بهترین فیلم‌های جنگ ایران و عراق؛ ۳۲ فیلم ماندگار دفاع مقدس از باشو تا موقعیت مهدی

از میدان نبرد تا زندگی مادران، جانبازان و اسرا؛ سینمای جنگ ایران بسیار متنوع‌تر از چند فیلم اکشن است

جنگ ایران و عراق از مهم‌ترین موضوعات تاریخ سینمای پس از انقلاب بوده است. در چهار دهه گذشته، فیلمسازان ایرانی بارها به سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ برگشته‌اند؛ اما همه این آثار شبیه هم نیستند. بعضی فیلم‌ها مستقیماً در دل عملیات می‌گذرند، بعضی درباره اسارت و مفقودان‌اند، گروهی اثر جنگ را بر مادران و خانواده‌ها نشان می‌دهند و تعدادی نیز سال‌ها پس از پایان جنگ سراغ جانبازان و پیامدهای اجتماعی آن می‌روند.

مقاله‌ای که مبنای اولیه این فهرست بود با عنوان «۱۸ فیلم» منتشر شده، اما در متن خود عملاً ۲۰ فیلم را معرفی می‌کند. برای نسخه روزانه همان آثار مهم را حفظ کرده‌ایم، خطاها را اصلاح کرده‌ایم و ۱۲ فیلم مهم دیگر را افزوده‌ایم تا فهرست به ۳۲ فیلم برسد. آثاری مانند «درخت گردو»، «موقعیت مهدی»، «۲۳ نفر»، «مهاجر»، «دیده‌بان»، «سفر به چزابه»، «پرواز در شب»، «شماره ۱۰»، «پالایشگاه» و «آسمان غرب» جای خالی محسوسی در فهرست اولیه داشتند.

ترتیب این مقاله فقط بر اساس امتیاز IMDb نیست؛ چون امتیازها تغییر می‌کنند و برای بعضی فیلم‌های ایرانی تعداد رأی‌ها کم است. معیار انتخاب ترکیبی از اهمیت تاریخی، کیفیت سینمایی، اثرگذاری فرهنگی، تنوع زاویه دید و ارزش تماشا برای مخاطب امروز است.

برای مطالب بیشتر به صفحه سینما، فیلم و سریال روزانه سر بزنید. همچنین می‌توانید بهترین فیلم‌های آمریکایی و فیلم‌های عاشقانه ایرانی را هم ببینید.

انتخاب سریع؛ اگر وقت دیدن همه فیلم‌ها را ندارید

هشدار محتوایی: تعدادی از این آثار شامل صحنه‌های جنگ، بمباران، جراحت، مرگ، آثار حملات شیمیایی یا فشار روانی شدید هستند. برای کودکان و نوجوانان حساس بهتر است پیش از تماشا محتوای هر فیلم بررسی شود.

جدول کامل ۳۲ فیلم جنگ ایران و عراق در یک نگاه

برای مقایسه سریع، در جدول زیر ۳۲ فیلم مقاله را بر اساس سال، کارگردان و زاویه اصلی روایت کنار هم قرار داده‌ایم. این جدول نشان می‌دهد سینمای جنگ ایران فقط درباره عملیات نظامی نیست؛ بخش قابل توجهی از آثار مهم درباره خانواده، اسارت، جانبازی، آوارگی، حملات شیمیایی و زندگی پس از جنگ‌اند.

سینمای جنگ ایران چگونه از دهه ۶۰ تا امروز تغییر کرده است؟

فیلم‌های جنگی دهه ۱۳۶۰ اغلب در زمانی ساخته می‌شدند که خود جنگ هنوز ادامه داشت یا خاطره آن بسیار تازه بود. امکانات فنی محدودتر بود، اما نزدیکی زمانی فیلمسازان و عوامل به جبهه باعث می‌شد بسیاری از آثار نوعی حس مستند و بی‌واسطه داشته باشند. «پرواز در شب»، «دیده‌بان»، «عقاب‌ها»، «کانی مانگا» و «مهاجر» نمونه‌های مهم این دوره‌اند. موضوع اصلی در بسیاری از آن‌ها مأموریت، رفاقت، محاصره، شناسایی و مقاومت است.

در دهه ۱۳۷۰، سینمای جنگ بیش از گذشته به پیامدهای جنگ و پرسش‌های اخلاقی و اجتماعی نزدیک شد. حاتمی‌کیا با «از کرخه تا راین»، «بوی پیراهن یوسف» و بعد «آژانس شیشه‌ای» نشان داد که داستان جنگ می‌تواند سال‌ها پس از آخرین شلیک ادامه پیدا کند. کمال تبریزی نیز با «لیلی با من است» امکان استفاده از کمدی در فضای جبهه را به شکلی جدی و موفق تثبیت کرد. رسول ملاقلی‌پور در «سفر به چزابه» حتی خودِ بازنمایی جنگ در سینما را موضوع فیلم قرار داد.

دهه ۱۳۸۰ دوره گسترش ژانری بود. «دوئل» تولیدی بزرگ و اکشن بود، «روز سوم» سراغ مقاومت شهری رفت، «اتوبوس شب» نگاه انسانی به اسرا را برجسته کرد، «میم مثل مادر» پیامد شیمیایی جنگ را در دل خانواده دید و «گیلانه» زندگی فرساینده یک مادر و پسر جانباز را به تصویر کشید. در همین دهه «اخراجی‌ها» نیز ثابت کرد سینمای جنگ می‌تواند به یکی از پرفروش‌ترین گونه‌های سینمای عامه‌پسند تبدیل شود.

از دهه ۱۳۹۰ به بعد، کیفیت فنی بازسازی میدان نبرد جهش محسوسی پیدا کرد. «تنگه ابوقریب» از نمونه‌های شاخص این تغییر است و «ایستاده در غبار» با فرم شبه‌مستند مسیر دیگری را امتحان کرد. همزمان نقش زنان و خانواده‌ها پررنگ‌تر شد؛ «شیار ۱۴۳»، «ویلایی‌ها» و بعد «دسته دختران» نشان دادند که تاریخ جنگ بدون روایت مادران، همسران و زنان حاضر در مناطق جنگی ناقص است.

در سال‌های اخیر، زندگی‌نامه فرماندهان و شخصیت‌های واقعی نیز سهم بیشتری پیدا کرده است. «موقعیت مهدی»، «تک‌تیرانداز» و «آسمان غرب» هرکدام یک شخصیت تاریخی را محور قرار می‌دهند. از سوی دیگر «شماره ۱۰» به فرم تریلر اسارت و فرار نزدیک می‌شود و «پالایشگاه» نقش نیروهای غیررزمی و زیرساختی را برجسته می‌کند. این تنوع نشان می‌دهد سینمای دفاع مقدس هنوز ظرفیت موضوعی بسیار زیادی دارد.

