نگاهی بر زندگی عباس کیارستمی؛ از تولد تا سرطان و مرگ و معرفی آثار برجسته او
وقتی حرف از سینما و دنیای هنر میشود، نام کارگردان بزرگ ایرانی یعنی عباس کیارستمی همچون الماس میدرخشد. کارگردانی که برنده جایزه نخل طلا جشنوراه کن شد و افرادی همچون کوروساوا و مارتین اسکورسیزی از آثار او تعریف کردهاند. ما نیز در این بخش از سایت ادبی و هنری روزانه قصد دارین نگاهی کامل بر زندگی این کارگردان بزرگ ایرانی داشته باشیم.
فهرست موضوعات این مطلب
تولد و اوایل زندگی
عباس کیارستمی در سال 1319 در شهر تهران به دنیا آمد. او خانوادگی اهل روستای شمیرانات بود و از کودکی در منطقه شمال البرز به تحصیل پرداخت. عباس از کودکی به دنیای نقاشی علاقه داشت و تا سن هجده سالگی به صورت جدی به نقاشی پرداخت. او درنهایت موفق شد در یک تورنومنت درون شهری برنده جایزه شود. بعد از این جایزه او در دانشگاه تهران آغاز به تحصیل کرد.
کار به عنوان پلیس و تدوینگر
در دوران تحصیل کیارستمی به دنبال شغلی بود که بتواند از عهده هزینه زندگی برآید. از همین رو کیارستمی نخست به عنوان پلیس راهنمایی رانندگی شروع به کار کرد. بعد از مدتی در یک آتلیه عکاسی کار کرد و بعد از آن در استودیو فیلمسازی به عنوان تدوینگر تیتراژهای فیلم مشغول به کار شد.
طراحی پوستر و ساخت عنوانبندیِ فیلمهای قیصر و رضا موتوری ساختهٔ مسعود کیمیایی را او انجام داد. مدتی بعد به دعوت فیروز شیروانلو، که مسئولیت امور سینمایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را داشت به کانون رفت و در سال 1349 فیلم کوتاه نان و کوچه را ساخت.
فیلم کوتاه زنگ تفریح و آغاز فیلمسازی حرفهای
عباس کیارستمی در سال 1351 با ساخت فیلم یازده دقیقهای زنگ تفریح، شروع به فیلمسازی حرفهای کرد. به خلاف فیلم نخست از این فیلم استقبال چندانی نشد. منتقدان نیز این فیلم را نکوهش کردند. اما کیارستمی خود معتقد است که این فیلم راه جدیدی در سینما میگشاید، گر چه اعتراف میکند که قصه فیلم کمبودهایی دارد. با این همه این فیلم به نوعی آغاز سینمایی است که به آن سینمای کیارستمی میگویند.
مطلب مشابه: بهترین فیلم های عباس کیارستمی؛ لیست 16 فیلم برتر این کارگردان و داستان آنها
خانه دوست کجاست؟
کیا رستمی در قبل و بعد از انقلاب فیلمهای کوتاه و بلند زیادی ساخت. آثاری که شاید فروش نداشتند، اما نام او را به عنوان یک کارگردان تثبیت کردند. اما چندین سال بعد از انقلاب عباس کیارستمی تصمیم به ساخت فیلم “خانه دوست کجاست” گرفت. فیلمی که نام کیارستمی را در سطح بینالملل به شدت بر سر زبانها انداخت.
خانه دوست کجاست در فهرست 50 فیلمی که باید قبل از 14 سالگی دید از دید بنیاد فیلم بریتانیا قرار دارد. خانه دوست کجاست پلنگ برنزی جشنواره فیلم لوکارنو را در سال 1989 به دست آورد. نام فیلم برگرفته از شعری از سهراب سپهری است.
