معنی ضرب المثل آن مرحوم دیگر چه گفت + داستان، ریشه و معنی لغوی
ضربالمثل «آن مرحوم دیگر چه گفت؟» یکی از کنایی‌ترین و طنزآمیزترین امثال زبان فارسی است که به تغییر موضع و عقیده به خاطر سود شخصی یا رشوه اشاره دارد و زمانی به کار میرود که کسی با دیدن منفعت، به‌راحتی از اصول و حرف‌های قبلی‌اش دست برمی‌دارد. ریشهٔ این مثل به داستانی بازمی‌گردد که در آن، مردی سگ وفادارش را پس از مرگ در گورستان مسلمانان دفن میکند و وقتی مردم به قاضی شکایت میبرند، صاحب سگ با وعدهٔ غذا و نفقهٔ دو ساله برای قاضی، او را وسوسه میکند و قاضی که نظر خود را عوض کرده، میپرسد: «عجب سگ خوبی! آن مرحوم دیگر چه گفتند؟» در این بخش، ضمن ارائهٔ معنی لغوی، داستان ریشه‌ای و کاربردهای امروزین این ضربالمثل، به بررسی پیام اخلاقی آن می‌پردازیم. باشد که این نوشته‌ها، چراغی برای مسیرِ «اصالت و پایداری در اصول» باشند.
معنای لغوی
«آن» یعنی اشاره به شخص یا چیزِ دور.
«مرحوم» یعنی کسی که رحمت خدا بر او باد، و در اصطلاح، به مرده و فقید گفته میشود.
«دیگر» یعنی باز هم و علاوه بر آن.
«چه گفت» یعنی چه سخنی بر زبان آورد و چه مطلبی بیان کرد.
معنای تحت‌اللفظی این جمله این است که «آن مردهٔ آمرزیده، دیگر چه سخنی گفت؟».
اما در ضربالمثل، این جمله به صورت کنایی و طعنهآمیز به کار میرود.
معنای کنایی و ضرب‌المثلی
این ضربالمثل را در مواردی مشابه حکایت زیر به کار میبرند.
یعنی وقتی کسی به طمعِ منفعت بیشتر، از طرف مقابل سؤال یا درخواست دیگری میکند،
و طرف مقابل با زیرکی، حقیقتی تلخ یا طنزآمیز را به او میفهماند.
در واقع، این جمله یعنی:
«باز هم طمع کردی و چیز بیشتری میخواهی؟»
«حالا که به آنچه میخواستی رسیدی، باز هم حریصی؟»
«آن مرحوم دیگر چه گفت؟ یعنی دیگر چه چیز دیگری میخواهی بشنوی؟»
«این طمعِ تو، پایانی ندارد.»
معنی ضرب المثل زیر کاسه نیم‌کاسه‌ای است + تفسیر و معنی لغوی
ریشه و داستان
داستان از این قرار است:
مردی لاشهٔ سگ خویش را در قبرستان مسلمین مدفون ساخت.
مردم وی را گرفتند و زدند و نیمهجان نزد قاضی بردند.
قاضی فرمان به سوزاندن وی داد.
مرد گفت: «اگر قاضی اجازه دهد، سخنی دارم که بگویم.»
قاضی رخصت داد.
مرد گفت: «چون اجل این سگ برسید، امری عجیب رخ داد.
یعنی سگ بناگاه زبان باز کرد و چون آدمیان سخن گفت.
مرا سوگند داد و وصیت کرد که:
کیسهای زر از نیاکانم به من رسیده که آن را در جایی پنهان کردهام.
به آنجا برو و کیسه را بردار.
و پس از مرگم، مرا در گورستان صالحان دفن کن.
و نیمی از آن زر را به قاضی بسپار تا در امورات خیر صرف کند
و مرا به دعای خیر یاد فرماید تا گناهان من بخشیده شود.
من نیز چنین کردم و اکنون آن کیسه زر نزد من است.»
قاضی به طمع زر گفت: «این حیوان بیشک از نوادگان سگ اصحاب کهف بوده
و خاک کردن او در گورستان منعی ندارد.»
سپس قاضی به طمع نیمهٔ دیگر زر به مرد گفت:
«آن سگ مرحوم دربارهٔ نیمهٔ دیگر زر چه گفت؟»
مرد که دیگر خیالش از بابت آزادی و نجات جانش راحت شده بود، گفت:
«به این محل که رسیدیم، سگ دیگر رمقی برایش نمانده بود.
در حالی که اشک در چشمانش جمع شده بود، به من گفت:
مرا در این محل دفن کن.
ولی مراقب باش که زر را به قاضی این محل نسپاری،
چون وی مردی سستایمان است
و میترسم این زر را نیز چون وجوه دیگری که گرفته، خرج خودش کند
و بار گران گناهانم همچنان بر گردن من بماند.»
تفسیر و تحلیل
این ضربالمثل از چند منظر قابل بررسی است:
از منظر اخلاقی:
این مثل به ما میآموزد که طمع، آفت انسان است.
و کسانی که به طمع منفعت بیشتر، حریص میشوند،
در نهایت، رسوا میشوند.
از منظر روانشناسی:
این مثل به «طمع» و «حرص» اشاره دارد.
کسانی که همیشه چیز بیشتری میخواهند،
در نهایت، به دام خود میافتند.
از منظر اجتماعی:
این مثل، نقدی است به کسانی که با سوءاستفاده از موقعیت،
میخواهند منفعت بیشتری کسب کنند.
