بیوگرافی محمدرضا شجریان؛ از شروع فعالیت قبل از انقلاب تا اواخر زندگی
محمدرضا شجریان اسطوره موسیقی ایران است. خواننده جاودانهای که بیش از 50 سال فعالیت هنری کرده و نام موسیقی ایران را در جهان سرافراز کرد. در این بخش از سایت ادبی و هنری روزانه قصد داریم نگاهی بر زندگی این اسطوره موسیقی داشته باشیم. پس اگر شما نیز به زندگی استاد شجریان علاقه دارید، در ادامه با روزانه باشید.
فهرست موضوعات این مطلب
تولد و اوایل زندگی
محمدرضا شجریان در 1 مهر سال 1319 در شهر مشهد به دنیا آمد. پدرش قاری قرآن بود و همین امر باعث شد تا از همان کودکی تحت تعلیم آواز قرار بگیرد. سالها فعالیت قرآنی باعث شد تا در سال 1331، برای نخستین بار، صدای تلاوت قرآن او از رادیو خراسان پخش شد. وی در سال 1338 به دانشسرای مقدماتی مشهد رفت و برای نخستین بار با یک معلم موسیقی آشنا شد.
پس از دریافت دیپلم دانشسرای عالی، به استخدام آموزش و پرورش درآمد و به تدریس مشغول شد و در این زمان با سنتور آشنا شد و فراگیری این ساز را نزد جلال اخباری آغاز کرد.
خوشنویسی در تهران
بعد از فعالیت قرآنی محمدرضا شجریان به تهران رفته و تصمیم گرفت خوشنویسی را فرا بگیرد. در تهران با احمد عبادی آشنا شد و همچنین در کلاس اسماعیل مهرتاش شرکت کرد. در همین سال برای آموختن خوشنویسی در انجمن خوشنویسان ایران نزد ابراهیم بوذری رفت. شجریان از سال 1347 خوشنویسی را نزد حسن میرخانی ادامه داد و در سال 1349 درجهٔ ممتاز را در خوشنویسی به دست آورد.
آغاز فعالیت موسیقی
حضور در تهران و ارتباط با اهالی هنر باعث شد تا محمدرضا شجریان به موسیقی سوق داده شود. در این دوره او استخدام آموزش و پرورش شده و مدتی معلم بود. اما بعدها استعداد او کشف شده و شجریان به برنامه گلها دعوت شد.
در این دوره شجریان با نورعلیخان برومند آشنا شد و شیوهٔ آوازی حسین طاهرزاده را نزد او آموخت. از سال 1352 نزد عبدالله دوامی ردیف آوازی ایشان و شیوههای تصنیفخوانی را فراگرفت. در همین سال، به همراه گروهی از هنرمندان همچون محمدرضا لطفی، ناصر فرهنگفر، حسین علیزاده، جلال ذوالفنون و داوود گنجهای، به عضویت مرکز حفظ و اشاعهٔ موسیقی به سرپرستی داریوش صفوت درآمد.
در آن زمان تصنیف داروَگ را که مربوط به آهنگی از محمدرضا لطفی بر روی شعری از نیما یوشیج بود، اجرا کرد.
آغاز انقلاب و استعفا از رادیو
شجریان تا سال 57 با رادیو همکاری کرده و به عنوان خواننده اصلی فعالیت میکرد. با شروع انقلاب و درگیری ارتش با مردم، شجریان از رادیو استعفا کرده و چنین گفت: “آن موقع، آنجا با روحیهها من نمیخواند، سیاست پخش صداها را از رادیو تلویزیون، من حس میکردم کابارهدار دارد تعیین میکند و ابتذال فرهنگی …”
مطلب مشابه: بیوگرافی همایون شجریان خواننده محبوب؛ از شروع فعالیت تا شهرت و ازدواج
فعالیتها در بعد از انقلاب
در فاصلهٔ سالهای دههٔ 1360، شجریان همکاری گستردهای را با پرویز مشکاتیان آغاز کرد که حاصل آن آلبومهایی چون بیداد، آستان جانان، سرّ عشق (ماهور)، نوا، دستان، گنبد مینا، دود عود، جان عشاق و قاصدک بود.
در این سالها به همراه گروه عارف به سرپرستی مشکاتیان کنسرتهایی را در خارج از ایران اجرا کرد. از میان این آثار، آلبوم بیداد به خاطر متأثر بودن محتویات آن از شرایط اجتماعی و سیاسی ایران در اوایل انقلاب و دههٔ 1360 و داشتن حالت اعتراضی بسیار در میان عموم مردم مورد استقبال قرار گرفت.
