حکایت یکی از صُلَحایِ لبنان که مَقاماتِ او از گلستان سعدی به همراه تفسیر

بررسی حکایت نهم باب دوم گلستان سعدی درباره صالح لبنانی؛ داستانی عمیق از تفاوت «حال» و «مقام» عارف که نشان می‌دهد تجلی حق، همیشگی نیست و سالک میان آشکارگی و پوشیدگی در نوسان است. 📜

حکایت «یکی از صُلَحایِ لبنان که مَقاماتِ او در دیارِ عرب مذکور بود» از باب دوم گلستان سعدی (در اخلاق درویشان)، روایتی است کوتاه اما ژرف از نوسانِ احوال عرفانی و نقدِ نگاهِ سطحی به کرامتِ اولیا. در این حکایت، پارسایی لبنانی که کراماتش زبانزد خاص و عام است و روزگاری بر روی آب راه می‌رفته، در مسجد جامع دمشق پایش می‌لغزد و به حوض می‌افتد. یکی از یارانش با تعجب می‌پرسد که چگونه همان شیخ، امروز در اندکی آب نزدیک به غرق شدن بود. شیخ با استناد به حدیث نبوی «لی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل» پاسخ می‌دهد که آن «وقتِ» شهود، همیشگی نبوده است و پیامبر (ص) نیز گاهی در آن حالِ قرب و گاهی در زندگی عادی با همسرانش بود. سعدی در پایان، با عبارت «مشاهدة الابرار بین التجلی و الاستتار»، این حقیقت عرفانی را جمع‌بندی می‌کند که شهودِ نیکان، حالتی میان ظهور و پوشیدگی است. در این بخش، ضمن ارائهٔ متن کامل حکایت و نثر ساده آن، به بررسی لایه‌های پنهانِ این حکایت و نگاهِ انتقادیِ سعدی به کرامت‌محوری خواهیم پرداخت.

حکایت یکی از صُلَحایِ لبنان که مَقاماتِ او از گلستان سعدی به همراه تفسیر

حکایت

یکی از صُلَحایِ لبنان که مَقاماتِ او در دیارِ عرب مذکور بود و کرامات مشهور، به جامعِ دِمشق در آمد و بر کنار بِرکهٔ کَلّاسه طهارت همی‌ساخت؛ پایش بلغزید و به حوض در افتاد و به مشقّت از آن جایگه خلاص یافت.

چون از نماز بپرداختند یکی از اصحاب گفت: مرا مشکلی هست؛ اگر اجازتِ پرسیدن است.

گفت: آن چیست؟

گفت: یاد دارم که شیخ به روی دریایِ مغرب برفت و قدمش تر نشد، امروز چه حالت بود که در این قامتی آب از هلاک چیزی نماند؟!

شیخ اندر این فکرت فرو رفت و پس از تأمّلِ بسیار سر بر آورد و گفت: نشنیده‌ای که خواجهٔ عالم عَلَیْهِ السَّلامُ گفت: «لی مَعَ اللهِ وَقْتٌ لا یَسَعُنی فیهِ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لا نَبِیٌ مُرْسَلٌ». و نگفت «عَلَی الدَّوامِ»؟ وقتی چنین که فرمود، به جِبْرَئیل و میکائیل نپرداختی و دیگر وقت با حَفْصه و زینب در ساختی.

مُشاهَدَةُ الاَبْرارَ بَیْنَ التَّجَلّی وَ اْلاِسْتِتارِ.

می‌نمایند و می‌ربایند.

دیدار می‌نمایی و پرهیز می‌کنی

بازارِ خویش و آتشِ ما تیز می‌کنی

اُشاهِدُ مَنْ اَهْویٰ بِغَیْرِ وَسیلَةٍ

فَیَلْحَقُنی شَأْنٌ اَضلُّ طَریقاً

حکایت یکی را از بزرگان به محفلی‌اندر همی‌ستودند از گلستان سعدی به همراه تفسیر

تفسیر این حکایت و زبان ساده

تفسیر این حکایت و زبان ساده

یکی از پارسایان لبنان که مقاماتش در سرزمین عرب مشهور بود و کراماتش آشکار، به مسجد جامع دمشق آمد و در کنار برکه‌ی کلاسه (حوض مسجد) وضو می‌ساخت. پایش لیز خورد و در حوض افتاد و به سختی از آنجا رهایی یافت.