داستان این فیلم درباره یک بچهمدرسهای است که متوجه میشود که دفتر دوستش را به اشتباه برداشتهاست؛ بنابراین از خانه بیرون میرود تا او را پیدا کند و دفتر را به او پس دهد، اما راهی دشوار و دراز در پیش است و فرصتی اندک.
پسر بچه که در ده و روستای کناری زندگی میکند به بهانه خرید نان از خانه خارج میشود و تا غروب آن روز به دنبال خانه دوستش میگردد اما نمیتواند خانه را بیابد و غمگین به خانه خودشان برمیگردد؛ ولی تصمیم میگیرد تکالیف دوستش را برایش بنویسد تا مانع اخراج شدن او شود و صبح فردا دفتر را به او برساند.
طعم گیلاس و نخل طلایی جشنواره کن
سالها فیلمسازی برای کیارستمی وقتی جواب داد که او فیلم طعم گیلاس را ساخت. طعم گیلاس فیلم ایرانی در سبک مینیمالیستی به کارگردانی و نویسندگی عباس کیارستمی در سال 1376 است.
فیلم درباره مردی است که در حومه شهر تهران، با اتوموبیلش دنبال کسی میگردد که تقاضای پردردسر او را در ازای دریافت 200 هزار تومان پول انجام دهد. کیارستمی برای طعم گیلاس جایزه نخل طلا جشنواره فیلم کن 1997 را به دست آورد. این دستاورد یکی از مهمترین جوایز تاریخ سینما و هنر ایران است.
کیارستمی خود در مورد این فیلم گفت: تفاوت و شباهت کار ما کارگردانها با روانشناسان در این است که کارگردان، در سطح جامعه معضلات را میبیند و نقطهٔ درد را نشان میدهد ولی همانجا رها میکند و از اینجا بهبعد، حیطهٔ او نیست. این جامعهٔ روانپزشکی است که پس از تشخیص، به درمان درد هم میپردازد.
مطلب مشابه: اشعار عباس کیارستمی؛ مجموعه شعر کوتاه کارگردان فقید و معروف ایرانی
کپی برابر اصل یک فیلم اروپایی
افتخارات بسیار برای کیا رستمی باعث شد تا او دست به ساخت فیلمهای اروپایی بزند. رونوشت برابر اصل فیلمی به نویسندگی و کارگردانی عباس کیارستمی محصول سال 2010 است. فیلم پس از نمایش در جشنواره فیلم کن 2010 با برخوردهای متفاوتی همراه بود.
ژولیت بینوش برای بازی در این فیلم جایزه بهترین بازیگر نقش اول زن جشنواره فیلم کن 2010 را به خود اختصاص داد. عباس کیارستمی برای کارگردانی این فیلم در جشنواره فیلم کن 2010 یکی از نامزدهای جایزه نخل طلا بود. این فیلم مورد توجه اکثر منتقدان قرار گرفت.
آسوشیتدپرس بهعنوان یکی از بزرگترین سازمانهای رسانهای جهان همسو با بسیاری دیگر از رسانههای بینالمللی فهرستی از 10 اثر برتر سینمایی در یک دهه اخیر را منتشر کرد. این رسانه با جای دادن نام فیلم «کپی برابر اصل» را در این فهرست، آن را آغازگر جسور برای سینمای دهه اخیر خواند.
فیلم کلوزآپ معروفترین اثر او
نمای نزدیک یک نمونهٔ موفق از سینمای مستند و واقعگرایی است که خط داستانی مشخصی را براساس واقعیت دنبال میکند. این فیلم باعث شناخت بیشتر جامعه غرب از سبک عباس کیارستمی شد و مورد توجه منتقدان قرار گرفت.
داستان این فیلم درباره حسین سبزیان است، او بهدلیل شباهتش به محسن مخملباف خود را به خانوادهٔ آهنخواه بهعنوان محسن مخملباف معرفی میکند و به بهانهٔ ساختن فیلم به خانهٔ آنها راه مییابد. در روز اول مخملبافِ بدلی از مهرداد، پسر خانواده که به سینما علاقهمند است، میخواهد در فیلمی که او قصد ساختنش را دارد نقشی به عهده بگیرد و از خانهٔ آهنخواه به عنوان لوکیشن استفاده شود.
