حکایت نگریستن عزراییل بر مردی و گریختن از مثنوی معنوی مولانا + زبان ساده
حکایت «نگریستن عزراییل بر مردی و گریختن آن مرد» از دفتر اول مثنوی معنوی، روایتی است کوتاه اما تکان‌دهنده از ناگزیریِ قضا و قدر و بی‌ثمریِ تلاش برای گریز از تقدیر الهی. در این حکایت، مردی هراسان به حضور حضرت سلیمان (ع) می‌رسد و از «نگاه خشم‌آلود» عزراییل می‌گوید و از سلیمان می‌خواهد تا باد او را به هندوستان ببرد تا از چنگال مرگ بگریزد. سلیمان (ع) می‌پذیرد و باد او را به هند می‌برد. اما فردای آن روز، عزراییل در پاسخ به سلیمان می‌گوید که آن نگاه، نه از خشم، که از تعجب بود؛ زیرا خداوند فرمان داده بود که جان آن مرد را در هندوستان بگیرد و او حیران بود که چگونه این مرد در اینجا حاضر است. مولانا در پایان، با بیتی کوبنده، پرده از راز برمی‌دارد: «از که بگریزیم؟ از خود؟ ای محال / از که برباییم؟ از حق؟ ای وبال» . در این بخش، ضمن ارائهٔ متن کامل حکایت و نثر ساده آن، به بررسی لایه‌های پنهانِ این حکایت و نگاهِ عرفانیِ مولانا به مقامِ «تسلیم در برابر تقدیر» خواهیم پرداخت.
حکایت
زادمردی چاشتگاهی دررسید
در سراعدل سلیمان در دوید
رویش از غم زرد و هر دو لب کبود
پس سلیمان گفت ای خواجه چه بود؟
گفت عزراییل در من این چنین
یک نظر انداخت پر از خشم و کین
گفت هین اکنون چه می‌خواهی بخواه!
گفت فرما باد را ای جان‌پناه
تا مرا زینجا به هندِستان بَرَد
بوکْ بنده کان طرف شد جان برد
نک ز درویشی گریزانند خلق
لقمهٔ حرص و امل ز‌آنند خلق
ترسِ درویشی مثال آن هراس
حرص و کوشش را تو هندستان شناس
باد را فرمود تا او را شتاب
برد سوی قعرِ هندستان بر آب
روزِ دیگر وقتِ دیوان و لِقا
پس سلیمان گفت عزراییل را
کان مسلمان را به خشم از بهر آن
بنگریدی تا شد آواره ز خان
گفت من از خشم کی کردم نظر
از تعجّب دیدمش در رَهگذر
که مرا فرمود حق کامروز هان
جان او را تو به هندِستان ستان
از عجب گفتم گر او را صد پَر‌ست
او به هندستان شدن دور اندرست
تو همه کارِ جهان را همچنین
کن قیاس و چشم بگشا و ببین
از که بگریزیم؟ از خود؟ ای مُحال
از که برباییم؟ از حق؟ ای وبال
حکایت باز ترجیح نهادن نخچیران توکل را بر جهد از مثنوی معنوی مولانا به همراه تفسیر
تفسیر و زبان ساده این حکایت
بزرگ‌زاده‌ای صبحگاهان رسید و در مجلس عدل سلیمان (پیامبر و پادشاه) دوید. رویش از غم زرد و هر دو لبش کبود بود. سلیمان گفت: «ای خواجه، چه شده؟»
گفت: «عزرائیل (فرشته مرگ) در من چنین نگاهی پر از خشم و کین انداخت.»
سلیمان گفت: «هان، اکنون چه می‌خواهی؟ بخواه!»
گفت: «ای جان‌پناه، فرمان بده که باد مرا از اینجا به هندوستان ببرد. شاید بنده در آن طرف، جان به در ببرد.»
(مولانا می‌گوید:) نکته این است که مردم از درویشی (فقر) می‌گریزند و لقمه‌ی حرص و آرزو از همین روست. ترس از درویشی، مانند همان هراس (ترس از مرگ) است. پس حرص و کوشش را تو هندوستان بشناس (یعنی راه فرار از ترس، حرص و تلاش بیهوده است).
سلیمان باد را فرمان داد تا او را شتابان به قعر هندوستان بر آب برد.
