روش صحیح خواندن فاتحه اموات؛ چند حمد و توحید بخوانیم؟
وقتی در مجلس ختم، سالگرد، شب جمعه یا کنار مزار از ما میخواهند «یک فاتحه بخوانید»، بسیاری از افراد دقیقاً نمیدانند چه چیزی باید بخوانند: آیا فقط سوره حمد کافی است؟ چند بار سوره توحید باید خوانده شود؟ «فاتحه معالصلوات» یعنی چه؟ آیا برای قرائت باید وضو داشت؟ و آیا یازده مرتبه «قل هو الله احد» همان فاتحه معمول مجلس ختم است؟ پاسخ درست این است که باید بین سوره فاتحه یا حمد، عرف فاتحهخوانی در مجالس و آداب زیارت اهل قبور تفاوت بگذاریم.
این مقاله برای بهروزرسانی صفحه فعلی روزانه درباره روش صحیح فاتحهخوانی تهیه شده است. برای جلوگیری از تکرار محتوایی، مجموعه پیامها و جملات آماده پنجشنبه یا شب جمعه در این صفحه تکرار نشدهاند؛ اگر هدفتان متن قابلارسال در شبکههای اجتماعی است، میتوانید به بخش متن فاتحه و صلوات برای اموات مراجعه کنید.
فهرست موضوعات این مطلب
اول یک نکته مهم: «فاتحه» دقیقاً چیست؟
واژه «فاتحه» در گفتوگوی روزمره ایرانیان دستکم در سه معنای متفاوت به کار میرود. اگر این سه معنا از هم جدا شوند، تقریباً همه ابهامها درباره روش خواندن فاتحه برای مرده برطرف میشود.
| اصطلاح | منظور چیست؟ | آیا تعداد ثابتی دارد؟ |
|---|---|---|
| سوره فاتحه | همان سوره حمد، نخستین سوره قرآن با هفت آیه | خود سوره یک بار از ابتدا تا پایان خوانده میشود. |
| فاتحهخوانی در مجلس ختم | قرائت قرآن به نیت متوفی؛ معمولاً حمد و گاهی توحید و صلوات | شکل عرفی خانوادهها متفاوت است و عدد واحد واجبی ندارد. |
| فاتحه معالصلوات | دعوت حاضران به خواندن فاتحه همراه با فرستادن صلوات | نام یک نماز یا دعای واجب با متن ثابت نیست. |
| آداب زیارت قبر | قرائتها و دعاهای مستحب کنار مزار | برای بعضی اعمال تعداد مشخص در منابع فقهی ذکر شده است. |
پس اگر کسی بگوید «برای شادی روح فلانی یک فاتحه بخوانید»، سادهترین و روشنترین کار این است که سوره حمد را با نیت اهدای ثواب قرائت کنید و برای متوفی طلب آمرزش نمایید. اضافه کردن سورههای دیگر کار نیکی است، اما نباید عرف مجلس را با یک حکم واجب اشتباه گرفت.
روش صحیح خواندن فاتحه برای اموات در مجلس ختم
برای فاتحهخوانی در مجلس ختم، چه در خانه، مسجد، حسینیه یا سالن مراسم، نیازی به تشریفات پیچیده نیست. اصلِ کار قرائت قرآن، دعا برای متوفی و اهدای ثواب است. بر اساس فقه شیعه، اهدای ثواب اعمال به مردگان جایز و مستحب دانسته شده است؛ بنابراین میتوانید پس از تلاوت، از خدا بخواهید پاداش آن را به روح فرد درگذشته یا گروهی از اموات برساند.
مرحله اول: نیت
نیت لازم نیست با صدای بلند یا با جمله عربی خاصی گفته شود. همین که در دل قصد کنید این قرائت را برای رضای خدا انجام میدهید و ثوابش را به روح متوفی هدیه میکنید، کافی است. اگر برای چند نفر یا همه اموات میخوانید، لازم نیست تکتک نامها را ذکر کنید.