در روز دوم آنها به درخواست مخملباف بدلی صحنههای فیلم را تمرین میکنند. پدر خانواده که از همان آغاز به سبزیان مشکوک است، به کمک یکی از دوستانش، احمد رضا موید محسنی که آهنگساز تلویزیون است از طریق حسن فرازمند، خبرنگار مجله سروش، هویت سبزیان را برملا میکنند و روز سوم مخملباف بدلی را دستگیر و او را به دادگاه میکشانند.
در دادگاه پس از بررسی ماجرا و گرفتن تعهد از سبزیان و رضایت خانوادهٔ آهنخواه پرونده بسته میشود. روز آزادی سبزیان، محسن مخملباف به دیدار او میرود و هر دو، برای رفع کدورت، به خانهٔ ترنم میروند…
مطلب مشابه: سخنان ماندگار عباس کیارستمی (جملات زیبا از کارگردان فقید سینما)
زیر درختان زیتون
یکی دیگر از شاهکارهای کیارستمی زیر درختان زیتون است. نشریه نیویورکر در گزارشی 44 مورد از بهترین فیلمهایی را که در تاریخ 70 ساله برگزاری جشنواره کن معرفی شدهاند، فهرست کردهاست که در این میان نام زیر درختان زیتون به عنوان نماینده سینمای ایران نیز به چشم میخورد. همچنین نشریهٔ ایوژوارت فرانسه این فیلم را در فهرست 100 فیلمی که باید دیده شود قرار داد.
داستان این فیلم در روستای کوکر اتفاق میافتد، حسین به خواستگاریِ دختری بهنامِ طاهره میرود، ولی چون خانه ندارد به او پاسخِ منفی میدهند. همان شب زلزله تمامِ مردم روستا را بیخانمان میکند.
حسین در بیخانمانی خود را با همه یکسان میبیند و خوشحال هم هست. هفت روز میگذرد، در سرِ مزارِ «خدابیامرزها» حسین متوجه میشود طاهره و مادربزرگش زنده ماندهاند. گروهی برایِ ساختنِ فیلم به کوکر میآیند.
حسین با آنها کار میکند. گروه طاهره را برایِ بازی در نقشِ زن حسین انتخاب میکند. طاهره سرآخر راضی به بازی در کنار حسین میشود، ولی خارج از مکالماتِ اجباری مربوط به نقشش، کلمهای با حسین سخن نمیگوید.
سبک خاص فیلمسازی کیارستمی
در کتاب کیارستمی، سینمای شعر و تجدد که در اتریش منتشر شد به تحلیل یک شکل از سینما کیارستمی میپردازد. پیشینه تصویری کیارستمی در تکوین زیباییشناسی نقش عمده داشته و آن را از دقت بصری انباشته است.
کادربندی، پرسپکتیو، تأثیرات سایه روشن، پلانبندی سطح عکس یا تابلو و دقت در اجزای نما برای او اهمیتی وافر داشته است. او بعدها با نگاه ساده و بیپیرایه به جریان زندگی، به فرمهای متنوع و سبکی پیچیدهتر میرسد. در ترکیبی سنجیده از نماهای دور و پلانهای تودرتوی طولانی، سبکی فرامیروید که لحن شاعرانهٔ آن محسوس است، اما تحلیل آن چندان آسان نیست.
کارگاههای آموزشی
کیارستمی در سالهای آخرش کارگاههای آموزشیِ متعدّدی در شهرهای مختلفِ ایران، کلمبیا، انگلستان، فرانسه و اسپانیا برای هنرجویان برگزار کرد. او زمانی به فرانس پرس گفته بود: «هر سال در چهار یا پنج کارگاه که هر کدام ده روزی به طول میانجامد، شرکت میکنم و هر بار سعادت بزرگی برای من است.
