شهر زیرزمینی سامن کجاست؟ تاریخچه، راز تدفین‌ها و راهنمای بازدید
زیر بخشی از بافت مسکونی شهر سامن در استان همدان، شبکه‌ای از اتاق‌ها و راهروها در دل سنگ گرانیت تراشیده شده است. این محوطه که به شهر زیرزمینی سامن یا دستکند سامن معروف است، در حدود ۱۵ کیلومتری ملایر قرار دارد. بقایای تدفین انسانی و سفال‌های دوره اسلامی نشان می‌دهند که مجموعه در دوره‌های مختلف مورد استفاده بوده است، اما زمان ساخت نخستین فضاها و کاربری اولیه آن‌ها همچنان موضوع پژوهش است.
فهرست مطالب
شهر زیرزمینی سامن کجاست و چطور به آن برسیم؟
آدرس کلی: استان همدان، شهرستان ملایر، شهر سامن، محوطه معماری دستکند زیرزمینی سامن. فاصله تقریبی مجموعه تا شهر ملایر در گزارش‌های پژوهشی ۱۵ کیلومتر ذکر شده است. نقطه شروع، مسیر انتخابی و محل ورودی می‌تواند مسافت عملی سفر را تغییر دهد.
اگر از ملایر حرکت می‌کنید، ابتدا شهر سامن را در مسیریاب انتخاب کنید و سپس نام «شهر زیرزمینی سامن» یا «دستکند سامن» را جست‌وجو کنید. چون محوطه زیر بخشی از شهر امروزی امتداد دارد، نقطه‌ای که در نقشه می‌بینید لزوماً همان ورودی فعال نیست. پیش از حرکت، نشانی ورودی مجاز را از اداره میراث فرهنگی ملایر یا شهرداری سامن بگیرید.
دستکند سامن چه زمانی کشف شد؟
بر پایه روایت منتشرشده از مدیر پایگاه ملی دستکندهای همدان، مجموعه در سال ۱۳۸۴ به‌طور اتفاقی شناسایی شد و پس از آماده‌سازی، کاوش رسمی در سال ۱۳۸۷ آغاز شد. پژوهش‌ها فقط به باز کردن راهروها محدود نبودند. شناسایی فضاها، پاک‌سازی، ثبت وضعیت اتاق‌ها و مستندسازی محل یافته‌ها هم بخشی از کار بود. چون بخش‌هایی از محوطه زیر معابر و ساختمان‌های امروزی قرار دارد، امکان دسترسی و کاوش در همه نقاط یکسان نیست.
معماری زیرزمینی سامن چگونه است؟
در معماری دستکند، فضا با برداشتن سنگ شکل می‌گیرد. دیوارها و سقف‌ها بخشی از بستر طبیعی‌اند و اتاق‌ها و راهروها با تراشیدن همان سنگ به وجود آمده‌اند. در پژوهش معماری سامن بیش از ۵۰ فضای دستکند گزارش شده که در بخش‌های بررسی‌شده، حدود ۲ تا ۸ متر زیر سطح زمین قرار دارند. سقف قوسی برخی فضاها از ویژگی‌هایی است که پژوهشگران ثبت کرده‌اند.
عدد ۵۰ به فضاهای گزارش‌شده در پژوهش اشاره دارد و تعداد بخش‌های قابل بازدید را مشخص نمی‌کند. برای درک معماری، به تغییر عرض راهرو، محل پیوند اتاق‌ها و شکل سقف توجه کنید. این جزئیات نشان می‌دهند چطور در دل یک توده سنگی، فضاهای جداگانه به هم متصل شده‌اند.
قدمت و کاربری سامن؛ اشکانی، آیینی یا پناهگاه؟
پژوهشگران با توجه به داده‌های باستان‌شناختی، ساخت مجموعه را احتمالاً به دوره اشکانی یا پیش از آن نسبت داده‌اند. تعیین زمان ساخت با تعیین زمان استفاده فرق دارد. برای نمونه، یک ظرف سفالی پیدا‌شده در اتاق می‌تواند سرنخی از حضور انسان در دوره ساخت یا استفاده بعدی باشد و برای نتیجه‌گیری باید محل کشف و دیگر داده‌ها هم بررسی شوند.
| مرحله یا دوره | تفسیر پژوهشی |
|---|---|
| آغاز مجموعه | کاربری آیینی در یکی از پژوهش‌ها به‌عنوان فرضیه مطرح شده است. |
| دوره اشکانی | یافته‌های تدفینی از استفاده بخشی از فضاها برای دفن انسان پشتیبانی می‌کنند. |
| دوره‌های اسلامی | یافته‌های سفالی از استفاده در دوره‌های بعد خبر می‌دهند. استفاده دفاعی یا پناهگاهی نیز در پژوهش‌ها مطرح شده است. |
عنوان «شهر زیرزمینی» نام رایج این جاذبه است. درباره اینکه همه فضاها چه زمانی و برای چه منظوری ساخته شده‌اند، هنوز پاسخ قطعی وجود ندارد. بنابراین بهتر است بین نام گردشگری محوطه و نتیجه پژوهش درباره نوع استفاده از آن تفاوت بگذاریم.
