جشن کشف آتش؛ تاریخچه جشن سده و پیام های تبریک

هگل فیلسوف بزرگ آلمانی در نوشته‌های خود به این موضوع اشاره کرده است که اخلاق و فلسفه اولین بار در تاریخ ایران با مفهوم آتش و نور به وجود آمده است. فردوسی بزرگ نیز برای حفظ این مفهوم بزرگ، در کتاب شاهنامه داستانی با محوریت کشف آتش و پایان تاریکی را نوشته است. در ادامه نگاهی به این داستان و جشن سده خواهیم داشت. با ما همراه شوید.

جشن کشف آتش چیست؟

جشن سَده از جشن‌های ایرانی است که در آغاز شامگاه 10 بهمن برگزار می‌شود. این جشن هزاران سال قدمت دارد و از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی (حتی قدیمی‌تر از نوروز) به‌شمار می‌رود. این جشن، جشن پیدایش آتش در نظر گرفته می‌شود. بر اساس شاهنامهٔ فردوسی، پیشینهٔ این جشن به دوران هوشنگ‌شاه، دومین پادشاه پیشدادی، بازمی‌گردد.

داستان هوشنگ و مار بزرگ

در روایات اساطیری ایران باستان آمده‌است که هوشنگ‌شاه به هنگام شکار، چون مار دراز سیاه‌رنگی را می‌بیند، به سوی آن سنگی پرتاب می‌کند که از برخورد این سنگ به سنگ دیگر، جرقه‌ای شکل می‌گیرد و بوته خشکی که آنجا بوده، آتش می‌گیرد . ایرانیان از آن هنگام به بعد از آن آتش پاسداری می‌کنند.

جشن آتش در شاهنامه فردوسی

از اسطوره‌های جشن سده، تنها یکی به پیدایش آتش اشاره دارد؛ فردوسی می‌گوید: «هوشنگ پادشاه پیشدادی، که شیوهٔ کشت‌وکار، کندن کاریز، کاشتن درخت… را به او نسبت می‌دهند، روزی در دامنهٔ کوه ماری دید و سنگ برگرفت و به سوی مار انداخت و مار فرار کرد؛ اما از برخورد سنگ‌ها، جرقه‌ای زد و آتش پدیدار شد.»

یکی روز شاه جهان سوی کوه

گذر کرد با چند کس هم گروه

پدید آمد از دور چیزی دراز

سیه رنگ و تیره تن و تیزتاز

دو چشم از برسر چو دو چشمه خون

ز دود دهانش جهان تیره گون

نگه کرد هوشنگ با هوش و سنگ

گرفتش یکی سنگ و شد تیز چنگ

به زور کیانی رهانید دست

جهانسوز مار از جهانجوی جست

برآمد به سنگ گران سنگ خرد

همین و همان سنگ بشکست گرد

فروغی پدید آمد از هر دو سنگ

دل سنگ گشت از فروغ آذرنگ

نشد مار کشته ولیکن ز راز

ازین طبع سنگ آتش آمد فراز

جهاندار پیش جهان آفرین

نیایش همی کرد و خواند آفرین

که او را فروغی چنین هدیه داد

همین آتش آنگاه قبله نهاد

بگفتا فروغیست این ایزدی

پرستید باید اگر بخردی

شب آمد برافروخت آتش چو کوه

همان شاه بر گرد او با گروه

یکی جشن کرد آن شب و باده خورد

سده نام آن جشن فرخنده کرد

ز هوشنگ ماند این سده یادگار

بسی باد چون او دگر شهریار

آیین های جشن سده

جشن سده یکی از جشن‌های باستانی ایرانیان است که به مناسبت آتش و نور برگزار می‌شود. در اینجا به برخی از آیین‌ها و رسوم این جشن اشاره می‌کنم:

افروختن آتش:

در شب سده، مردم آتش بزرگی در مکان‌های عمومی یا بر فراز تپه‌ها و کوه‌ها برپا می‌کنند. این آتش نمادی از پیروزی نور بر تاریکی و گرمی بر سرما است.

جشن و شادی:

مردم با رقص، آواز و موسیقی دور آتش جمع می‌شوند و شب را به شادی می‌گذرانند. گاهی اوقات، بازی‌ها و مسابقات محلی نیز برگزار می‌شود.

خوراکی‌های مخصوص:

غذاهای سنتی مانند آش، شیرینی‌های محلی، و نان‌های مخصوص پخته می‌شود. به‌ویژه در برخی مناطق، آش رشته یا آش‌های دیگر به عنوان غذای اصلی این شب محسوب می‌شود.

نیایش و دعا:

برخی از افراد به نیایش و دعا برای پیروزی نور و روشنایی و سالی پر از برکت می‌پردازند. در این شب، از آتش به عنوان نمادی از پاکی و نور یاد می‌شود.

نمادهای فرهنگی:

نمادهایی مانند چراغانی کردن خانه‌ها و کوچه‌ها، استفاده از شمع و فانوس‌ها نیز در این جشن رایج است.

