معرفی محله های قدیمی مشهد، از بالا خیابان تا سرشور
با وجود تغییر بافت مشهد در دهههای اخیر و ساخت و سازهای بسیاری که در این شهر صورت گرفته، هنوز هم میتوان در نقاط مختلف این شهر بافت قدیمی و محلههای تاریخی را مشاهده کرد. بدون شک گشت و گذار در این محلههای قدیمی میتواند تجربهای بسیار متفاوت و لذتبخش باشد. در ادامه با تعدادی از محله های قدیمی مشهد آشنا خواهید شد.
محله بالا خیابان: از نخستین خیابان های مشهد
محله بالا خیابان یکی از قدیمی ترین محله های مشهد است که قدمتی دیرینه دارد. این محله با بافت سنتی و معماری خاص خود، یادآور تاریخ پرفراز و نشیب این شهر است. پس از احداث تنها خیابان مشهد در زمان شاه عباس صفوی، قسمتی که در بالای سر حضرت واقع میشد به بالا خیابان (خیابان علیا) و قسمتی که در پایین حرم واقع میشد به پایین خیابان معروف شد. بالا خیابان در طول تاریخ، میزبان افراد و رویدادهای مهمی بوده است. این محله در گذشته، محل سکونت بسیاری از بزرگان و علما بوده و از اهمیت مذهبی و فرهنگی بالایی برخوردار بوده است. محله بالا خیابان در شمال حرم مطهر رضوی واقع شده است و از شمال به باروی قدیم شهر مشهد، از شرق به حرم، از جنوب شرقی به کوچه باغ عنبر و از غرب به خیابانهای اطراف محدود میشود. در میان بافت قدیمی بالا خیابان میتوان اقامتگاهها و مراکز تجاری مختلفی را مشاهده کرد که هتل شارستان مشهد یکی از مراکز شاخص در این منطقه محسوب میشود. شما می توانید با اقامت در بالا خیابان، از حضور در نزدیکی حرم امام رضا فیض ببرید. با وجود تغییرات فراوان در شهر مشهد، زندگی روزمره در بالا خیابان همچنان رنگ و بوی سنتی خود را حفظ کرده است. کوچههای تنگ و پیچ در پیچ، خانههای قدیمی با حیاطهای اندرونی و همسایگی گرم و صمیمی، از ویژگیهای بارز این محله است.
پایین خیابان: گذرگاه تاریخ و فرهنگ در مشهد
محله پایین خیابان یکی از محلات قدیم مشهد است که در منطقه ثامن واقع شده و محله های معروفی مانند قبر میر، عیدگاه، سرحوض، جدیدها و غیرشمارها را در خود جای داده است. این محله با قدمتی که به زمان صفویه بازمیگردد، بهدستور شاه عباس اول در فاصله سالهای ۱۰۱۰ تا ۱۰۲۳ قمری ساخته شد. محله پایین خیابان بهطول یک کیلومتر از حرم مطهر امام رضا (ع) تا دروازه پایین خیابان (حدود پنجراه پایین خیابان) گسترش یافته است. این محله در سال ۱۲۷۵ خورشیدی بیشترین تراکم جمعیتی را در میان محلات ششگانه مشهد داشته است. بیشتر جمعیت ساکن در این محله فقیر بودند، اما تاجران زیادی نیز به دلیل اعتقادی که به زندگی در پایینپای حضرت رضا (ع) داشتند، در این محدوده زندگی میکردند. این محله به دلیل قرارگرفتن در مسیر شاهراههای تجاری و نظامی سرخس، مرو و هرات، همیشه در معرض حملات ترکمانها، ازبکها و افغانها قرار داشته و پرمخاطره و آسیبپذیر بوده است. امروزه، محله پایین خیابان به دلیل تغییرات و نوسازیهای انجام شده، کمتر جمعیت دارد و بیشتر به مراکز تجاری و اقامتی تبدیل شده است.
محله سراب مشهد: از سرآب قنات تا قلب تاریخ
محله سراب یکی از محله های قدیمی مشهد است که در جنوب غرب این شهر و در روستای سناباد واقع شده بود. این محله در مجاورت باغ حمید بن قحبطه و بارگاه رضوی قرار داشت و در سالهای نخستین به هسته مرکزی شهر مشهد پیوند خورد. محله سراب در حد فاصل محله ارگ، بالاخیابان و چهار باغ قرار گرفته بود و از سمت غرب به باروی شهر متصل بوده است. مجرای قنات سناباد از این محله عبور میکرده و به همین دلیل نام “سراب” که به معنای سرِ آب یا ابتدای قنات است، به این محله داده شده بود. در این محله یک بازارچه و دروازه به نام سراب وجود داشت که در طرح توسعه فیزیکی شهر مشهد در سالهای ۱۲۱۰ هجری شمسی تخریب شدند. محله سراب به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در قسمت مرتفع و بلند آب شهر، محل سکونت اعیان و مقامهای بلندپایه حکومتی و مذهبی بود. والی خراسان، وزیر وی، متولی آستان قدس و دیگر مقامات بلندپایه در این محله ساکن بودند. این محله برخلاف دیگر محلات قدیمی مشهد، محل سکونت یهودیها و غیرشمارها نبوده است. وجه علمی و فرهنگی محله سراب نیز بارز بوده است، بهطوری که طبیبان، جراحان، معلمان، روزنامهنویسان، کتابفروشان، محرران و خوشنویسان در این محله زندگی میکردند. همچنین، باغها، حمامها و تکیههای فراوانی در این محله وجود داشته و خانههای وقفی آن نیز بسیار بودهاند. در طول زمان، با توسعه خیابان ارگ (امام خمینی کنونی)، محله سراب به دو بخش شرقی و غربی تقسیم شد و با احداث خیابان و فلکه سعدی و خیابان دانشگاه، هویت یکپارچه این محله از بین رفت.