و در نهایت، آبروی خود را از دست میدهند.
از منظر طنز:
این مثل، جنبهٔ طنزآمیز نیز دارد.
زیرا قاضی، به طمع زر، حرف های مرد را باور میکند.
و در نهایت، با پاسخ طنزآمیز مرد، رسوا میشود.
و این، نوعی نقد هوشمندانه و کنایه آمیز است.
معنی ضرب المثل سر بشکند در کلاه دست بشکند در آستین + تفسیر و کاربرد
کاربردهای امروزی
امروزه این مثل در موقعیت های مختلفی به کار میرود:
وقتی کسی به طمع منفعت بیشتر، سؤال یا درخواست دیگری میکند.
وقتی کسی پس از رسیدن به خواستهاش، باز هم حریص است.
وقتی در معامله ای، یکی از طرفین به طمع سود بیشتر،
شرط جدیدی میگذارد.
وقتی در محیط کار، کارمندی پس از دریافت پاداش،
باز هم طلبکار است.
وقتی در روابط عاطفی، یکی از طرفین پس از دریافت محبت،
باز هم توقع بیشتری دارد.
وقتی در سیاست، مسئولی به طمع قدرت بیشتر،
وعده های جدیدی میدهد.
حکایت امروزی: آن معاملهٔ طمعکارانه
در یکی از بازارهای قدیمی، مردی به نام آقای رضایی،
مغازهای داشت و فرش میفروخت.
یک روز، مردی ناشناس به مغازهاش آمد
و گفت:
«من فرش نفیسی دارم که میخواهم به قیمت ارزان بفروشم.
اگر بخواهی، میتوانم آن را به تو نشان دهم.»
آقای رضایی که به قیمت ارزان وسوسه شده بود،
گفت: «بله، نشانم بده.»
مرد ناشناس، فرشی نفیس را نشان داد.
آقای رضایی آن را خرید.
اما وقتی فرش را به خانه برد،
متوجه شد که فرش تقلبی است.
او به بازار برگشت و مرد ناشناس را پیدا کرد.
و گفت:
«این فرش تقلبی است. پول مرا پس بده.»
مرد ناشناس لبخندی زد و گفت:
«شما خودتان این فرش را خریدید.
من که به شما نگفتم نفیس است.
شما به طمع قیمت ارزان، آن را خریدید.»
آقای رضایی که عصبانی شده بود،
گفت:
«پس آن مرحوم دیگر چه گفت؟
یعنی باز هم میخواهی مرا فریب دهی؟»
مرد ناشناس خندید و گفت:
«نه، دیگر چیزی برای گفتن ندارم.
فقط این را بدان که طمع، آفت انسان است.»
آقای رضایی شرمنده شد و از آن روز به بعد،
یاد گرفت که به طمع قیمت ارزان، هر چیزی را نخرد.
معنی ضرب المثل سر و گوش آب دادن + داستان و ریشه تاریخی
انشا: آن مرحوم دیگر چه گفت؟
مقدمه
ضرب المثل های فارسی، گنجینهای از حکمت و تجربههای بشری هستند.
هر یک از آنها، داستانی پنهان دارند
که در لابهلای کلمات، حقیقتی بزرگ را آشکار میسازند.
یکی از این مثلهای جذاب و طنزآمیز،
جملهٔ «آن مرحوم دیگر چه گفت؟» است.
این عبارت کوتاه، روایتگر داستان کسانی است
که به طمع منفعت بیشتر، حریص میشوند.
بدنه
داستان از جایی آغاز میشود که مردی، لاشهٔ سگ خود را
در قبرستان مسلمین دفن میکند.
مردم او را نزد قاضی میبرند.
قاضی فرمان به سوزاندن او میدهد.
اما مرد، با زیرکی، داستانی از سگ زندهشده میسازد
و قاضی را به طمع زر، فریب میدهد.
قاضی به طمع نیمهٔ دیگر زر میپرسد:
«آن سگ مرحوم دربارهٔ نیمهٔ دیگر زر چه گفت؟»
و مرد پاسخ میدهد:
«گفت زر را به قاضی این محل نسپار، چون سستایمان است.»
این داستان ساده، حکایت بسیاری از رفتارهای روزمرهٔ ماست.
کسانی که به طمع منفعت بیشتر، حریص میشوند.
کسانی که با سوءاستفاده از موقعیت، میخواهند سود بیشتری ببرند.
کسانی که در نهایت، با پاسخ طنزآمیز طرف مقابل، رسوا میشوند.
این ضرب المثل به ما میآموزد که:
طمع، آفت انسان است.
و کسانی که همیشه چیز بیشتری میخواهند،
در نهایت، به دام خود میافتند.
نتیجه گیری
این ضربالمثل پندی است دربارهٔ پرهیز از طمع و حرص.
این مثل به ما میگوید که:
اگر به آنچه داری قانع باشی،
آرامش خواهی داشت.
و اگر به طمع منفعت بیشتر، حریص شوی،
در نهایت، رسوا خواهی شد.
پس بهتر است به جای «آن مرحوم دیگر چه گفت؟»،
به آنچه داری قانع باش
و شکرگزار نعمت های خداوند باش.
سخن آخر با بیتی از سعدی:
طمع، آفت جان باشد ای مرد هوش
قناعت، کلید درِ گنج هوش
مکن طمع در مال دیگران
که رسوا شوی در میانِ جهان
معنی ضرب المثل سر و گوش آب دادن + داستان و ریشه تاریخی