جشن سده در دهمین روز از دهمین ماه سال خورشیدی، یعنی ۱۰ بهمن برگزار می‌شود. این جشن نه تنها به عنوان یک آیین زرتشتی شناخته می‌شود، بلکه بخشی از فرهنگ و تاریخ ایرانیان است که هویت ملی و فرهنگی آن‌ها را نمایان می‌سازد.

جشن آتش در سازمان جهانی

پرونده جشن سده روز چهارشنبه 15 آذر 1402 در پرونده‌ای مشترک به نام ایران و تاجیکستان در هجدهمین جلسه کمیته بین دولتی حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس که در شهر کاسان، جمهوری بوتسوانا برگزار شد، بررسی و با تصویب اعضای کمیته به‌ عنوان بیست‌وچهارمین عنصر میراث‌فرهنگی ناملموس ایران در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد.

تاریخچه جشن سده

جشن سده یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است که ریشه در دوران پیش از اسلام دارد. تاریخچه این جشن به شرح زیر است:

ریشه‌های تاریخی:

دوران باستان: جشن سده به دوران پیش از زرتشت و حتی به دوره پیشدادیان بازمی‌گردد. طبق برخی از منابع، این جشن به دوران هوشنگ پیشدادی، یکی از پادشاهان افسانه‌ای ایران باستان، مربوط می‌شود. هوشنگ به عنوان کسی شناخته می‌شود که به طور اتفاقی آتش را کشف کرده است.

کشف آتش: بنا بر افسانه‌ها، هوشنگ در حین شکار یک مار، سنگی را به سمت آن پرتاب کرد که به سنگ دیگری برخورد کرد و جرقه‌ای زد که به آتش تبدیل شد. این اتفاق به عنوان کشف آتش توسط انسان شناخته شده و جشن سده به یاد این رویداد برگزار می‌شود.

تاریخچه در دوره‌های مختلف:

دوره هخامنشیان و ساسانیان: در دوران هخامنشیان و به ویژه ساسانیان، جشن سده به عنوان یک جشن ملی و مذهبی بزرگ برگزار می‌شد. در این دوره‌ها، آتشکده‌ها مرکز برگزاری این جشن بودند و مراسم با شکوه خاصی اجرا می‌شد.

دوره اسلامی: با ورود اسلام به ایران، بسیاری از جشن‌های ایرانی تغییر یافتند یا کمرنگ شدند، اما جشن سده همچنان در میان زرتشتیان و برخی از ایرانیان به عنوان یک جشن فرهنگی و ملی ادامه یافت.

دوره معاصر: امروزه، جشن سده نه تنها در میان زرتشتیان، بلکه در بین دیگر ایرانیان نیز به عنوان یک جشن ملی و بخشی از میراث فرهنگی برگزار می‌شود. این جشن در شهرهای مختلف ایران مانند یزد، کرمان، و تهران با آتش افروزی و شادی‌های مختلف گرامی داشته می‌شود.

اهمیت فرهنگی:

جشن سده به عنوان یکی از نمادهای فرهنگی و تاریخی ایران، نشان‌دهنده اهمیت آتش در فرهنگ ایرانی و تقدیس نور و روشنایی است. همچنین، این جشن یادآور پیوند عمیق میان مردم ایران با میراث کهن خود و نمادی از پیروزی نور بر تاریکی و گرمی بر سرما است.

جشن سده در آیین زرتشت

جشن سده در آیین زرتشت یکی از مهم‌ترین جشن‌های زرتشتی است که به مناسبت کشف آتش و نیز آغاز نیمه دوم سال خورشیدی برگزار می‌شود. در اینجا به جزئیات این جشن در چارچوب آیین زرتشتی می‌پردازیم:

تاریخچه و اهمیت:

کشف آتش: همانطور که پیش‌تر اشاره شد، به باور زرتشتیان، جشن سده به یاد کشف آتش توسط هوشنگ پیشدادی برگزار می‌شود. آتش در آیین زرتشت نمادی از نور، پاکی، و دانش است و به همین دلیل به عنوان یک عنصر مقدس شناخته می‌شود.

زمان برگزاری: سده در دهمین روز از دهمین ماه سال خورشیدی، یعنی ۱۰ بهمن، برگزار می‌شود. این زمان نشان‌دهنده ۵۰ روز مانده به نوروز و آغاز نیمه دوم سال است.

آیین‌ها و مراسم:

افروختن آتش بزرگ: مهم‌ترین بخش جشن، افروختن آتش بزرگی است که نمادی از روشنایی و پیروزی بر تاریکی و سرمای زمستان است. این آتش معمولاً در آتشکده‌ها یا فضاهای عمومی برپا می‌شود.

نیایش و دعا: در این شب، زرتشتیان به دعا و نیایش می‌پردازند. آن‌ها برای پیروزی نور و خیر بر تاریکی و شر دعا می‌کنند.