نوغان یکی از قدیمی ترین محله های مشهد
بدون شک در میان نام محله های قدیمی مشهد، میتوان نام محله نوغان را نیز قرار داد. این خیابان، که بازار اصلی محله محسوب میشود، به صورت شمالی جنوبی قرار داشته و در گذشته از دروازه نوغان تا چهار سوق و تقاطع کوچه سیاهان و محله نوغان امتداد داشته است. نوغان از محلههای قدیمی مشهد بوده و در طول تاریخ، بارها تغییرات و تحولات مختلفی را تجربه کرده است. از جمله ویژگیهای اجتماعی این محله، از خود گذشتگی زنان آن در زمان شهادت حضرت رضا (ع) است که مهریههای خود را به شوهرانشان بخشیدند تا بتوانند در تشییع پیکر حضرت رضا (ع) شرکت کنند. محله نوغان مشهد نه تنها به دلیل تاریخ کهن و رویدادهای مهمش مشهور است، بلکه دارای آثار و بناهای تاریخی قابل توجهی نیز میباشد. مسجد امام رضا (ع)، مسجد پل سنگی و مسجد محراب خان از جمله این آثار هستند. محله نوغان به عنوان یکی از اولین و قدیمیترین محلههای مشهد، نقش مهمی در تاریخ و فرهنگ این شهر ایفا کرده و امروز نیز ساکنان آن به دستاوردهای گذشتگان خود افتخار میکنند.
محله سرشور: محله تاریخی مشهد
محله سرشور، یکی از زیباترین بازسازیهای بافت تاریخی در مشهد است که با الهام از معماری سنتی ایرانی و با هدف احیای هویت تاریخی این شهر انجام شده است. این محله که زمانی یکی از محلههای قدیمی و پررونق مشهد بوده، اکنون با چهره ای نو و جذاب به روی گردشگران و زائران باز شده است. محله سرشور، همچون بسیاری از محلههای قدیمی مشهد، دارای قدمتی طولانی است. این محله در گذشته یکی از مراکز تجاری و مسکونی مهم شهر بوده و ساکنان آن عمدتاً از تجار، صرافان، زرگران و سایر مشاغل مرتبط با تجارت بودند. با گذشت زمان و تغییرات شهری، محله سرشور نیز دستخوش تغییرات زیادی شد. در سالهای اخیر، با هدف حفظ بافت تاریخی و هویت شهر مشهد، پروژه بازپیرایی محله سرشور آغاز شد. در این پروژه، با استفاده از معماری سنتی ایرانی و مصالح بومی، ساختمانهای قدیمی مرمت و بازسازی شدند و کوچهها و بازارچهها به سبک گذشته بازآرایی شدند.
عیدگاه: نگین تاریخی جنوب شرقی حرم رضوی
محله عیدگاه یکی از محلات قدیمی و تاریخی شهر مشهد است که در جنوبشرقی اماکن متبرکه رضوی و بخش مرکزی این شهر قرار دارد. شهر باستانی نوغان با قدمت دوهزارسالهاش، حدود ۱۲۰۰ سال است که با نام مشهد شناخته میشود و محله عیدگاه نیز از همین دورهها به عنوان یکی از بخشهای اصلی و مهم شهر مطرح بوده است. این محله در گذشته رونق بسیاری داشته و به عنوان زائرپذیرترین محله مشهد شناخته میشد. با وجود گسترش شهر و ایجاد مناطق مسکونی جدید، محله عیدگاه همچنان به واسطه نزدیکی به اماکن متبرکه رضوی اهمیت خود را حفظ کرده است. محله عیدگاه در محدودهای قرار دارد که از غرب و شمال غربی به محله سرشور و حرم مطهر، از شرق به حصارشهر، و از شمال به بالاخیابان و محله سرحوضان محدود میشده است. این محله دارای بافت تاریخی و اجتماعی متنوعی است و در آن اماکن و ابنیه تاریخی متعددی مانند آبانبارها، حمامها، مساجد و تکایای قدیمی وجود دارد. همچنین این محله از دیرباز مرکز تجارت و کسبوکار بوده و بازارهای مهمی را در خود جای داده است. در محله عیدگاه میتوان ردپای یهودیان قدیمی مشهد را نیز دید که در گذشته در این محله سکونت داشته و نقش مهمی در اقتصاد و تجارت محله ایفا کردهاند.
سخن پایانی
با وجود تغییرات گسترده در بافت شهر مشهد و ساخت و سازهای جدید، محلات قدیمی مشهد همچنان به عنوان میراث فرهنگی و تاریخی ارزشمند باقی ماندهاند. از محلههای قدیمی و اصیل بالا خیابان و پایین خیابان گرفته تا سراب، نوغان، سرشور و عیدگاه هر کدام با تاریخچه و ویژگیهای منحصر به فرد خود، نمایانگر بخشی از هویت و فرهنگ این شهر مقدس هستند. گشت و گذار در این محلهها، ما را به سفر در زمان و شناخت بیشتر از تاریخ مشهد دعوت میکند. در این سفر تاریخی، میتوان به تماشای بناهای قدیمی، مساجد، بازارچهها، و کوچههای باریک و پیچ در پیچ پرداخت و از حضور در دل تاریخ و فرهنگ این شهر لذت برد.