مرحله دوم: خواندن سوره حمد
سوره حمد را از «بسم الله الرحمن الرحیم» تا «ولا الضالین» کامل و شمرده بخوانید. اگر تلفظ عربی برایتان دشوار است، بهتر است آهستهتر بخوانید و از روی متن صحیح کمک بگیرید. هدف، سرعت زیاد یا تمام کردن چند سوره در کمترین زمان نیست.
مرحله سوم: افزودن توحید یا صلوات در صورت تمایل
پس از حمد میتوانید سوره توحید بخوانید و صلوات بفرستید. در بعضی مجالس یک توحید و در برخی سه توحید مرسوم است. این تفاوت به معنای درست یا غلط بودن یکی از آنها نیست؛ عدد «سه» در اینجا بیشتر یک رسم رایج است، نه قاعدهای که همه موظف به رعایت آن باشند.
مرحله چهارم: اهدای ثواب و طلب مغفرت
در پایان، به فارسی یا عربی برای متوفی دعا کنید. اهدای ثواب نیازمند عبارت تشریفاتی خاصی نیست؛ حتی یک دعای ساده مانند «خدایا ثواب این تلاوت را به روح او برسان و او را بیامرز» مقصود را میرساند.
یک نسخه کوتاه و عملی برای وقتی در مجلس میگویند «فاتحه بخوانید»
اگر در مجلس ختم هستید و میخواهید بدون سردرگمی در کمتر از یکی دو دقیقه فاتحه بخوانید، این ترتیب ساده مناسب است:
- در دل نیت کنید ثواب قرائت برای روح متوفی باشد.
- یک مرتبه سوره حمد را کامل بخوانید.
- در صورت تمایل یک یا سه مرتبه سوره توحید بخوانید.
- یک صلوات بفرستید.
- برای آمرزش و رحمت متوفی دعا کنید.
اگر برگزارکننده مجلس ترتیب مشخصی اعلام کرده است، رعایت آن برای هماهنگی جمع مانعی ندارد؛ فقط بدانید که بسیاری از این ترتیبها عرفی هستند و نباید آنها را بهعنوان تنها روش شرعی معرفی کرد.
متن کامل سوره حمد برای فاتحه اموات
سوره فاتحه یا حمد هفت آیه دارد. متن زیر را میتوانید برای اهدای ثواب به روح متوفی بخوانید:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ
صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ
ترجمه روان سوره چنین است: به نام خداوند بخشنده مهربان؛ ستایش مخصوص خداوند، پروردگار جهانیان است؛ بخشنده و مهربان؛ مالک روز جزاست؛ تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میخواهیم؛ ما را به راه راست هدایت کن؛ راه کسانی که به آنان نعمت دادی، نه کسانی که مورد خشم قرار گرفتند و نه گمراهان.
فاتحه چند حمد و چند سوره توحید دارد؟
یکی از پرتکرارترین پرسشها این است که «فاتحه چند حمد و چند قل هوالله دارد؟» پاسخ دقیق این است که سوره فاتحه همان یک سوره حمد است و در ذات خود سوره توحید جزئی از آن نیست. وقتی مردم از «فاتحهخوانی برای مرده» صحبت میکنند، معمولاً یک بسته عرفی از حمد، توحید، صلوات و دعا را منظور دارند.
بنابراین عبارتهایی مانند «یک حمد و سه توحید» را بهتر است بهعنوان روش رایج در بعضی مجالس معرفی کنیم، نه تعریف شرعی خودِ فاتحه. از سوی دیگر، یازده مرتبه سوره توحید در منابع شیعی بهعنوان یکی از آداب زیارت اهل قبور ذکر شده است؛ پس عدد یازده به فضای زیارت قبر مربوط میشود و نباید با ترتیب معمول مجلس ختم مخلوط شود.
متن کامل سوره توحید برای اموات
اگر پس از حمد قصد دارید سوره توحید را نیز بخوانید، متن صحیح آن چنین است:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ
اللَّهُ الصَّمَدُ
لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ
وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ
معنای اجمالی سوره: بگو او خدای یگانه است؛ خداوند بینیاز است؛ نه زاده و نه زاده شده است؛ و هیچکس همتای او نیست.
