی که میتوانی، ای بزرگ مرد، در مسیر پیامبران و اولیا.
با قضا پنجه زدن نبود جهاد
زانکه این را هم قضا بر ما نهاد
کوشش و مبارزه در برابر قضا و سرنوشت بیفایده است، زیرا در حقیقت همین قضا بود که این کوشش را برای ما مقدر کرده است.
کافرم من گر زیان کردهست کس
در ره ایمان و طاعت یک نفس
اگر کسی در راه ایمان و طاعت حتی یک لحظه زیان دیده باشد، من کافر هستم.
سر شکسته نیست، این سر را مبند
یک دو روزک جهد کن باقی بخند
شکستگی سر و اندوهی که ممکن است داشته باشی، نباید تو را ناامید کند؛ به جای آن، برای مدتی تلاش و کوشش کن تا در ادامه زندگی به خوشحالی و سرخوشی برسی.
بد محالی جست کاو دنیا بجست
نیک حالی جست کاو عقبی بجست
بدبختی و دشواری را در جستجوی دنیا بیاب و خوشحالی و نیکبختی را در پی جستجوی آخرت پیدا کن.
حکایت باز ترجیح نهادن نخچیران توکل را بر جهد از مثنوی معنوی مولانا به همراه تفسیر
مکرها در کسب دنیا بارد است
مکرها در ترک دنیا وارد است
در کسب دنیا و تلاش برای آن، تدبیرها و فریبهایی وجود دارد و همچنین در ترک دنیا و خودداری از آن نیز تدابیر و فریبهایی وجود دارد.
مکر آن باشد که زندان حفره کرد
آنکه حفره بست آن مکریست سرد
فریب یا حقه، این است که کسی بخواهد زندان را بشکند و حفرهای به وجود آورد، اما در واقع کسی که حفره را میبندد، فریبندهتری است.
این جهان زندان و ما زندانیان
حفرهکن زندان و خود را وا رهان
این دنیا را میتوان به عنوان زندان تعبیر کرد و ما انسانها در آن مانند زندانیان هستیم که باید خود را از این بند رها کنیم.
چیست دنیا از خدا غافل بدن
نه قماش و نقده و میزان و زن
دنیا چیست جز این که از یاد خدا غافل است؟ فقط یک پارچه و کالای بیارزش و اندازهگیریهای دنیوی و زنان است.
مال را کز بهر دین باشی حمول
نعم مال صالح خواندش رسول
مالی که برای دین و اهداف معنوی به دست آمده باشد، را پیامبر (حضرت رسول) سودمند و نیک مینامد.
آب در کشتی هلاک کشتی است
آب اندر زیر کشتی پشتی است
آب درون کشتی باعث غرق شدن آن میشود، اما آب زیر کشتی میتواند به آن پشتیبانی و استحکام دهد. این بیت به این مفهوم اشاره دارد که در برخی شرایط، چیزی که به ظاهر خطرناک است میتواند در واقع مفید و حمایتکننده باشد.
چونکه مال و ملک را از دل براند
زان سلیمان خویش جز مسکین نخواند
وقتی که انسان مال و ثروت را از دل خود دور کند، مثل سلیمان، جز فقیر و نیازمند به دیگران نخواهد نگریست و آنها را نخواهد خواند.
کوزهٔ سربسته اندر آب زفت
از دل پر باد فوق آب رفت
آبِ زفت: آب فراوان
باد درویشی چو در باطن بود
بر سر آب جهان ساکن بود
اگر درون درویش، باد و نیرویی وجود داشته باشد، به ظاهر در سطح آب دنیا آرام و ساکن است.
گرچه جملهٔ این جهان ملک ویست
ملک در چشم دل او لاشیست
هرچند که همهٔ این جهان متعلق به اوست، اما در نظر او، این ملک و دنیا چیز باارزشی نیست و به چشم دلش بیاهمیت به شمار میآید.
پس دهان دل ببند و مُهر کن
پر کنش از بادِ کبرِ منلدن
پس دهان دل را ببند و مهر (سکوت) کن، و آن را از بادِ کبر و خودبزرگبینی پر کن.
جهد حقست و دوا حقست و درد
منکر اندر نفی جهدش جهد کرد
تلاش و کوشش و درمان و درد همگی حق هستند ، اما منکر در تلاش است تا نفی بکند تلاش کردن را
حکایت ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکّل از مثنوی معنوی مولانا با تفسیر و بررسی