خود محمدرضا شجریان نیز در مصاحبه با بیبیسی گفته بود که این اثر بیانگر اعتراض آنها به آن شرایط و پیگیری وعدههای عملی نشدهٔ حکومت بوده است.
زندگی شخصی و ازدواج
شجریان در سال 1340 با فرخنده گلافشان ازدواج کرد که حاصل آن سه دختر به نامهای فرزانه (راحله)، افسانه (همسر پرویز مشکاتیان) و مژگان و یک پسر (همایون) بود.
ازدواج دوم
شجریان در سال 1377 با کتایون خوانسواری ازدواج کرد. کتایون خوانساری در ميهماني با شكوه بزرگداشت آقاي نصرت الله كريمي كه 24 ساعت پس از ورود او به تهران بعد از سالها دوري از ايران ترتيب داده شده بود با استاد شجریان آشنا شد. او در بيست و شش سالگي با استاد شجريان ازدواج كرد.
افتخارات و جوایز
جایزه ویژهٔ «خداوندگار موسیقی» بنیاد آقاخان، «نشان عالی هنر برای صلح» جشنوارهٔ بینالمللی هنر برای صلح، نشان شوالیهٔ ملی لیاقت دولت فرانسه، جایزهٔ بیتا، جایزهٔ پیکاسو سازمان یونسکو، نشان موتسارت سازمان یونسکو، نامزدِ دو جایزهٔ گرمی برای آلبومهای فریاد و بی تو بهسر نمیشود.
سایت انجمن آسیا محمدرضا شجریان را پرآوازهترین هنرمند موسیقی اصیل ایرانی، خبرگزاری بیبیسی و سیانان وی را خوانندهٔ افسانهای ایران، روزنامهٔ ونکوورسان او را یکی از مهمترین هنرمندان موسیقی ملل و همچنین رادیوی عمومی ملی (NPR) در سال 2010 وی را یکی از 50 صدای برتر جهان معرفی کرد.
سازمان جهانی مالکیت معنوی (وایپو) «مدال خلاقیت» را پس از مرگ به او اهدا کرد. مدال خلاقیت وایپو به هنرمندان اثرگذاری که نقش بسزایی در توسعه فرهنگی و هنری ایفا کرده و ابتکارها و فعالیتهای آنها تأثیر شایانی بر ارتقای احترام به آثار خلاقانه داشتهاند اهدا میشود.
اواخر زندگی و مرگ
محمدرضا شجریان در پیام ویدئویی برای تبریک نوروز 1395 با چهرهای دگرگونه و موهای بسیار کوتاه حاضر شد. برخی سایتها از ابتلای او به سرطان کلیه خبر دادند. ایشان در این ویدیو گفتند: خود من هم با یک میهمان 15 سالهای سالهاست که آشنا هستم و دوست شدیم با همدیگر و الآن هم من به خاطر همان اینجا ایستادهام و طبق دستور ایشان موهای سرم را هم کوتاه کردم و بچهٔ حرفگوشکنی شدم و چند وقت دیگر هم در اینجا هستم، چون آرامش خوبی دارم و خیلی راحتم اینجا، برای اینکه با این میهمان بتوانیم به تفاهم برسیم انشاءالله. به تفاهم که رسیدیم، راه میافتم میآیم به سراغ شما هممیهنان عزیزم و کارهای هنریام را دنبال خواهم کرد.
بعد از سال ها درگیری با سرطان درنهایت روز یکشنبه 13 مهر 1399 به دلیل افت سطح هوشیاری در حدِ کمایِ عمیق به بخش مراقبتهای ویژه در بیمارستان جم تهران منتقل شد و عاقبت بعدازظهرِ پنجشنبه 17 مهر 1399 در 80 سالگی درگذشت.
واکنشها به مرگ استاد
بعد از مرگ استاد شجریان چهرههای سرشناسی به خبر مرگ او واکنش نشان دادند.
محمد اصفهانی: من از تو صبر ندارم که بی تو بنشینم، کسی دگر نتوانم که بر تو برگزینم. استاد، صدای بی نظیر شما با اشعار بی نظیری عجین شده که همواره در ما زندگی میکند. این مفارقت را تسلیت نمیگویم چون شجریان مدتهاست که در مقام حضور متمکن است.
علیرضا قربانی: «استاد شجریان عزیز همیشه در قلبمان باقی خواهی ماند.»
گوگوش: «مرغ سحر ناله سر کرد، داغ مرا تازهتر کرد.»
شهرام ناظری: استاد شجریان رفتنی نیست، او برای همیشه تاریخ زنده و جاوید است.
بهروز وثوقی: در واکنش به درگذشت استاد آواز ایران در اینستاگرام نوشت: روحت شاد رفیقم.