مهم‌ترین فیلمسازان سینمای جنگ ایران چه کسانی هستند؟

اگر بخواهیم فقط یک نام را با سینمای جنگ پس از انقلاب پیوند بدهیم، ابراهیم حاتمی‌کیا مهم‌ترین گزینه است. از «دیده‌بان» و «مهاجر» تا «از کرخه تا راین»، «بوی پیراهن یوسف»، «آژانس شیشه‌ای» و «چ»، او در دوره‌های مختلف به جبهه، جانبازان، خانواده و مسائل سیاسی ـ اجتماعی پس از جنگ پرداخته است. تغییر موضوع فیلم‌هایش را می‌توان همزمان با تغییر نگاه جامعه به جنگ دنبال کرد.

رسول ملاقلی‌پور نیز از ستون‌های اصلی این سینماست. او در «پرواز در شب» به میدان نبرد نزدیک می‌شود، در «سفر به چزابه» مرز خاطره و سینما را به هم می‌ریزد و در «میم مثل مادر» پیامدهای جنگ شیمیایی را به زندگی خانوادگی می‌آورد. سینمای او معمولاً احساسی‌تر، خشن‌تر و شخصی‌تر از بسیاری از آثار رسمی این حوزه است.

در نسل‌های بعد، محمدحسین مهدویان با «ایستاده در غبار» و «درخت گردو» دو رویکرد کاملاً متفاوت را تجربه کرد؛ یکی زندگینامه‌ای با فرم آرشیوی و دیگری تراژدی غیرنظامیان سردشت. منیر قیدی با «ویلایی‌ها» و «دسته دختران» جایگاه زنان را از حاشیه به متن آورد و هادی حجازی‌فر با «موقعیت مهدی» یکی از موفق‌ترین زندگینامه‌های جنگی سال‌های اخیر را ساخت.

در کنار این نام‌ها باید از بهرام بیضایی یاد کرد که با «باشو، غریبه کوچک» اثری ضدجنگ و فراتر از قالب‌های متعارف ساخت؛ ساموئل خاچیکیان که با «عقاب‌ها» زبان سینمای حادثه‌ای را وارد جنگ کرد؛ احمدرضا درویش که «دوئل» را در مقیاسی بزرگ ساخت؛ و بهرام توکلی که با «تنگه ابوقریب» استاندارد فنی تازه‌ای برای بازسازی نبرد ارائه داد.

بهترین فیلم‌های جنگی برای تماشای خانوادگی کدام‌اند؟

برای تماشای خانوادگی باید به سن و حساسیت اعضای خانواده توجه کرد. «لیلی با من است» به دلیل لحن کمدی و خشونت کمتر نسبت به آثار خط مقدم، انتخاب آسان‌تری است. «باشو، غریبه کوچک» نیز اگرچه با بمباران و فقدان آغاز می‌شود، بیشتر درامی انسانی درباره آوارگی، پذیرش و خانواده است. «۲۳ نفر» برای نوجوانانی که به تاریخ معاصر علاقه دارند قابل توجه است، هرچند موضوع اسارت و فشار روانی دارد.

در مقابل، «تنگه ابوقریب»، «درخت گردو» و بعضی بخش‌های «روز سوم» از نظر صحنه‌های جراحت، مرگ و اضطراب جنگی سنگین‌ترند. «میم مثل مادر» و «شیار ۱۴۳» نیز ممکن است از نظر عاطفی برای مخاطب حساس بسیار تلخ باشند. بنابراین عبارت «فیلم خانوادگی» در این ژانر باید به معنی امکان گفت‌وگوی خانوادگی درباره موضوع باشد، نه اینکه همه آثار برای هر سن و روحیه‌ای مناسب باشند.

اگر فیلم‌های جنگی خارجی دوست دارید، از کدام آثار ایرانی شروع کنید؟

کسی که به فیلم‌های میدان نبرد و واقع‌گرایی فیزیکی علاقه دارد، بهتر است با «تنگه ابوقریب» شروع کند. اگر فیلم‌های زندگینامه‌ای جنگی را می‌پسندد، «موقعیت مهدی» و «ایستاده در غبار» انتخاب‌های مناسبی هستند. طرفداران فیلم‌های اسارت و فرار می‌توانند «شماره ۱۰» و «۲۳ نفر» را امتحان کنند و کسانی که آثار ضدجنگ و انسانی را ترجیح می‌دهند، «باشو، غریبه کوچک» و «اتوبوس شب» را در اولویت بگذارند.

برای مخاطبی که بیشتر درام اجتماعی می‌بیند تا اکشن، «آژانس شیشه‌ای» و «گیلانه» دروازه‌های بسیار خوبی‌اند. هر دو فیلم بدون نیاز به علاقه قبلی به سینمای جنگ، قصه و شخصیت‌هایی دارند که می‌توانند مستقل از زمینه تاریخی نیز مخاطب را درگیر کنند. برای فهرست‌های سینمایی بیشتر می‌توانید بهترین فیلم‌های IMDb را در روزانه ببینید.

1. باشو، غریبه کوچک

• سال: ساخته میانه دهه ۱۳۶۰؛ اکران ۱۳۶۸
• کارگردان: بهرام بیضایی
• بازیگران شاخص: سوسن تسلیمی، عدنان عفراویان، پرویز پورحسینی
• نوع روایت: آوارگی، هویت و نگاه ضدجنگ

باشو پس از بمباران جنوب و از دست دادن خانواده‌اش، ناخواسته به شمال ایران می‌رسد؛ جایی که زبان، طبیعت و فرهنگ برای او ناآشناست. نایی، زن گیلکی‌ای که با فرزندانش زندگی می‌کند، به تدریج او را می‌پذیرد و رابطه‌ای شکل می‌گیرد که فیلم را از یک روایت صرفاً جنگی فراتر می‌برد. بیضایی به جای تمرکز بر عملیات نظامی، اثر جنگ بر کودک، خانواده و مفهوم تعلق را نشان می‌دهد.

ارزش «باشو» در این است که جنگ را از زاویه غیرنظامی می‌بیند. تفاوت زبان عربی خوزستانی باشو با گیلکی نایی ابتدا مانع ارتباط است، اما همدلی از مرز زبان عبور می‌کند. فیلم درباره پذیرش دیگری و تعریف گسترده‌تری از هویت ایرانی است و به همین دلیل حتی برای مخاطبی که فیلم جنگی دوست ندارد، اثری ضروری محسوب می‌شود.