در شهر زیرزمینی سامن چه چیزهایی پیدا شده است؟
در گزارش چهار فصل پژوهش باستان‌شناسی، حدود ۶۰ مورد بقایای اسکلت انسانی ثبت شده است. پژوهش درباره تدفین‌ها می‌کوشد با توجه به جای قرار گرفتن بقایا و ارتباط آن‌ها با فضاهای معماری، چگونگی استفاده از مجموعه را روشن کند. این عدد مربوط به همان گزارش است و تعداد کل تدفین‌های احتمالی یا اشیای قابل مشاهده برای بازدیدکننده را نشان نمی‌دهد.
در کنار بقایای انسانی، سفال هم از یافته‌های مهم سامن است. پژوهشی جداگانه گونه‌های سفال دوره اسلامی را از نظر شیوه ساخت، شکل و تزئین بررسی کرده است. گزارش‌های معرفی محوطه از اشیایی مانند ظروف مسی و مهر عقیق هم نام برده‌اند. برای اینکه بدانید در زمان سفر کدام یافته‌ها نمایش داده می‌شوند، از مسئول محل سؤال کنید.
وضعیت بازدید، ساعت کاری و بلیت شهر زیرزمینی سامن
آخرین بررسی برای این مطلب: ۱۹ آبان ۱۴۰۵. در گزارش‌های مهر ۱۴۰۵ از برنامه بازدید هم‌زمان با هفته گردشگری خبر داده شده است. این گزارش‌ها امکان بازدید مناسبتی از بخش‌هایی از محوطه را مطرح می‌کنند. ساعت ثابت، برنامه روزانه و قیمت بلیت در منابع بررسی‌شده تأیید نشد. اگر سامن مقصد اصلی سفر شماست، همان روز از اداره میراث فرهنگی ملایر یا شهرداری سامن وضعیت را بپرسید.
- بپرسید آیا بازدید انفرادی ممکن است یا بازدید با هماهنگی قبلی و همراهی راهنما انجام می‌شود.
- ورودی فعال، آخرین زمان پذیرش، بهای بلیت و بخش‌های باز را پیش از حرکت مشخص کنید.
- اگر همراه کودک، سالمند یا فردی با محدودیت حرکتی هستید، درباره پله‌ها، عرض گذرگاه‌ها و امکانات دسترسی سؤال کنید.
- کفش با کفی مناسب بپوشید، در مسیر تعیین‌شده بمانید و مقررات عکاسی و دسترسی به اتاق‌ها را از راهنما بپرسید.
در کنار سامن، چه جاهایی از ملایر را ببینیم؟
اگر برای دیدن آثار تاریخی آمده‌اید، ارگ نوشیجان یا بازار تاریخی ملایر را هم در برنامه بگذارید. نوشیجان برای مقایسه با معماری زیرزمینی سامن انتخاب مناسبی است، چون در آن با یک مجموعه تاریخی روی تپه روبه‌رو می‌شوید. برای گردش خانوادگی نیز مجموعه جهان کوچک ملایر گزینه دیگری است. اگر بازدید سامن برای ساعت مشخصی تأیید شد، زمان آن را مبنای ترتیب برنامه قرار دهید.
سؤالات متداول درباره شهر زیرزمینی سامن
شهر زیرزمینی سامن در کدام استان است؟
این محوطه در استان همدان، شهرستان ملایر و زیر بخشی از بافت امروزی شهر سامن قرار دارد. فاصله گزارش‌شده تا شهر ملایر حدود ۱۵ کیلومتر است.
شهر زیرزمینی سامن چند سال قدمت دارد؟
سال دقیق ساخت معلوم نیست. یکی از پژوهش‌های باستان‌شناختی شکل‌گیری مجموعه را احتمالاً به دوره اشکانی یا پیش از آن نسبت می‌دهد. آثار دوره اسلامی نیز از استفاده بعدی خبر می‌دهند.
عمق شهر زیرزمینی سامن چقدر است؟
در پژوهش معماری سامن، فضاهای بررسی‌شده حدود ۲ تا ۸ متر پایین‌تر از سطح زمین گزارش شده‌اند. عمق همه اتاق‌ها یکسان نیست.
آیا می‌شود از شهر زیرزمینی سامن بازدید کرد؟
برای مهر ۱۴۰۵ گزارش‌هایی از برنامه مناسبتی بازدید وجود دارد. ساعت ثابت و برنامه روزانه تأیید نشده است. پیش از سفر، باز بودن محوطه و نیاز به هماهنگی را از مراجع محلی بپرسید.
آیا همه اتاق‌ها و بقایای کشف‌شده قابل دیدن‌اند؟
بخش قابل بازدید و یافته‌های در معرض نمایش به وضعیت محوطه و برنامه بازدید بستگی دارد. آمار کاوش تعداد فضاهای باز یا آثار نمایش‌داده‌شده را مشخص نمی‌کند.