ابی: «زبان توان وصف حالم را ندارد. استاد آواز ایران، اعتبار و افتخار موسیقی کشورم دیگر در بین ما نیست. تسلیت میگویم به ملت عزیز ایران، خانواده داغدار هنر و خانواده بزرگوار ایشان.»
محمود دولتآبادی: «تلخی پایانِ زندگی شجریان منحصر به این کمتر از یک سال اخیر نبود که با گرمای خانواده، دلدادگی پزشکان مجرب و علمِ پزشکی زنده نگه داشته شد. تلخی عمیقتر آن بود که هنرمند ممتاز آواز ایران در اوج کمالیافتگی، حضور و بانگِ بینظیرش دریغ شد از مردمی که اکنون به سوگ او نشستهاند و اشک میریزند.»
علی دایی: استاد شجریان تا ابد صدایش ماندگار است او متعهدانه و شکیب و با تأمل فرهنگ ناب ایرانی را در قامت موسیقی به خارج از مرزهای ایران کشید این واقعه دردناک را به همایون عزیز وخانواده محترم استاد و عموم مردم ایران تسلیت عرض مینمایم.
حسن روحانی: استاد محمدرضا #شجریان چهره برجسته هنری و آفریننده ماندگارترین نواهای دلنشین ایرانی و خواننده ربنای رمضان، میراث ارزشمندی از خود به یادگار گذاشت. یقیناً ملت قدرشناس ایران، نام و یاد و آثار این هنرمند محبوب را همواره در خاطرهها، زنده نگاه خواهد داشت. روحش شاد و یادش گرامی.
مطلب مشابه: بیوگرافی معین؛ زندگینامه معین و درباره زندگی شخصی و آثار هنری اش
موسیقی از نظر استاد
نباید فراموش کنیم که موسیقی اندیشیدن به انسان میده. من موسیقیای رو دنبال کردم که اندیشیدن به انسانها بده. اون موسیقیای رو که خواسته باشه برای لحظهای، فقط انسان خوشش بیاد یا حال کنه، از اون دیدگاه من دنبال نمیکنم. من موسیقی رو از دیدگاهی دنبال میکنم که اندیشیدن به مردم بده. و، لحظهای از خودش بیرون بیاد و فکر کنه؛ زیرا انسان در فکر کردن ساخته میشه، در اندیشیدن راه کمال رو طی میکنه.
همیشه موسیقی ما مورد حمله با ایراد یک طبقه از افراد مذهبی قرار گرفته. البته بخشی از موسیقی منحرف میتواند اینطور باشد. اما ذات موسیقی منحرف نیست. من خودم اساساً با موسیقی منحرف مخالفم.
موسیقی یک علم و یک هنر است. در همه دنیا، دانشگاه و کنسرواتوار دارند و ما هم دانشگاه موسیقی داریم. پس این یک علم است و لهو و لعب و هوا و هوس نیست.
باید به موسیقی از جنبه علم بودن و نیاز روان جامعه نگاه شود نه اینکه تر و خشک را با هم بسوزاند.این ستم بزرگی است به جامعهای که موسیقی غذای روح اوست و این گله و اعتراض همچنان ادامه دارد.
نگرانی از آینده موسیقی کشور
جای نگرانی از این نظر نیست که نمونه خوب آواز در دستشان هست مگر این که جامعه آواز را نخواهد. مگر این که جامعه نخواهد با شعر حافظ، سعدی و مولانا ارتباط داشته باشد چون ما باید زبان همین شاعران را با آواز بیان کنیم.
البته شعر نو هم آمده و آن جای خود… . با آن هم میشود کارهایی ارائه کرد. تکنولوژی و عوضشدن زندگی مردم، بسیار در موسیقی و نوع آهنگها تأثیر دارد. مثلا اگر بخواهیم در آمریکا آواز ایرانی بخوانیم نمیتوان این کار را به کیفیت اینجا انجام داد. چون شرایط آنجا طوری است که به درد آواز ایرانی نمیخورد. باید در همین مملکت باشیم و کمبودها و مشکلات را ببینیم تا آواز حس و حال مخصوص خود را داشته باشد. این آواز زاییده فرهنگ همین جغرافیاست. اگر فرهنگ جغرافیا عوض شود یقین بدانید که نوع آوازها هم کمکم بدون اینکه متوجه شویم عوض میشود.
نظر استاد شجریان درباره فرزندش همایون
همایون از روزی که خوانندگی را شروع کرد روی پای خودش بود. تمام کارهایش را خودش انجام میدهد و از من هیچ کمکی نمیگیرد. از روز اول هم من گفتم خودت کارت را بکن هر جا نیاز داشتی نظری میدهم اما در نهایت بگذار کار برود در جامعه و نقد شود.