2. آژانس شیشه‌ای

• سال: ۱۳۷۶
• کارگردان: ابراهیم حاتمی‌کیا
• بازیگران شاخص: پرویز پرستویی، رضا کیانیان، حبیب رضایی، اصغر نقی‌زاده
• نوع روایت: جانبازان و شکاف جامعه پس از جنگ

«آژانس شیشه‌ای» در میدان نبرد نمی‌گذرد؛ موضوعش زمانی است که آتش‌بس آمده اما جنگ برای بعضی آدم‌ها هنوز تمام نشده است. عباس، جانباز جنگ، برای درمان فوری نیاز به سفر دارد و حاج کاظم، همرزم قدیمی او، وقتی مسیرهای عادی را ناکارآمد می‌بیند وارد موقعیتی بحرانی در یک آژانس مسافرتی می‌شود. این فضای بسته به صحنه تقابل نسل‌ها و دیدگاه‌های مختلف درباره جنگ تبدیل می‌شود.

فیلم از مهم‌ترین آثار اجتماعی سینمای دفاع مقدس است و سال درست تولید آن ۱۳۷۶ است، نه ۱۳۷۴ که در بعضی فهرست‌ها تکرار شده. بازی پرویز پرستویی و رضا کیانیان، دیالوگ‌نویسی و تنش اخلاقی فیلم هنوز هم قابل توجه است. برای درک اینکه سینمای جنگ چگونه از جبهه به جامعه پس از جنگ منتقل شد، «آژانس شیشه‌ای» یکی از بهترین نقطه‌های شروع است.

3. میم مثل مادر

• سال: ۱۳۸۵
• کارگردان: رسول ملاقلی‌پور
• بازیگران شاخص: گلشیفته فراهانی، حسین یاری، علی شادمان، جمشید هاشم‌پور
• نوع روایت: پیامدهای حملات شیمیایی و مادری

رسول ملاقلی‌پور در «میم مثل مادر» اثر جنگ را به سال‌ها بعد می‌برد. سپیده در دوران جنگ در معرض حملات شیمیایی قرار گرفته و اکنون در زندگی خانوادگی، مادرشدن و مراقبت از فرزندش با پیامدهای جسمی و روانی روبه‌روست. فیلم به جای عملیات و خاکریز، نشان می‌دهد چگونه جنگ می‌تواند در بدن و خانواده ادامه پیدا کند.

بار احساسی فیلم بسیار بالاست و رابطه مادر و کودک مرکز روایت را می‌سازد. «میم مثل مادر» برای مخاطبانی که درام خانوادگی را به اکشن جنگی ترجیح می‌دهند، انتخاب مناسبی است. همچنین در کنار «درخت گردو» و «از کرخه تا راین» یکی از سه فیلم مهم این فهرست برای فهم بازنمایی حملات شیمیایی و آثار طولانی‌مدت آن است.

4. لیلی با من است

• سال: ۱۳۷۴
• کارگردان: کمال تبریزی
• بازیگران شاخص: پرویز پرستویی، محمود عزیزی، شهره لرستانی، مهدی فقیه
• نوع روایت: کمدی جنگی

«لیلی با من است» نشان داد می‌توان درباره جبهه کمدی ساخت بدون اینکه اصل موقعیت جنگ بی‌اهمیت شود. صادق، فیلمبرداری ترسو و محتاط، برای دریافت وام و تکمیل خانه‌اش مجبور می‌شود همراه گروهی به منطقه جنگی برود. تمام برنامه او این است که از خط مقدم دور بماند، اما اتفاق‌ها مدام او را به همان جایی نزدیک‌تر می‌کنند که بیشترین ترس را از آن دارد.

طنز فیلم از تضاد شخصیت صادق با تصویر قهرمان کلاسیک جنگ شکل می‌گیرد. او از ابتدا شجاع و فداکار نیست و همین ویژگی، تغییر تدریجی‌اش را باورپذیر می‌کند. بازی پرویز پرستویی و فیلمنامه کمال تبریزی باعث شده فیلم بعد از سال‌ها همچنان یکی از بهترین کمدی‌های دفاع مقدس باشد.

5. از کرخه تا راین

• سال: ۱۳۷۱
• کارگردان: ابراهیم حاتمی‌کیا
• بازیگران شاخص: علی دهکردی، هما روستا، صادق صفایی
• نوع روایت: جانباز شیمیایی، مهاجرت و خانواده

سعید، جانباز شیمیایی، برای درمان به آلمان می‌رود و پس از سال‌ها با خواهرش که در آنجا زندگی می‌کند روبه‌رو می‌شود. درمان، خانواده، مهاجرت و بیماری در کنار هم قرار می‌گیرند و فیلم جنگ را از جغرافیای ایران به فضایی اروپایی می‌برد. این جابه‌جایی فرصتی است برای مقایسه دو سبک زندگی و دو تجربه متفاوت از وطن و جنگ.

«از کرخه تا راین» یکی از احساسی‌ترین فیلم‌های حاتمی‌کیا و از آثار ماندگار درباره جانبازان شیمیایی است. موسیقی، رابطه سعید با خواهر و خواهرزاده‌اش و مواجهه او با آینده‌ای نامطمئن، فیلم را از یک روایت ساده درمانی فراتر می‌برد. برای بسیاری از مخاطبان، این فیلم هنوز از نمادهای سینمای دفاع مقدس دهه ۷۰ است.

6. شیار ۱۴۳

• سال: ۱۳۹۲
• کارگردان: نرگس آبیار
• بازیگران شاخص: مریلا زارعی، مهران احمدی، گلاره عباسی، جواد عزتی
• نوع روایت: مادران مفقودالاثرها

الفت سال‌ها در انتظار خبری از پسر مفقودشده‌اش مانده است. جنگ در «شیار ۱۴۳» بیشتر از آنکه با اسلحه و عملیات دیده شود، در سکوت خانه و انتظار مادر حضور دارد. خبرهای ضدونقیض و امیدی که خاموش نمی‌شود، روایت را به یکی از عاطفی‌ترین فیلم‌های این حوزه تبدیل کرده است.

نرگس آبیار تجربه زنان و مادران را از حاشیه به مرکز می‌آورد. بازی مریلا زارعی ستون اصلی فیلم است و برای مخاطبانی که دنبال یک درام خانوادگی درباره هزینه‌های جنگ هستند، «شیار ۱۴۳» از بهترین انتخاب‌هاست. این فیلم را می‌توان کنار «گیلانه» و «ویلایی‌ها» دید تا سه شکل متفاوت از تجربه زنان در جنگ را مقایسه کرد.

7. ایستاده در غبار

• سال: ۱۳۹۴
• کارگردان: محمدحسین مهدویان
• بازیگران شاخص: هادی حجازی‌فر و گروهی از بازیگران
• نوع روایت: زندگینامه احمد متوسلیان با فرم شبه‌مستند

«ایستاده در غبار» زندگی احمد متوسلیان را با فرمی میان مستند و فیلم داستانی روایت می‌کند. استفاده از صداهای آرشیوی، قاب‌های شبیه تصاویر مستند و بازی‌های کنترل‌شده باعث می‌شود مخاطب حس کند بازسازی یک سند تاریخی را می‌بیند. فیلم بخش‌هایی از کردستان، جنگ ایران و عراق و در نهایت لبنان را پوشش می‌دهد.