«فاتحه معالصلوات» یعنی چه؟
در مراسم ترحیم زیاد شنیده میشود که مجری یا یکی از بستگان میگوید «برای شادی روح مرحوم، فاتحه معالصلوات». این عبارت یعنی از حاضران خواسته میشود فاتحه بخوانند و صلوات نیز بفرستند. «مع» در عربی به معنای «همراه با» است؛ بنابراین منظور، فاتحه همراه صلوات است.
این عبارت نام یک سوره یا نماز مستقل نیست و لزوماً یک متن واحد و واجب بعد از آن وجود ندارد. میتوانید پس از قرائت حمد بگویید:
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ
اگر دنبال متنها و پیامهای آماده با عبارت «فاتحه و صلوات» هستید، آن موضوع عمداً در صفحه حاضر تکرار نشده و مجموعه جداگانه متن فاتحه روز پنجشنبه و شب جمعه برای همین نیاز وجود دارد.
دعای کوتاه بعد از فاتحه برای مرده
بعد از قرائت قرآن، دعا برای رحمت و مغفرت متوفی از سادهترین و روشنترین کارهاست. لازم نیست حتماً دعایی بلند بخوانید. برای متوفی مرد میتوانید بگویید:
اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ
خدایا او را بیامرز و مورد رحمتت قرار ده.
و برای متوفی زن:
اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهَا وَارْحَمْهَا
خدایا او را بیامرز و مورد رحمتت قرار ده.
برای دعاهای بیشتر و طولانیتر، صفحه دعا برای میت و فوتشدگان مکمل این مطلب است و به همین دلیل متنهای طولانی دعا در اینجا دوباره تکرار نشدهاند.
دعای رایج «اللهم اغفر للمؤمنین و المؤمنات» در سر فاتحه
در بسیاری از مجالس ایرانی، پیش از درخواست فاتحه یا پس از آن دعایی برای همه مؤمنان و مسلمانان زنده و درگذشته خوانده میشود. این متن در فرهنگ مجالس ترحیم رایج است، اما خواندن آن شرط صحت فاتحه نیست. یکی از صورتهای مشهور آن چنین است:
اَللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ، الْأَحْيَاءِ مِنْهُمْ وَالْأَمْوَاتِ، وَتَابِعْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ بِالْخَيْرَاتِ، إِنَّكَ مُجِيبُ الدَّعَوَاتِ وَإِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.
بهتر است چنین متنهایی را بهعنوان «دعای رایج» معرفی کنیم و تا زمانی که منبع روایی دقیق در دست نداریم، آن را با قطعیت به پیامبر یا امامی نسبت ندهیم.
اهدای ثواب فاتحه به روح متوفی چگونه انجام میشود؟
در فقه شیعه، انجام عمل و سپس هدیه کردن ثواب آن به مردگان جایز و مستحب شمرده شده است. بنابراین بعد از خواندن حمد، توحید، صلوات یا هر تلاوت دیگری میتوانید در دل یا با زبان از خدا بخواهید پاداش آن را به روح فرد درگذشته برساند.
برای این کار هیچ جمله واجب و انحصاری وجود ندارد. یک عبارت ساده و روشن میتواند این باشد:
خدایا ثواب این قرائت را به روحِ این درگذشته و همه مؤمنان و مؤمنات هدیه میکنم؛ آنان را مشمول رحمت و آمرزش خود قرار ده.
اگر چند نفر مدنظر شما هستند، میتوانید ثواب را به همه آنان اهدا کنید و لازم نیست برای هر نفر دوباره کل سوره را بخوانید.