از 10، 12سالگی تعلیم آواز همایون شروع شد و با او تکنیک آواز کار کردم. صداسازی را با همایون تجربه کردم که خیلی هم جواب داد و الان مثل تکنیک من میخواند. خیلی از بچههای گروه من هم به همین تکنیک میخوانند.
من نمیخواهم به عنوان پدر از همایون تعریف کنم ولی الحق چون تیزهوش است میتواند خودش را بهویژه در صحنه خوب ارائه کند.
هنوز این بچهها نمیتوانند در صحنه خوب کار کنند، هر وقت توانستند این کار را بکنند آن وقت میتوان آنها را با همایون مقایسه کرد.
اگر لازم باشد گاهی اوقات نقدش میکنم. مثلا میگویم اگر خواسته باشد با یک فرد دائم کار کند خیلی یکنواخت میشود. گاهی صحبتهایی با هم داریم.
درباره آواز باید بیشتر روی بداههخوانیاش کار کنم. وقتی تصمیم بگیرد بخواند، کارش را میکند اما هر چه در کار هنر بیشتر کار کند، بیشتر به دردش میخورد. جا دارد همایون بیشتر کار کند.
مطلب مشابه: بیوگرافی ابراهیم حامدی؛ از شروع خوانندگی تا مهاجرت، همکاری با شادمهر و ازدواج دوم
سیاست و هنر
سیاست به تمام ارکان زندگی اجتماعی مردم ورود کرده است. در ایران همه چیز را سیاسی کردهاند. حتی اگر در دکان نانوایی به وضعیت آرد هم اعتراضی بشود میگویند کار سیاسی انجام شده است. حتی «ربنا» را یک دعای سیاسی کردند. این سیاست است که به حق و حقوق هنرمندان ورود کرده است وگرنه هنرمندان کاری به سیاست ندارند.
مردم باید در این باره تصمیم بگیرند چه کار میکنند. یا آن کسانی که حق ندارند در کار مردم دخالت کنند باید بفهمند که نباید سیاست را وارد همه ارکان زندگی مردم کنند. در آخر هم خودشان خسته میشوند و هم مردم را از کار و زندگی میاندازند. همه چیز سیاسی شده، موسیقی، ورزش، کتاب، فرهنگ و… . سیاست و دولت باید در خدمت اینها باشد.
مسئله این است که یک بار شما در مبارزه با سیاست هستید و همه چیز را به نفع خودتان و به نفع افکارتان دارید سیاسی میکنید. این کار خوبی نیست. بعد سیاست کاری میکند که مردم را به مقابله با خودش دعوت میکند. چرا باید سیاست طوری در زندگی مردم دخالت کند که مردم و هنرمند را به دعوا در مقابل خودش بطلبد.
هر بار یکی از اینها (گروه های سیاسی) سراغ ما میآمدند و تقاضاهایی داشتند و من مجبور شدم کنسرت را تعطیل کنم و اعلامیه دادم به دلیل اخلال در کنسرت، این کنسرت تعطیل است. برای اینکه ما برای این حرفها اینجا نیامده ایم.
آنهایی که اهداف سیاسی دارند دنبال یک جمعیتی مفت و مجانی میگردند که آنجا اعمال سلیقه کنند. من گفتم حق این کار را ندارید چون مردم به خاطر من و گروهم آمده بودند که موسیقی گوش کنند، آنها نیامدهاند که شعار سیاسی گوش کنند.
هنر ایران زمین
نهال هنر من از آبشخور سرزمین ایران، این دیار کهن و مهد تمدن و فرهنگ و زندگی گرفته است. زندگی من از کودکی در میان همین مردم هنردوست و نازک اندیش، رنگ و معنا پذیرفته است. البته که نهایت خواسته و عشق من کار در داخل مملکتم برای مردمانی است که با من می گریند و با فغان من همنوایی می کنند.
موسیقی زبان همدلی ملت ها با یکدیگر است. من و همکارانم همواره از دو سو پیام آور و پیام رسان بوده ایم. این ارتباط و پیوند را هرگز گزندی نبوده و نخواهد بود. چه اینجا و چه آنجا، جهان برای من ایران است و ایران برای من جهان است.
سخن پایانی
بسیار خرسندیم که تا پایان همراه سایت روزانه بودید. ما امروز و در مقاله فوق سعی کردیم تا درباره زندگی شخصی و حرفهای استاد محمدرضا شجریان بنویسیم تا شما عزیزان و طرفداران با زندگی این اسطوره موسیقی بیشتر از قبل آشنا شوید. در پایان امیدواریم که از خواندن این مقاله نهایت لذت را برده باشید.
مطلب مشابه: بیوگرافی محسن چاوشی خواننده محبوب و اطلاعات از زندگی شخصی ازدواج و طلاق