این اثر کاملاً محدود به جنگ ایران و عراق نیست، اما بخش مهمی از هویت آن به تجربه فرماندهی متوسلیان در جنگ مربوط است. فیلم همچنین هادی حجازی‌فر را به شکلی جدی‌تر به سینما معرفی کرد و زبان شبه‌مستند محمدحسین مهدویان را تثبیت کرد. اگر به زندگینامه‌های جنگی علاقه دارید، دیدن آن کنار «موقعیت مهدی» بسیار جالب است.

8. گیلانه

• سال: ۱۳۸۳
• کارگردان: رخشان بنی‌اعتماد و محسن عبدالوهاب
• بازیگران شاخص: فاطمه معتمدآریا، بهرام رادان، باران کوثری، ژاله صامتی
• نوع روایت: مادر، جانباز و زندگی پس از جنگ

«گیلانه» یکی از بهترین فیلم‌ها برای فهم این نکته است که پایان جنگ لزوماً پایان رنج نیست. بخشی از فیلم در فضای جنگ و مهاجرت خانواده‌ها می‌گذرد و بخش دیگر سال‌ها بعد، زمانی که گیلانه از پسر جانباز و قطع‌نخاع خود مراقبت می‌کند. جنگ از جبهه به خانه آمده و در ساده‌ترین کارهای روزمره حضور دارد.

فاطمه معتمدآریا یکی از به‌یادماندنی‌ترین مادران سینمای ایران را خلق کرده است. فیلم از قهرمان‌سازی پرزرق‌وبرق دور می‌شود و خستگی، عشق، مراقبت و فرسایش را نشان می‌دهد. «گیلانه» همزمان یک فیلم جنگی، خانوادگی و اجتماعی است و برای مخاطبان سینمای واقع‌گرایانه یکی از بهترین گزینه‌های این فهرست به شمار می‌رود.

9. بوی پیراهن یوسف

• سال: ۱۳۷۴
• کارگردان: ابراهیم حاتمی‌کیا
• بازیگران شاخص: علی نصیریان، نیکی کریمی، جعفر دهقان، شیرین بینا
• نوع روایت: اسرا، مفقودان و انتظار

در «بوی پیراهن یوسف»، جنگ بیشتر در غیاب آدم‌ها حضور دارد. دایی غفور باور دارد پسرش یوسف هنوز زنده است و روزی برمی‌گردد. در کنار او زنی قرار می‌گیرد که برای یافتن برادر اسیرش آمده است. فیلم از این انتظار دوگانه، قصه‌ای درباره امید، انکار و زخم‌های باقی‌مانده می‌سازد.

بازی علی نصیریان وزن عاطفی فیلم را بالا می‌برد. این اثر در کنار «از کرخه تا راین» از مهم‌ترین فیلم‌های حاتمی‌کیا درباره پیامدهای جنگ است؛ فیلم‌هایی که کمتر به عملیات و بیشتر به کسانی می‌پردازند که باید با فقدان، اسارت و انتظار زندگی کنند.

10. اتوبوس شب

• سال: ۱۳۸۵
• کارگردان: کیومرث پوراحمد
• بازیگران شاخص: خسرو شکیبایی، محمدرضا فروتن، مهرداد صدیقیان، کوروش سلیمانی
• نوع روایت: اسرای عراقی و نگاه انسانی به دشمن

«اتوبوس شب» از یک مأموریت ساده، درامی انسانی می‌سازد. نوجوانی رزمنده باید گروهی از اسرای عراقی را با اتوبوس به پشت جبهه منتقل کند و در طول شب رابطه میان نگهبانان، راننده و اسرا از قالب ساده «خودی و دشمن» فاصله می‌گیرد. فضای سیاه‌وسفید و جاده‌ای فیلم، حس تلخ و متفاوتی ایجاد کرده است.

کیومرث پوراحمد به جای بزرگ کردن صحنه‌های نبرد، روی ترس، خستگی و انسانیت آدم‌هایی تمرکز می‌کند که در دو سوی جنگ قرار گرفته‌اند. حضور خسرو شکیبایی و ساختار کم‌اغراق فیلم باعث شده «اتوبوس شب» یکی از نمونه‌های مهم نگاه ضدجنگ و انسان‌محور در سینمای دفاع مقدس باشد.

11. تنگه ابوقریب

• سال: ۱۳۹۶
• کارگردان: بهرام توکلی
• بازیگران شاخص: جواد عزتی، امیر جدیدی، حمیدرضا آذرنگ، مهدی پاکدل
• نوع روایت: نبرد مستقیم و واقع‌گرایی میدانی

اگر از فیلم جنگی انتظار نبرد مستقیم، انفجار، آشفتگی میدان و حس حضور در خط مقدم دارید، «تنگه ابوقریب» یکی از بهترین نمونه‌های متأخر سینمای ایران است. داستان بر مقاومت نیروهای ایرانی در روزهای پایانی جنگ متمرکز است و به جای قهرمان‌سازی فردی، یک گروه را در دل موقعیتی فرساینده دنبال می‌کند.

طراحی صحنه، جلوه‌های میدانی، صدابرداری و دوربین پرتحرک تجربه‌ای فیزیکی از جنگ می‌سازند. فیلم برای کسانی مناسب است که می‌خواهند ببینند سینمای جنگ ایران با امکانات فنی جدید چگونه میدان نبرد را بازسازی کرده است. از نظر شدت صحنه‌ها نیز یکی از آثار سنگین‌تر فهرست محسوب می‌شود.

12. تک‌تیرانداز

• سال: ۱۳۹۹
• کارگردان: علی غفاری
• بازیگران شاخص: کامبیز دیرباز، علیرضا کمالی، امیر دلاوری
• نوع روایت: زندگینامه عبدالرسول زرین

«تک‌تیرانداز» با الهام از زندگی عبدالرسول زرین ساخته شده و بر مهارت، تمرکز و خطر دائمی مأموریت‌های تک‌تیراندازی تمرکز دارد. ساختار فیلم به آثار اکشن جنگی نزدیک‌تر است و برای مخاطبی که نبرد مستقیم و شخصیت محوری رزمی می‌خواهد، جذاب‌تر خواهد بود.

ارزش اصلی فیلم در بازسازی فضای عملیات و معرفی شخصیتی است که زندگی‌اش کمتر در سینمای جریان اصلی روایت شده بود. اگر «تنگه ابوقریب» را به خاطر فضای میدانی دوست دارید اما دنبال قهرمانی متمرکزتر هستید، «تک‌تیرانداز» گزینه مناسب‌تری است.