روش فاتحه خواندن کنار قبر و زیارت اهل قبور
کنار مزار، علاوه بر خواندن سوره حمد، در منابع فقهی شیعه آداب دیگری نیز برای زیارت اهل قبور ذکر شده است. در توضیحالمسائل جامع آیتالله سیستانی، از جمله اعمال مستحب این موارد آمده است: دست گذاشتن بر قبر در حال رو به قبله بودن، هفت مرتبه سوره قدر، یازده مرتبه سوره توحید، قرائت آیةالکرسی، سوره یس و سوره ملک و طلب رحمت و مغفرت برای اموات.
| عمل کنار مزار | تعداد/شیوه ذکرشده | نکته |
|---|---|---|
| سوره قدر | ۷ مرتبه | از آداب زیارت قبور ذکر شده است. |
| سوره توحید | ۱۱ مرتبه | با «یک یا سه توحید» عرفی مجلس ختم اشتباه نشود. |
| آیةالکرسی | قرائت شود | در منابع فقهی برای زیارت قبر ذکر شده است. |
| سوره یس | قرائت شود | بدون تعداد ثابت در این فهرست. |
| سوره ملک | قرائت شود | بدون تعداد ثابت در این فهرست. |
| طلب آمرزش | بدون عدد ثابت | با زبان خودتان نیز میتوانید دعا کنید. |
برای توضیح جداگانه درباره آیةالکرسی میتوانید مطلب فضیلت و متن آیةالکرسی را نیز بخوانید.
آیا پنجشنبه زمان خاصی برای فاتحه اموات است؟
در فرهنگ ایرانی پنجشنبه و شب جمعه با یاد اموات گره خورده است. از نظر منابع فقهی شیعه نیز زیارت قبور در روز دوشنبه و پنجشنبه، بهویژه عصر پنجشنبه، بیشتر سفارش شده است. با این حال، خواندن قرآن و دعا برای متوفی محدود به پنجشنبه نیست و در هر زمان میتوان ثواب عمل نیک را به او هدیه کرد.
این صفحه عمداً وارد مجموعه متنهای احساسی پنجشنبه نمیشود تا با مطالب ادبی روزانه همپوشانی نداشته باشد. اگر چنین متنهایی میخواهید، بخش متن شب جمعه برای اموات برای همین هدف تهیه شده است.
آیا برای خواندن فاتحه باید وضو داشته باشیم؟
برای صرف خواندن قرآن، وضو شرط صحت قرائت نیست؛ داشتن وضو برای تلاوت قرآن فضیلت و کمال بیشتری دارد. اما در فقه شیعه، لمس مستقیم خط عربی قرآن بدون وضو جایز نیست. بنابراین اگر از قرآن چاپی میخوانید و احتمال میدهید دستتان به خودِ حروف قرآن بخورد، وضو داشته باشید.
طبق توضیح دفتر آیتالله سیستانی، لمس آیات نمایشدادهشده روی صفحه موبایل و تبلت بدون وضو اشکال ندارد، زیرا تماس با خودِ خط بهصورت مستقیم انجام نمیشود. در نتیجه اگر در مجلس متن سوره را از گوشی میخوانید، از این جهت مشکل لمس خط قرآن مطرح نیست.
آیا میتوان فاتحه را از روی گوشی خواند؟
بله. خواندن متن قرآن از روی گوشی، تبلت یا رایانه برای کسی که سوره را از حفظ نیست راه مناسبی است. مهم این است که متن صحیح باشد و آیات با دقت خوانده شوند. بهتر است پیش از شروع، اعلانها و تماسها را بیصدا کنید تا وسط تلاوت تمرکزتان از بین نرود.
اگر عربی را خوب بلد نیستیم، ترجمه فارسی کافی است؟
ترجمه فارسی، معنای سوره را منتقل میکند و خواندن آن برای فهم و تدبر ارزشمند است؛ اما وقتی از «قرائت سوره حمد» یا «تلاوت قرآن» سخن میگوییم، مقصود خواندن متن عربی قرآن است. اگر در تلفظ مشکل دارید، بهجای کنار گذاشتن تلاوت، از متن اعرابگذاریشده یا صوت قاری معتبر کمک بگیرید و به مرور تلفظ را اصلاح کنید.