روز دیگر، وقت دیوان (دادگاه) و لقا (دیدار)، سلیمان به عزرائیل گفت: «آن مسلمان را به خشم از برای چه نگاه کردی که آواره از خانه شد؟»
گفت: «من از خشم کی نگاه کردم؟ از تعجب او را در راهگذر دیدم. زیرا خداوند به من فرمود: امروز جان او را تو در هندوستان ستان (بگیر). از تعجب گفتم: اگر او را صد پر باشد، به هندوستان رفتن دور است (چگونه به هندوستان می‌رسد؟)»
(مولانا می‌گوید:) تو همه‌ی کارهای جهان را همین‌گونه قیاس کن و چشم بگشا و ببین. از که بگریزیم؟ از خود؟ ای محال! از که برباییم؟ از حق؟ ای وبال!
حکایت ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکّل از مثنوی معنوی مولانا با تفسیر و بررسی
تفسیر حکایت مولانا
بزرگ‌زاده‌ای صبحگاهان با روی زرد و لب کبود به مجلس سلیمان می‌آید و می‌گوید که عزرائیل به او نگاه خشم‌آلودی کرده است. سلیمان از او می‌پرسد چه می‌خواهد و او می‌خواهد که باد او را به هندوستان ببرد تا از مرگ بگریزد. سلیمان باد را فرمان می‌دهد و او را به هندوستان می‌برد. روز بعد، سلیمان از عزرائیل می‌پرسد که چرا به او خشمگین نگاه کرد. عزرائیل می‌گوید: «من از خشم نگاه نکردم، از تعجب نگاه کردم. زیرا خداوند به من فرمود که جان او را امروز در هندوستان بگیرم. از تعجب گفتم: اگر او صد پر داشته باشد، به هندوستان رفتن دور است. تو همه‌ی کارهای جهان را همین‌گونه قیاس کن و ببین. از که بگریزیم؟ از خود؟ محال است. از که برباییم؟ از حق؟ وبال است.»
شخصیت‌ها و نمادها
– بزرگ‌زاده → نماد انسان گریزان از مرگ و تقدیر.
– سلیمان → نماد پادشاه عادل و حکیم.
– عزرائیل → نماد فرشته مرگ و تقدیر الهی.
– باد → نماد وسیله‌ی فرار.
– هندوستان → نماد دوری و فرار از تقدیر.
– درویشی → نماد فقر و ترس از آن.
تحلیل عمیق‌تر
۱. گریز از تقدیر
بزرگ‌زاده می‌خواهد از مرگ بگریزد و به هندوستان برود، اما تقدیر الهی او را در همان هندوستان می‌گیرد. این نشان می‌دهد که انسان نمی‌تواند از تقدیر بگریزد.
۲. ترس از درویشی
مولانا می‌گوید که ترس از درویشی، مانند ترس از مرگ است و حرص و تلاش برای فرار از فقر، بیهوده است.
۳. حرص و کوشش بیهوده
حرص و کوشش برای فرار از تقدیر، بیهوده است. انسان هر کجا برود، تقدیر الهی او را می‌یابد.
۴. هندوستان
هندوستان نماد دوری و فرار از تقدیر است. اما تقدیر الهی در همان هندوستان نیز به سراغ انسان می‌آید.
۵. از که بگریزیم؟
مولانا می‌پرسد: «از که بگریزیم؟ از خود؟ محال است. از که برباییم؟ از حق؟ وبال است.» یعنی نمی‌توان از خود و از تقدیر الهی گریخت.
خلاصه نهایی پیام (به زبان ساده)
این حکایت مولانا به ما می‌آموزد که:
۱. انسان نمی‌تواند از تقدیر الهی بگریزد، هر کجا برود.
۲. ترس از فقر، مانند ترس از مرگ است و حرص و تلاش برای فرار از آن، بیهوده است.
۳. حرص و کوشش برای فرار از تقدیر، نتیجه‌ای ندارد.
۴. هندوستان نماد فرار از تقدیر است که به نتیجه نمی‌رسد.
۵. از خود و از حق نمی‌توان گریخت، پس باید تسلیم تقدیر الهی بود.
مولانا در این حکایت، با نگاهی عرفانی و تقدیرگرایانه، به ما یادآوری می‌کند که انسان نمی‌تواند از تقدیر الهی بگریزد و باید تسلیم آن باشد.
حکایت ترجیح نهادن نخچیران توکّل را بر اجتهاد از مثنوی معنوی مولانا به همراه تفسیر و زبان ساده