13. دوئل

• سال: ۱۳۸۲؛ اکران ۱۳۸۳
• کارگردان: احمدرضا درویش
• بازیگران شاخص: سعید راد، پژمان بازغی، کامبیز دیرباز، پریوش نظریه، هدیه تهرانی
• نوع روایت: اکشن جنگی و پیامدهای اسارت

«دوئل» از نظر مقیاس تولید یکی از جاه‌طلبانه‌ترین فیلم‌های جنگی ایران است. ماجرا با نبرد و گاوصندوقی در منطقه جنگی آغاز می‌شود و سپس به سال‌ها بعد و بازگشت زینال از اسارت پیوند می‌خورد. گذشته جنگی هنوز بر زندگی شخصیت‌ها سایه دارد و راز گاوصندوق دوباره همه را درگیر می‌کند.

احمدرضا درویش تلاش کرده سینمای جنگ را با اکشن، تعلیق و تولید فنی بزرگ ترکیب کند. طراحی صحنه، انفجارها، فیلمبرداری و صدای فیلم در زمان خود توجه زیادی جلب کردند. برای علاقه‌مندان به فیلم‌های جنگی پرهزینه و ماجراجویانه، «دوئل» هنوز یکی از نمونه‌های مهم سینمای ایران است.

14. روز سوم

• سال: ۱۳۸۵
• کارگردان: محمدحسین لطیفی
• بازیگران شاخص: باران کوثری، پوریا پورسرخ، حامد بهداد، برزو ارجمند
• نوع روایت: خرمشهر و مقاومت شهری

«روز سوم» از فیلم‌های مشهور درباره مقاومت خرمشهر است. داستان خواهر و برادری را دنبال می‌کند که در جریان محاصره شهر با موقعیتی دشوار روبه‌رو می‌شوند. سمیره به دلیل آسیب پا نمی‌تواند همراه دیگران شهر را ترک کند و رضا تلاش می‌کند او را از دست نیروهای عراقی دور نگه دارد.

فیلم از فضای محاصره برای ساختن تعلیق و درام خانوادگی استفاده می‌کند و همزمان تصویری از جنگ شهری ارائه می‌دهد؛ جنگی که کوچه، خانه و زندگی غیرنظامیان را مستقیم درگیر کرده است. دیدن «روز سوم» کنار «دسته دختران» دو برداشت متفاوت از مقاومت خرمشهر به دست می‌دهد.

15. چ

• سال: ۱۳۹۲
• کارگردان: ابراهیم حاتمی‌کیا
• بازیگران شاخص: فریبرز عرب‌نیا، بابک حمیدیان، مریلا زارعی، سعید راد
• نوع روایت: مصطفی چمران و وقایع پاوه

«چ» معمولاً در فهرست آثار دفاع مقدس قرار می‌گیرد، اما از نظر تاریخی باید دقیق بود: داستان اصلی آن درباره وقایع پاوه در سال ۱۳۵۸ است، یعنی پیش از آغاز رسمی جنگ ایران و عراق در شهریور ۱۳۵۹. فیلم دو روز از حضور مصطفی چمران در پاوه را بازسازی می‌کند و بر تلاش برای کنترل بحران تمرکز دارد.

دلیل حضور «چ» در این مقاله پیوند آن با تاریخ نظامی پس از انقلاب و سینمای دفاعی ایران است، نه اینکه مستقیماً نبرد با ارتش عراق را روایت کند. جلوه‌های میدانی، طراحی صحنه و بازی بابک حمیدیان از نقاط برجسته فیلم‌اند. این توضیح تاریخی باعث می‌شود فهرست دقیق‌تر از نمونه‌های رایج اینترنتی باشد.

16. آباجان

• سال: ۱۳۹۵
• کارگردان: هاتف علیمردانی
• بازیگران شاخص: فاطمه معتمدآریا، سعید آقاخانی، حمیدرضا آذرنگ، شبنم مقدمی
• نوع روایت: زندگی خانواده‌ها در دهه ۶۰

«آباجان» به جای سربازان، سراغ خانواده‌ای در زنجان و فضای اجتماعی دهه ۶۰ می‌رود. مادر خانواده همچنان چشم‌انتظار فرزند مفقودشده‌اش است و زندگی دیگر اعضای خانه نیز زیر سایه جنگ، کمبودها و اضطراب خبرهای جبهه قرار دارد.

فیلم برای کسانی جذاب‌تر است که می‌خواهند ببینند جنگ در شهرهایی دور از خط مقدم چگونه در زندگی روزمره حضور داشته است. بازی فاطمه معتمدآریا و جزئیات خانوادگی، «آباجان» را به درام اجتماعی نزدیک می‌کند و نشان می‌دهد تجربه جنگ فقط متعلق به شهرهای مرزی نبود.

17. ویلایی‌ها

• سال: ۱۳۹۵
• کارگردان: منیر قیدی
• بازیگران شاخص: ثریا قاسمی، طناز طباطبایی، پریناز ایزدیار، آناهیتا افشار
• نوع روایت: زنان و خانواده‌ها در پشت جبهه

«ویلایی‌ها» از مهم‌ترین آثار جنگ با محوریت زنان است. داستان در مجموعه خانه‌هایی نزدیک منطقه جنگی می‌گذرد؛ جایی که خانواده‌های رزمندگان و فرماندهان منتظر خبر هستند و همزمان بخشی از پشتیبانی زندگی جبهه را بر دوش می‌کشند.

فیلم نشان می‌دهد پشت جبهه الزاماً امن و دور از جنگ نبود. هر خودرو، تلفن یا خبر می‌تواند زندگی یک خانواده را تغییر دهد. منیر قیدی بعدها در «دسته دختران» زنان را مستقیم‌تر به میدان مقاومت خرمشهر برد؛ بنابراین دیدن این دو فیلم کنار هم تصویر کامل‌تری از نگاه او می‌دهد.

18. عقاب‌ها

• سال: ۱۳۶۳؛ اکران گسترده در میانه دهه ۶۰
• کارگردان: ساموئل خاچیکیان
• بازیگران شاخص: سعید راد، جمشید هاشم‌پور، رضا رویگری
• نوع روایت: هواپیمایی، تکاوری و اکشن کلاسیک

«عقاب‌ها» برای نسل زیادی از مخاطبان یکی از نخستین تصاویر بزرگ و ماجراجویانه از جنگ ایران و عراق در سینما بود. خلبانی ایرانی پس از مأموریت در خاک عراق هدف قرار می‌گیرد و سقوط می‌کند؛ سپس عملیات فرار و نجات در منطقه کردستان عراق آغاز می‌شود.

ساموئل خاچیکیان ساختار فیلم جنگی را با اکشن و تعقیب‌وگریز ترکیب کرد. فیلم از نظر امروز ممکن است در برخی جزئیات فنی قدیمی به نظر برسد، اما برای شناخت تاریخ سینمای جنگ و محبوبیت اکشن‌های دهه ۶۰ اثری کلیدی است. علاقه‌مندان به آثار هوایی جدیدتر می‌توانند پس از آن «آسمان غرب» را ببینند.