چون از نماز فارغ شدند، یکی از یاران گفت: «مرا مشکلی هست، اگر اجازه‌ی پرسیدن داری.»

شیخ گفت: «آن چیست؟»

گفت: «به یاد دارم که شیخ بر روی دریای مغرب (دریای مدیترانه) رفت و قدمش تر نشد. امروز چه حالتی بود که در این حوض کوچک، چیزی نمانده بود که هلاک شود؟!»

شیخ در این فکرت فرو رفت و پس از تأمل بسیار، سر برآورد و گفت: «نشنیده‌ای که خواجه‌ی عالم (پیامبر، علیه‌السلام) گفت: “لی مَعَ اللهِ وَقْتٌ لا یَسَعُنی فیهِ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لا نَبِیٌ مُرْسَلٌ” (مرا با خدا وقتی است که در آن، فرشته‌ی مقرب و پیامبر مرسل جای نمی‌گیرد). و نگفت “عَلَی الدَّوامِ” (بر همیشه)؟ وقتی چنین بود که فرمود، به جبرئیل و میکائیل نپرداختی (به آن‌ها توجهی نداشتی) و دیگر وقت (وقت عادی) با حفصه و زینب (همسران پیامبر) در ساختی (به زندگی عادی پرداختی).»

«مُشاهَدَةُ الاَبْرارَ بَیْنَ التَّجَلّی وَ الاِسْتِتارِ» (مشاهده‌ی نیکان، میان تجلی و پوشیدگی است). «می‌نمایند و می‌ربایند» (ظاهر می‌شوند و باز پنهان می‌گردند).

حکایت یاد دارم که در ایام طُفولیّت از گلستان سعدی به همراه تفسیر و بررسی

«دیدار می‌نمایی و پرهیز می‌کنی، 

بازار خویش و آتش ما تیز می‌کنی.» 

«اُشاهِدُ مَنْ اَهْویٰ بِغَیْرِ وَسیلَةٍ» (آن که دوستش دارم، بی‌واسطه مشاهده می‌کنم). «فَیَلْحَقُنی شَأْنٌ اَضلُّ طَریقاً» (پس مرا حالی فرا می‌گیرد که راه را گم می‌کنم).

 خلاصه داستان

پارسایی لبنانی که به کرامات مشهور بود، به مسجد جامع دمشق می‌آید و در حوض مسجد (برکه کلاسه) وضو می‌سازد. پایش لیز می‌خورد و در حوض می‌افتد و به سختی نجات می‌یابد. یکی از یارانش از او می‌پرسد که چرا با وجود کراماتی چون راه رفتن بر آب دریا، امروز در این حوض کوچک غرق می‌شود؟ شیخ پس از تأمل می‌گوید که این حالت، غیرعادی است و مربوط به وقتی است که انسان در حالت فنای کامل در خداست. در آن حالت، نه فرشته و نه پیامبر جای نمی‌گیرد. اما در حالت عادی، انسان با امور دنیوی (مانند همسران پیامبر) درگیر است. سپس به تفاوت میان تجلی و استتار (ظهور و پوشیدگی) اشاره می‌کند.

 شخصیت‌ها و نمادها

– پارسای لبنانی → نماد عارف و صاحب کرامت که در حالت‌های مختلف، رفتار متفاوت دارد.

– یار (پرسش‌کننده) → نماد کسی که از تفاوت رفتار عارف در حالت‌های مختلف حیرت می‌کند.

– دریای مغرب → نماد حالت فنای کامل و تجلی.

– حوض مسجد → نماد حالت عادی و استتار.