جشن و شادی: جشن سده با شادی‌های گوناگون همراه است. مردم دور آتش جمع می‌شوند، موسیقی می‌نوازند، می‌رقصند و غذاهای سنتی مانند آش و شیرینی‌های مخصوص را میل می‌کنند.

نمادها: استفاده از شمع‌ها، چراغانی کردن محل جشن و حتی خانه‌ها، جزئی از آداب این شب است. این نمادها همگی به نور و روشنایی اشاره دارند.

فلسفه و اهداف:

تقدیس آتش: این جشن به زرتشتیان یادآوری می‌کند که آتش نمادی از پاکی و نور است و باید به آن احترام گذاشت.

پیوند با طبیعت: جشن سده همچنین یادآور ارتباط انسان با طبیعت و چرخه‌های آن است، از جمله تغییر فصل‌ها و اهمیت نور و گرما در زندگی.

تقویت همبستگی اجتماعی: این جشن فرصتی برای تقویت پیوندهای اجتماعی و خانوادگی است و به عنوان یک گردهمایی بزرگ عمل می‌کند.

جشن سده به عنوان یکی از جشن‌های مهم زرتشتی، نه تنها بازتاب دهنده اعتقادات و باورهای دینی است، بلکه نمادی از میراث فرهنگی و تاریخی ایرانیان نیز به شمار می‌رود.

پیام تبریک جشن سده

به گرمی آتش

به شکوه فرهنگ ایران

به فرخندگی جشن آغاز تمدن

جشن سده

بر همه ایرانیان خجسته باد

اینك بیامـده است به پنـجاه روز پیـش

جـشــن سـده طــلایــه نــوروز نـامــدار

جشن سده مبارک باد

يكى جشن كرد آن شب و باده خـَورد

ســـده نـام آن جـــشن فـرخـنده كرد

ز هــوشنگ مــاند اين ســده يادگـار

بســـى باد چــون او دگــر شهـــريــار

جشن سده فرخنده باد

آن شب که شـب سده بود در کـويَت

آتــش دل مــن بــاد و چلــيپا مـويـت

جشن بزرگ سده خجسته باد

ای جوان برخیز تا جشن سده بر پا کنیم

آتش شادی بیفروزیم و خوش غوغا کنیم

سنت و آیین ایران کهن را نو کنیم

اندرین روز خجسته یاد از آبا کنیم

اي آتشِ گرم و روشن و پاک

وی بال گشوده سوی افلاک

نام سَدِه را نهاده بر خويش

عمرت ز هزاره ها بود بيش

بس رازِ كهن به دل نهفتی

از آن به كسی سخن نگفتی

آیينه‌ی مردمان پاكی

پرجذبه و گرم و تابناكی

شهنامه كه پيک راستانست

يادآورِ عهدِ باستانست..

آتش جشن سده، آتش مهر وطن است

کاندرین مُلک نخواهد که شب تار بود

در چنین جشن ِطرب، آری خورشید دگر

گر بتابد ز دل خاک ، سزاوار بود

خرمست این سده و شادروان باد که گفت

شب جشن سده را حرمت بسیار بُوَد

به آيين سده شاباش سر كن

كه اين رسم از رسوم باستانى ‏ست

مبارك باد اين جشن كيان‏زاد

بر آن كو در تنش خون كيانى ‏ست

سده اين جشن فرخ‏ فال فيروز

نمادى از سرور و شادمانى ‏ست

سده يادآور ايران بشْكوه

گرانفر چون درفش كاويانى ‏ست

به هر برزنی جشنگاهی سَده

همه گِرد بر گِردش آتشکده

جشن سده گرامی و فروزان باد

جشن سده، جشن پیروزی روشنی و مهربانی و دانش بر تاریکی و بی مهری و نادانی بر همگان خجسته باد

فرا رسیدن جشن بزرگ سده را، بر همه دوستداران فرهنگ پر افتخار ایران، شادباش می‌گویم و آرزو دارم همیشه شادکام و شادرخ باشید.

سده

جشن نور و آتش و زندگی

بر هموطنان عزیز مبارک

مشهورترین داستانی که درباره سده گفته‌اند، پیدایش آتش توسط هوشنگ است. داستان از آن قرار است که روزی هوشنگ به کوه رفته بود و ماری را مشاهده کرد. سنگی برداشت و به او انداخت. سنگ ناگاه به سنگ دیگری برخورد کرد و از بهم خوردن این دو سنگ آتش روشن شد و به این صورت آتش پدید آمد. شاید این داستان همانند بسیاری از اسطوره ها دارای نمادهایی است که پیوند با اندیشه‌های ایرانی دارد. مار نمادی اهریمنی است و آتش نمادی از فروغ ایزدی می‌باشد.

فرارسیدن جشن باستانی سده بر همه ی هموطنان زرتشتی و ایرانیان وطن دوست مبارک و شاد باش