19. کانی مانگا

• سال: ۱۳۶۶
• کارگردان: سیف‌الله داد
• بازیگران شاخص: فرامرز قریبیان، عبدالرضا اکبری، رضا رویگری، کاظم افرندنیا
• نوع روایت: تکاوری و عملیات در کردستان

«کانی مانگا» از فیلم‌های حادثه‌ای و عملیات‌محور دهه ۶۰ است. ماجرا با سقوط هواپیمای عراقی و تلاش نیروهای ایرانی برای یافتن خلبان و مقابله با نیروهای مسلح منطقه شکل می‌گیرد. جغرافیای کوهستانی و عملیات زمینی، فیلم را از آثار خط مقدم جنوب متمایز می‌کند.

این فیلم سال‌ها در چرخه نمایش عمومی حضور داشت و برای مخاطبان قدیمی نامی آشناست. اگر هدف شما مرور تاریخ سینمای جنگ باشد، «کانی مانگا» در کنار «عقاب‌ها»، «پرواز در شب»، «مهاجر» و «دیده‌بان» زبان سینمای جنگ دهه ۶۰ را به‌خوبی نشان می‌دهد.

20. اخراجی‌ها

• سال: ۱۳۸۵
• کارگردان: مسعود ده‌نمکی
• بازیگران شاخص: کامبیز دیرباز، اکبر عبدی، امین حیایی، محمدرضا شریفی‌نیا
• نوع روایت: کمدی عامه‌پسند جنگی

«اخراجی‌ها» یکی از پربیننده‌ترین تجربه‌های کمدی جنگی سینمای ایران است. گروهی از جوانان محله که در ابتدا انگیزه‌ای شخصی و غیرقهرمانانه دارند، راهی جبهه می‌شوند و به تدریج در موقعیت‌های متفاوت جنگی قرار می‌گیرند. فیلم از تیپ‌های کمدی و بازیگران شناخته‌شده برای جذب مخاطب عام استفاده می‌کند.

ارزیابی منتقدان درباره کیفیت و نگاه فیلم یکدست نبوده، اما اثرگذاری فرهنگی و میزان دیده‌شدن آن قابل انکار نیست. اگر «لیلی با من است» را نمونه ظریف‌تر کمدی دفاع مقدس بدانیم، «اخراجی‌ها» نسخه‌ای بسیار عامه‌پسندتر و شلوغ‌تر از ورود شخصیت‌های غیرمتعارف به جبهه است.

21. درخت گردو

• سال: ۱۳۹۸
• کارگردان: محمدحسین مهدویان
• بازیگران شاخص: پیمان معادی، مینا ساداتی، مینو شریفی، مهران مدیری
• نوع روایت: بمباران شیمیایی سردشت

جای «درخت گردو» در فهرست نمونه اصلی خالی بود. فیلم بر فاجعه بمباران شیمیایی سردشت و زندگی قادر مولان‌پور تمرکز دارد و جنگ را از زاویه یک پدر غیرنظامی نشان می‌دهد که خانواده‌اش در معرض حمله شیمیایی قرار می‌گیرند. همین زاویه، فیلم را به یکی از تلخ‌ترین آثار جنگی سال‌های اخیر تبدیل کرده است.

پیمان معادی یکی از نقش‌های سنگین کارنامه‌اش را بازی می‌کند و فیلم از نمایش رنج جسمی و روانی قربانیان عقب نمی‌نشیند. محمدحسین مهدویان در جشنواره فجر برای این فیلم مورد توجه قرار گرفت. دیدن «درخت گردو» در کنار «میم مثل مادر» و «از کرخه تا راین» تصویر کامل‌تری از آثار شیمیایی جنگ می‌سازد.

22. موقعیت مهدی

• سال: ۱۴۰۰
• کارگردان: هادی حجازی‌فر
• بازیگران شاخص: هادی حجازی‌فر، ژیلا شاهی، وحید حجازی‌فر، روح‌الله زمانی
• نوع روایت: زندگی مهدی و حمید باکری

«موقعیت مهدی» زندگی مهدی باکری را در چند پرده روایت می‌کند و به جای ساختن تندیسی دست‌نیافتنی، او را در نسبت با همسر، خانواده، برادر و نیروهایش نشان می‌دهد. رفت‌وآمد میان خانه و میدان جنگ باعث شده اثر هم زندگینامه‌ای باشد و هم درام جنگی.

نخستین فیلم بلند هادی حجازی‌فر در چهلمین جشنواره فجر بسیار موفق بود و سیمرغ بهترین فیلم را به دست آورد. بازسازی عملیات‌ها، موسیقی، صدا و سادگی اجراها به فیلم هویتی متفاوت داده‌اند. اگر فقط یک فیلم از نسل جدید سینمای دفاع مقدس بخواهید، «موقعیت مهدی» از اصلی‌ترین پیشنهادهای این مقاله است.

23. ۲۳ نفر

• سال: ۱۳۹۷
• کارگردان: مهدی جعفری
• بازیگران شاخص: گروهی از بازیگران نوجوان و بزرگسال
• نوع روایت: اسارت نوجوانان ایرانی

«۲۳ نفر» بر اساس ماجرای واقعی گروهی از رزمندگان نوجوان ایرانی ساخته شده که در سال ۱۳۶۱ به اسارت نیروهای عراقی درآمدند. سن پایین اسرا و تلاش حکومت عراق برای استفاده تبلیغاتی از آن‌ها، هسته اصلی درام را شکل می‌دهد.

فیلم بیشتر از عملیات نظامی، درباره مقاومت روانی نوجوانانی است که ناگهان از جبهه به فضای بسته اسارتگاه منتقل شده‌اند. همین موضوع آن را برای نوجوانان و خانواده‌هایی که می‌خواهند با بخشی متفاوت از تاریخ جنگ آشنا شوند، قابل توجه می‌کند. از نظر موضوع، دیدن آن در کنار «شماره ۱۰» و «اتوبوس شب» پیشنهاد می‌شود.

24. دسته دختران

• سال: ۱۴۰۰
• کارگردان: منیر قیدی
• بازیگران شاخص: نیکی کریمی، پانته‌آ پناهی‌ها، فرشته حسینی، هدی زین‌العابدین
• نوع روایت: مقاومت زنان در خرمشهر

«دسته دختران» بر مقاومت زنان در روزهای ابتدایی جنگ و نبردهای خرمشهر تمرکز دارد. برخلاف «ویلایی‌ها» که زنان را بیشتر در پشت جبهه دنبال می‌کرد، این فیلم آن‌ها را مستقیم وارد فضای مقاومت شهری می‌کند. داستان با الهام آزاد از روایت‌های واقعی مقاومت خرمشهر ساخته شده است.