آیا لازم است نام متوفی را بعد از فاتحه بگوییم؟
ذکر نام متوفی برای اهدای ثواب الزامی نیست. نیت قلبی کفایت میکند. گفتن نام زمانی مفید است که در جمع میخواهید مشخص کنید فاتحه برای چه کسی خوانده میشود یا هنگام دعای پایانی میخواهید او را بهصورت مشخص یاد کنید.
میتوان یک فاتحه را برای چند متوفی خواند؟
بله. میتوانید یک تلاوت را انجام دهید و ثوابش را به چند نفر، همه اموات خانواده یا همه مؤمنان و مؤمنات اهدا کنید. این موضوع با اصل اهدای ثواب به صورت فردی یا گروهی سازگار است.
تفاوت فاتحه، نماز میت و نماز شب اول قبر
این سه موضوع کاملاً جدا هستند و نباید با هم اشتباه شوند. فاتحهخوانی یعنی قرائت قرآن و دعا به نیت متوفی. نماز میت یک عمل عبادی مخصوص پس از وفات و پیش از دفن است و شکل و احکام خاص خود را دارد. نماز لیلةالدفن یا نماز وحشت نیز نماز مستحبی ویژه شب اول دفن است و کیفیت مشخصی دارد.
برای جلوگیری از سنگین و تکراری شدن این مقاله، جزئیات دعاها و اعمال مختلف پس از فوت در مطلب جداگانه «دعا و اعمال برای میت» پوشش داده شده و در اینجا فقط تفاوت مفهومی آنها را توضیح دادهایم.
وقتی پشت تریبون میگوییم «برای شادی روح… فاتحه معالصلوات» چه بگوییم؟
اگر مجری مجلس ختم یا مراسم یادبود هستید، بهتر است عبارت کوتاه، محترمانه و بدون نسبت دادن مطالب نامطمئن به دین استفاده کنید. نمونه ساده:
برای شادی روح مرحوم/مرحومه و همه درگذشتگان، لطفاً سوره مبارکه حمد را قرائت فرمایید و با ذکر صلوات همراهی کنید.
در مجالس رسمیتر میتوانید نام فرد و بستگان درگذشته را ذکر کنید، اما از طولانی کردن مقدمه یا مجبور کردن حاضران به تعداد خاصی از سورهها خودداری کنید مگر اینکه رسم مشخص خانواده باشد.
اشتباهات رایج درباره فاتحه برای اموات
- تصور اینکه حتماً باید یک حمد و سه توحید خوانده شود: سه توحید در بعضی مجالس رایج است، اما عدد واجب و همگانی نیست.
- اشتباه گرفتن یازده توحید با فاتحه معمول مجلس: یازده توحید از آداب زیارت اهل قبور است.
- گفتن اینکه بدون وضو اصلاً نمیتوان قرآن خواند: وضو برای خودِ تلاوت شرط صحت نیست؛ لمس مستقیم خط قرآن حکم جداگانه دارد.
- نسبت دادن هر دعای رایج مجلس به پیامبر یا ائمه: اگر منبع دقیق نداریم، بهتر است بگوییم «دعای رایج».
- تبدیل رسم خانوادگی به حکم شرعی: ترتیب مجالس مختلف میتواند متفاوت باشد.
- خواندن بسیار سریع و نامفهوم: آرام و صحیح خواندن بهتر از زیاد خواندن بدون دقت است.
- فراموش کردن دعا برای متوفی: پس از قرائت، طلب مغفرت و رحمت را هم اضافه کنید.
- مخلوط کردن فاتحه با نماز میت یا نماز وحشت: اینها اعمال جداگانه با احکام متفاوتاند.
برای استوری، اعلامیه و یادبود اموات از کدام صفحه روزانه استفاده کنیم؟
برای جلوگیری از همپوشانی محتوایی، این صفحه فقط آموزش و احکام کاربردی فاتحهخوانی را پوشش میدهد. اگر دنبال متنهای احساسی برای یادبود هستید، صفحه متن یادبود اموات مناسبتر است؛ و اگر هدف شما جملات کوتاه «شادی روح» برای کپشن و استوری است، به مجموعه متن شادی روح اموات مراجعه کنید.