بسیار مشتاق و بی تاب برای این کار هستم؛ چون همیشه علاقهمندم از زمان خود استفادهای کنم.» او اضافه کرده بود: «زمانی از خودم احساس رضایت دارم که به این جوانها بیاموزم و مطمئن هستم همان اندازه که به جوانان تدریس میکنم از آنها یادمیگیرم.»
زندگی شخصی
کیارستمی در 1357 با پروین امیرقلی ازدواج کرد اما این ازدواج درنهایت به جدایی انجامید. آنها از این ازدواج، صاحب دو پسر به نامهای احمد و بهمن شدند. فرزند دوم او بهمن کیارستمی در سال 1993 در سن 15 سالگی مدیر فیلمبرداری و کارگردان شد و فیلم مستند سفری به دیار مسافر را ساخت.
هماکنون پسر عباس یعنی بهمن به کار فیلمسازی مشغول است و تا به کنون فیلم و مستندهای بسیاری را روانه بازار کرده است.
مطلب مشابه: نگاهی بر زندگی داریوش مهرجویی کارگردان معروف؛ از مهاجرت تا به قتل رسیدن
سرطان و مرگ
در سال 95 اعلام شد که عباس کیارستمی به سرطان گوارش مبتلا شده است. این خبر را پسرش بهمن تایید کرده و گفت که پدرش سه عمل جراحی را پشت سر گذاشته است. اولین عمل، عمل جراحیِ درمانی بود. دومین عمل به دلیل خونریزی داخلی صورت گرفت و سومین عمل برای برداشتن کیسه صفرا و آخرین عمل به دلیل عفونتِ پیشرفته بود.
کیارستمی پس از دوره نقاهت در تهران برای ادامه درمان با آمبولانسِ هواییِ کمپانی ام کی 2 با هزینه تهیهکننده فیلم آخرش که ساخته نشد یعنی مارین کارمیتز، راهی فرانسه شد اما پس از چند روز به علت لخته شدنِ خون، سکته مغزی کرد و در پاریس درگذشت.
واکنشها به خبر مرگ کیارستمی
مرگِ کیارستمی با واکنشهای متعددی از سوی هنرمندان و سیاستمداران داخلی و خارجی و مطبوعات جهان مواجه شد. دویچه وله، تلگراف، نیویورک تایمز، یورو نیوز، آسوشیتد پرس، گاردین، الجزیره، هافپست، فرانس 24، سیانان، هالیوود ریپورتر، کوریره دلا سرا، لو موند، هاآرتص، یواسای تودی، دیلی تلگراف، ایندیپندنت، ورایتی، بیبیسی، لسآنجلس تایمز، دیلی میل، نیویورکر، اسکرین اینترنشنال و گلوب اند میل از جمله رسانه و نشریات معتبر جهان بودند که خبر درگذشت کیارستمی را تسلیت و سرتیتر خبر خود نمودند.
فرانسوا اولاند، رئیسجمهور فرانسه، در بیانیهای که کاخ الیزه منتشر کرد، به عباس کیارستمی ادای احترام کرد.
مارتین اسکورسیزی با نوشتن بیانیهای رسمی از این واقعه به عنوان «از دست رفتن هنرمندی نادر با دانشی ویژه» یاد کرد.
اسکورسیزی در بیانیهای که در هالیوود ریپورتر منتشر شد نوشت: «وقتی خبر مرگ عباس کیارستمی را شنیدم عمیقاً شوکه و غمگین شدم. او یکی از آن هنرمندان نادر با دانش ویژه از دنیا بود که اگر بخواهیم با کلمات ژان رنوآر بزرگ بگوییم: «واقعیت همیشه جادو میکند». برای من، این حرف بدنه کاری خارقالعاده کیارستمی را جمعبندی میکند. هر صحنه از طعم گیلاس یا خانه دوست کجاست؟ پر از زیبایی و سورپرایز است که با صبر و دقت ضبط شده است.