فیلم از نظر فیلمنامه واکنش‌های متفاوتی گرفت، اما اهمیت موضوعی آن قابل چشم‌پوشی نیست. سینمای جنگ ایران سال‌ها نقش مستقیم زنان در دفاع شهری را کمتر به تصویر کشیده بود و «دسته دختران» تلاش می‌کند همین خلأ را پر کند. تماشای آن کنار «روز سوم» تصویر متفاوتی از خرمشهر می‌دهد.

25. مهاجر

• سال: ۱۳۶۸
• کارگردان: ابراهیم حاتمی‌کیا
• بازیگران شاخص: گروهی از بازیگران جوان
• نوع روایت: شناسایی هوایی و فناوری در جنگ

«مهاجر» از آثار مهم نخستین دوره کاری ابراهیم حاتمی‌کیاست و به عملیات شناسایی با هواپیمای بدون سرنشین می‌پردازد. دو رزمنده جوان برای هدایت وسیله شناسایی به موقعیتی خطرناک وارد می‌شوند و فیلم از این مأموریت روایتی درباره مسئولیت، رفاقت و فداکاری می‌سازد.

این فیلم برای امروز جذابیت تاریخی دیگری هم دارد: پرداختن به پهپاد و شناسایی هوایی در زمانی که چنین فناوری‌ای برای مخاطب عمومی چندان آشنا نبود. «مهاجر» در کنار «دیده‌بان» زبان بصری و فکری حاتمی‌کیا را پیش از آثار مشهور دهه ۷۰ نشان می‌دهد.

26. دیده‌بان

• سال: ۱۳۶۷
• کارگردان: ابراهیم حاتمی‌کیا
• بازیگران شاخص: مهرداد سلیمانی، علیرضا حیدری و دیگران
• نوع روایت: خط مقدم و هدایت آتش

در «دیده‌بان»، ارتباط یک خط دفاعی با نیروهای خودی قطع شده و برای هدایت آتش و جلوگیری از سقوط موقعیت، دیده‌بانی باید خود را از مسیری زیر آتش به نقطه مورد نظر برساند. داستان ساده است اما فیلم از همین مسیر، تجربه‌ای فشرده و نزدیک به روحیات رزمندگان می‌سازد.

«دیده‌بان» از فیلم‌های کلیدی برای شناخت سینمای جنگ دهه ۶۰ است؛ دوره‌ای که بسیاری از فیلمسازان تجربه نزدیک‌تری از فضای جبهه داشتند و تولیدها با امکانات محدودتر اما حس مستندتری انجام می‌شد. این اثر یکی از فیلم‌های مهم اولیه حاتمی‌کیا و مکمل خوبی برای «مهاجر» است.

27. سفر به چزابه

• سال: ۱۳۷۴
• کارگردان: رسول ملاقلی‌پور
• بازیگران شاخص: مسعود کرامتی، فرهاد اصلانی، حبیب دهقان‌نسب، سیامک انصاری
• نوع روایت: حافظه جنگ و مرز واقعیت و سینما

«سفر به چزابه» ایده‌ای متفاوت دارد: فیلمسازی که در حال ساخت اثری جنگی است، همراه آهنگسازش ناگهان از فضای بازسازی‌شده سینما به میدان واقعی جنگ و چزابه منتقل می‌شود. گذشته و حال در هم می‌روند و شخصیت‌ها با آدم‌هایی روبه‌رو می‌شوند که قرار بود فقط موضوع یک فیلم باشند.

رسول ملاقلی‌پور از این ایده برای پرسیدن درباره حافظه، بازسازی و فاصله میان «دیدن فیلم جنگی» و «بودن در جنگ» استفاده می‌کند. برای مخاطبی که دنبال اثری متفاوت از ساختار خطی معمول است، «سفر به چزابه» یکی از ضروری‌ترین فیلم‌های این فهرست است.

28. پرواز در شب

• سال: ۱۳۶۵
• کارگردان: رسول ملاقلی‌پور
• بازیگران شاخص: فرج‌الله سلحشور، جعفر دهقان، سیدجواد هاشمی و دیگران
• نوع روایت: محاصره و عملیات نجات

«پرواز در شب» از آثار کلاسیک سینمای جنگ دهه ۶۰ است. یک گردان ایرانی در محاصره قرار می‌گیرد و ارتباطش با قرارگاه قطع می‌شود. گروهی کوچک باید از میان آتش دشمن عبور کند تا درخواست کمک را به نیروهای خودی برساند و نیروهای داخل محاصره نیز با فشار دشمن و کمبود آب روبه‌رو هستند.

فیلم در پنجمین جشنواره فجر مورد توجه قرار گرفت و برای رسول ملاقلی‌پور جایگاهی مهم در سینمای جنگ ساخت. اگر می‌خواهید تفاوت زبان و امکانات فیلم‌های دهه ۶۰ را با «تنگه ابوقریب» مقایسه کنید، تماشای این دو پشت سر هم تجربه خوبی است.

29. هور در آتش

• سال: ۱۳۷۰
• کارگردان: عزیزالله حمیدنژاد
• بازیگران شاخص: مهدی فقیه و جمعی از بازیگران
• نوع روایت: رابطه پدر و پسر در جبهه

«هور در آتش» از آثار کمتر دیده‌شده اما ارزشمند جنگی است. بابا عقیل، مردی سالخورده که پشت جبهه خدمت می‌کند، برای دیدن رحمت راهی خط مقدم می‌شود و این سفر او را وارد فضای مستقیم نبرد می‌کند. حضور یک شخصیت مسن در میان نیروهای جوان، به فیلم کیفیتی عاطفی و متفاوت می‌دهد.

فضای هور و جغرافیای جنوب بخش مهمی از هویت فیلم است. «هور در آتش» برای کسانی که می‌خواهند از عناوین بسیار مشهور عبور کنند و به آثار جدی‌تر و کمتر تکرارشده سینمای دفاع مقدس برسند، انتخاب خوبی است.

30. شماره ۱۰

• سال: ۱۴۰۱
• کارگردان: حمید زرگرنژاد
• بازیگران شاخص: مجید صالحی، سیامک صفری، بهرنگ علوی، مهدی زمین‌پرداز
• نوع روایت: اسارت و فرار از اردوگاه

«شماره ۱۰» از فیلم‌های جدیدتر جنگی است که ساختاری نزدیک به تریلر فرار از زندان دارد. یک رزمنده ایرانی در ماه‌های پایانی جنگ اسیر و وارد اردوگاهی در عراق می‌شود؛ سپس تلاش برای فرار و زنده ماندن موتور اصلی روایت می‌شود.

بازی جدی مجید صالحی برای بسیاری از مخاطبان غافلگیرکننده بود و فیلم با تکیه بر تعلیق و فضای بسته، تجربه‌ای متفاوت از آثار خط مقدم ارائه می‌دهد. اگر «۲۳ نفر» را به خاطر موضوع اسارت دوست داشتید، «شماره ۱۰» انتخاب بعدی مناسبی است.