جمعبندی: سادهترین روش صحیح فاتحه برای مرده
اگر بخواهیم تمام این مطلب را در یک دستور ساده خلاصه کنیم: با نیت خیر و اهدای ثواب، سوره حمد را کامل بخوانید، در صورت تمایل سوره توحید و صلوات اضافه کنید و در پایان برای متوفی طلب رحمت و آمرزش نمایید. عدد سه برای توحید در بعضی مجالس یک رسم رایج است و نباید آن را الزام همگانی دانست؛ یازده توحید نیز مربوط به آداب زیارت اهل قبور است.
آنچه بیش از تعداد سورهها اهمیت دارد، صحیح خواندن قرآن، نیت خالص، احترام به مجلس و دعا برای درگذشته است. اگر خانواده یا برگزارکننده ترتیب خاصی دارد، میتوانید برای هماهنگی همان ترتیب را اجرا کنید، بدون اینکه آن را تنها شکل معتبر فاتحهخوانی بدانید.
سؤالات متداول درباره فاتحه اموات
فاتحه برای مرده چند حمد و چند توحید است؟
خودِ فاتحه همان یک بار سوره حمد است. خواندن یک یا سه سوره توحید پس از آن در بعضی مجالس رایج است، اما تعداد ثابت و واجب همگانی برای توحید وجود ندارد.
آیا یک حمد و سه قل هوالله روش صحیح فاتحه است؟
این ترتیب در بسیاری از خانوادهها و مجالس رایج است و میتوان آن را انجام داد، اما بهتر است آن را رسم رایج بدانیم نه تنها روش شرعی ممکن.
چرا کنار قبر یازده بار سوره توحید میخوانند؟
در آداب زیارت اهل قبور در منابع فقهی شیعه، خواندن یازده مرتبه سوره توحید از اعمال مستحب ذکر شده است.
فاتحه معالصلوات یعنی چه؟
یعنی فاتحه همراه با صلوات. این عبارت دعوتی رایج در مجالس ترحیم است و نام یک سوره یا نماز مستقل نیست.
آیا بدون وضو میتوان برای مرده فاتحه خواند؟
برای صرف قرائت قرآن وضو شرط صحت نیست؛ اما لمس مستقیم خط عربی قرآن بدون وضو جایز نیست. داشتن وضو برای تلاوت نیز فضیلت دارد.
آیا میتوان فاتحه را از روی گوشی خواند؟
بله. خواندن قرآن از روی گوشی یا تبلت اشکالی ندارد و برای کسی که سوره را از حفظ نیست راه مناسبی است.
بعد از فاتحه برای مرده چه بگوییم؟
میتوانید به سادگی از خدا طلب مغفرت و رحمت کنید؛ مثلاً برای مرد بگویید «اللهم اغفر له وارحمه» و برای زن «اللهم اغفر لها وارحمها».
آیا باید نام متوفی را هنگام فاتحه ذکر کنیم؟
خیر. نیت قلبی کافی است. ذکر نام فقط برای مشخص شدن شخص مورد نظر یا در دعای پایانی مفید است.
میتوان یک فاتحه را برای چند مرده خواند؟
بله. میتوانید ثواب یک قرائت را به چند نفر یا همه مؤمنان و مؤمنات درگذشته اهدا کنید.
آیا پنجشنبه تنها زمان مناسب برای فاتحه است؟
خیر. تلاوت قرآن و اهدای ثواب در هر زمان ممکن است؛ البته زیارت اهل قبور در پنجشنبه، بهویژه عصر پنجشنبه، بیشتر سفارش شده است.
آیا ترجمه فارسی سوره حمد جای قرائت عربی را میگیرد؟
ترجمه برای فهم معنا ارزشمند است، اما وقتی منظور تلاوت سوره حمد و قرائت قرآن است، متن عربی قرآن خوانده میشود.
فرق فاتحه با نماز وحشت چیست؟
فاتحهخوانی قرائت قرآن و دعا برای متوفی است؛ نماز وحشت یا لیلةالدفن نماز مستحبی ویژه شب اول دفن با کیفیت مشخص است.