نظر بزرگان سینما درباره عباس کیارستمی
آکیرا کوروساوا: به نظرم فیلمهای این کارگردان ایرانی خارقالعاده هستند. کلمات نمیتوانند احساسات مرا بیان کنند. پیشنهاد میکنم فیلمهایش را ببینید و بعد متوجه میشوید چه میگویم. ساتیا جیت رای که درگذشت خیلی ناراحت شدم اما با دیدن فیلمهای کیارستمی خدا را شکر میکنم که جایگزینی برای او پیدا کردیم.
مارتین اسکورسیزی: یکی از برترین کارگردانهای تاریخ سینمای جهان، کیارستمی نماینده عالیترین سطح هنر در سینماست.
ورنر هرتسوک: کارگردان سرشناس آلمانی، فیلم خانه دوست کجاست؟ کیارستمی را یکی از پنج فیلم محبوب خود دانسته است.
لورا مالوی: کلوزآپ کیارستمی واقعیت را به سینما برمیگرداند، اما آن را سوژه توهم، نقاب و دوسویگی سینما میسازد.
دیوید بوردول: از میان فیلمهای دهه 90، فیلمی که بیشتر از همه عمیقاً تکانم داد و به لحاظ شکل و فرم، ماجراجویانه به نظرم آمد زیر درختان زیتون عباس کیارستمی بود.
ژان-لوک گدار: سینما با گریفیث آغاز میشود و با کیارستمی پایان مییابد.
فیلم ساختن یک نیاز درونی است
عباس کیارستمی در یک مصاحبه گفته است: واقعیت این است که این فیلم ساختن ها از بیقراری میآید. از نیاز درونی میآید. من هر دو سال یکبار فیلم میسازم ولی در را که قفل میکنم و میآیم به خانه، چندین ساعت بیکارم.
فکر میکنم این کار را خیلیها انجام میدهند. یعنی اگر شعر میخوانی، هایلایت میکنی و زیر جملهی خوبی که خواندهای یا یک مصرع خوبی که خواندهای، خط میکشی.
اما شاید من گناهم این باشد که دلم میخواهد بیشتر از بقیه لذتهایم را با بقیه تقسیم کنم و از این امکانی هم که دارم، استفاده کنم. چون من اینها را به دست آوردهام. کسی که مدال روی دوش من نگذاشته که یکشبه تبدیل بشوم به یک دریاسالار.
زحمت کشیدهام، ذره ذره. و حق هم دارم که استفاده کنم از این موقعیت. کسی خیلی سال پیش در ایتالیا به من گفت که عینک میخواهیم به نام تو بزنیم و درصد هم به تو میدهیم. آن موقع ترسیدم و گفتم این کار را نکن و من موافقت نمیکنم. ولی الان پشیمان شدم. حالا که میبینم اینجوری است، میگویم کاش که عینک را زده بودند. حالا که اینها را میگویند، کاش عینکی هم میزدند و پولی هم بابتش به من میدادند. هیچ بد نبود.
سخن پایانی
بسیار خرسندیم که تا پایان همراه سایت روزانه بودید. ما امروز و در مقاله فوق سعی کردیم تا درباره زندگی شخصی و حرفهای عباس کیارستمی بنویسیم تا شما عزیزان و طرفداران با زندگی این اسطوره سینما بیشتر از قبل آشنا شوید. در پایان امیدواریم که از خواندن این مقاله نهایت لذت را برده باشید.
مطلب مشابه: بیوگرافی اصغر فرهادی کارگردان معروف (درباره زندگی شخصی و آثار او)
مطلب مشابه: بهترین فیلمهای بهرام بیضایی؛ 11 فیلم برتر این کارگردان و داستان این فیلم ها