– جبرئیل و میکائیل → نماد فرشتگان مقرب که در حالت فنای کامل جای نمی‌گیرند.

– حفصه و زینب → نماد امور دنیوی و زندگی عادی.

 تحلیل عمیق‌تر

 ۱. تفاوت حالت‌های عارف

پارسا در دریای مغرب بر آب راه می‌رود، اما در حوض مسجد می‌افتد. این نشان می‌دهد که عارف در حالت‌های مختلف، رفتار متفاوت دارد. در حالت فنای کامل، کرامات ظاهر می‌شود و در حالت عادی، انسان مانند دیگران است.

 ۲. حدیث «لی مَعَ اللهِ وَقْتٌ»

پیامبر فرمود که با خدا وقتی دارد که در آن، فرشته‌ی مقرب و پیامبر مرسل جای نمی‌گیرد. این نشان می‌دهد که حالت فنای کامل، بسیار والا و نادر است.

 ۳. تجلی و استتار

مشاهده‌ی نیکان، میان تجلی (ظهور) و استتار (پوشیدگی) است. عارف گاهی ظاهر می‌شود و گاهی پنهان می‌گردد.

 ۴. نبود دائمی

آن حالت فنای کامل، دائمی نیست و در حالت عادی، انسان با امور دنیوی (مانند همسران پیامبر) درگیر است.

 ۵. مشاهده بی‌واسطه

عارف، معشوق را بی‌واسطه مشاهده می‌کند و در آن حالت، راه را گم می‌کند.

 خلاصه نهایی پیام (به زبان ساده)

این حکایت سعدی به ما می‌آموزد که:

۱. عارف در حالت‌های مختلف، رفتار متفاوت دارد؛ در حالت فنای کامل، کرامات ظاهر می‌شود و در حالت عادی، مانند دیگران است.

۲. حدیث «لی مَعَ اللهِ وَقْتٌ» نشان می‌دهد که حالت فنای کامل، بسیار والا و نادر است.

۳. مشاهده‌ی نیکان، میان تجلی و استتار است؛ عارف گاهی ظاهر می‌شود و گاهی پنهان می‌گردد.

۴. آن حالت فنای کامل، دائمی نیست و در حالت عادی، انسان با امور دنیوی درگیر است.

۵. عارف، معشوق را بی‌واسطه مشاهده می‌کند و در آن حالت، راه را گم می‌کند.

سعدی در این حکایت، با نگاهی عرفانی و عمیق، به ما یادآوری می‌کند که حالت‌های عارف، متفاوت و ناپایدار است و تنها در حالت فنای کامل، کرامات ظاهر می‌شود.

حکایت زاهدی مهمان پادشاهی بود از گلستان سعدی به همراه تفسیر و زبان ساده

امیرسالار کریمی صابر
نویسنده: امیرسالار کریمی صابر

امیرسالار، نویسنده ارشد تیم تحریریه. از ابتدا در کنار مدیر مجموعه، در شکل‌دهی به هویت محتوایی سایت نقش داشته‌ام. هر آنچه در حوزه‌های سینما، ادبیات، فلسفه، اشعار و جملات کوتاه می‌خوانید، حاصل نگاه و قلم من است. بیش از ۵ سال است که به عنوان یکی از سئوکاران مجموعه، استراتژی محتوایی و بهینه‌سازی فنی سایت را نیز پیش می‌برم؛ تا مطالب نه تنها از نظر عمق و معنا ارزش خواندن داشته باشند، بلکه در فضای وب هم دیده شوند و به دست مخاطبِ واقعی‌شان برسند. نگارش بیوگرافی‌ها و مقالات تخصصی سایت نیز بخش دیگری از کار من است؛ آثاری که در آنها همیشه کوشیده‌ام دانش فنی را با نگاهی انسانی و روایی درآمیزم. باور همیشگی‌ام این بوده که فیلم‌ها را باید از چشمِ کتاب دید، شعرها را با نگاهِ فلسفی خواند و جملات را بهانه‌ای برای مکث کردن دانست.