31. پالایشگاه

• سال: ۱۴۰۱؛ اکران ۱۴۰۲
• کارگردان: مهرداد خوشبخت
• بازیگران شاخص: نادر سلیمانی، امیررضا دلاوری، الهام نامی
• نوع روایت: آبادان و حفظ زیرساخت حیاتی

«پالایشگاه» زاویه‌ای کمتر دیده‌شده از جنگ را انتخاب می‌کند: کارکنان و نیروهایی که در آبادان تلاش می‌کنند چراغ یک زیرساخت حیاتی را در روزهای پرالتهاب روشن نگه دارند. فیلم یادآوری می‌کند دفاع فقط در خط مقدم اتفاق نمی‌افتاد و ادامه کار پالایشگاه، بیمارستان و دیگر مراکز نیز بخشی از مقاومت بود.

برای کامل‌تر شدن یک فهرست امروزی از فیلم‌های جنگ ایران و عراق، حضور چنین اثری ضروری است؛ چون دامنه روایت را از فرمانده و سرباز به مهندس، کارگر و نیروهای پشتیبانی گسترش می‌دهد و بخشی از تاریخ آبادان را از زاویه‌ای متفاوت نشان می‌دهد.

32. آسمان غرب

• سال: ۱۴۰۲
• کارگردان: محمد عسگری
• بازیگران شاخص: میلاد کی‌مرام، نادر فلاح، نسیم ادبی و دیگران
• نوع روایت: هوانیروز و علی‌اکبر شیرودی

«آسمان غرب» بخشی از روزهای آغازین جنگ را با تمرکز بر علی‌اکبر شیرودی و نیروهای هوانیروز روایت می‌کند. فیلم برای علاقه‌مندان به آثار هواپیمایی و هلیکوپتری جذاب است و از این نظر می‌تواند در کنار «عقاب‌ها» دیده شود، با این تفاوت که از امکانات فنی و جلوه‌های جدیدتری بهره می‌برد.

تمرکز بر هوانیروز و غرب کشور، جغرافیای فیلم را از بسیاری از آثار جنوب متفاوت می‌کند. برای کسی که می‌خواهد نمونه‌ای معاصر از سینمای عملیات‌محور را ببیند، «آسمان غرب» یکی از گزینه‌های تازه فهرست است.

کدام فیلم را اول ببینیم؟

اگر تاکنون فیلم دفاع مقدس زیادی ندیده‌اید، بهتر است با چند زاویه متفاوت شروع کنید. «تنگه ابوقریب» نماینده مناسبی برای نبرد مستقیم است؛ «آژانس شیشه‌ای» نشان می‌دهد جنگ بعد از آتش‌بس چگونه در جامعه ادامه پیدا می‌کند؛ «باشو غریبه کوچک» تجربه آوارگی و غیرنظامیان را نشان می‌دهد و «شیار ۱۴۳» یا «گیلانه» جنگ را از نگاه مادران و خانواده‌ها روایت می‌کنند.

برای مخاطب جوان‌تر، «موقعیت مهدی» از نظر ریتم، اجرا و کیفیت فنی شروع خوبی است. پس از آن می‌توان سراغ «دیده‌بان»، «مهاجر» و «پرواز در شب» رفت تا تغییر زبان سینمای جنگ طی چهار دهه بهتر دیده شود. کسانی که کمدی ترجیح می‌دهند بهتر است ابتدا «لیلی با من است» را ببینند و بعد سراغ «اخراجی‌ها» بروند.

اگر موضوع حملات شیمیایی مهم است، سه فیلم «درخت گردو»، «میم مثل مادر» و «از کرخه تا راین» را کنار هم ببینید؛ اولی بر قربانی غیرنظامی سردشت، دومی بر خانواده و نسل بعد و سومی بر جانباز شیمیایی و درمان خارج از کشور تمرکز دارد.

فیلم مستقیم جنگی با آثار پس از جنگ چه تفاوتی دارد؟

همه آثار این فهرست به یک معنا «جنگی» نیستند. «تنگه ابوقریب»، «پرواز در شب»، «دیده‌بان»، «عقاب‌ها» و «کانی مانگا» بخش عمده روایت خود را در میدان نبرد می‌گذرانند. در مقابل، «آژانس شیشه‌ای»، «گیلانه»، «بوی پیراهن یوسف» و بخش بزرگی از «از کرخه تا راین» درباره پس‌لرزه‌های جنگ‌اند.

این تفاوت مهم است، چون سینمای دفاع مقدس فقط ژانر اکشن نیست. جنگ می‌تواند در بدن یک جانباز، انتظار یک مادر، مهاجرت یک کودک، اردوگاه اسرا یا سکوت خانه‌ای سال‌ها بعد ادامه پیدا کند. بسیاری از ماندگارترین فیلم‌های این حوزه دقیقاً همان آثاری هستند که از نمایش صرف تانک و اسلحه عبور کرده‌اند.

چرا «چ» نیاز به توضیح تاریخی دارد؟

بسیاری از فهرست‌های اینترنتی «چ» را مستقیماً فیلم جنگ ایران و عراق معرفی می‌کنند، اما وقایع اصلی آن در پاوه و در سال ۱۳۵۸ اتفاق می‌افتند؛ یعنی حدود یک سال پیش از آغاز رسمی جنگ ایران و عراق در شهریور ۱۳۵۹. پس اگر تاریخی دقیق باشیم، «چ» فیلمی درباره یک بحران نظامی و سیاسی پیش از جنگ است، نه نبرد با ارتش عراق.

با این حال حذف کامل آن هم تصویر سینمای دفاعی ایران را ناقص می‌کند، چون شخصیت مصطفی چمران، نیروهای نظامی حاضر در فیلم و زبان تصویری حاتمی‌کیا پیوند مستقیمی با این جریان سینمایی دارند. راه درست، آوردن فیلم با توضیح تاریخی است نه برچسب اشتباه.

جمع‌بندی

اگر از میان این ۳۲ عنوان چند اثر واقعاً ضروری انتخاب کنیم، «باشو، غریبه کوچک»، «آژانس شیشه‌ای»، «از کرخه تا راین»، «لیلی با من است»، «گیلانه»، «شیار ۱۴۳»، «تنگه ابوقریب»، «درخت گردو» و «موقعیت مهدی» مجموعه‌ای متنوع و قوی می‌سازند. این فیلم‌ها آوارگی، جبهه، جانبازی، خانواده، کمدی، حمله شیمیایی و زندگینامه فرماندهان را پوشش می‌دهند.

برای مرور تاریخی سینمای جنگ نیز نباید آثار دهه ۶۰ مثل «عقاب‌ها»، «دیده‌بان»، «مهاجر»، «کانی مانگا» و «پرواز در شب» را نادیده گرفت. شاید زبان فنی آن‌ها با آثار جدید تفاوت داشته باشد، اما بدون دیدن این فیلم‌ها مسیر تحول سینمای دفاع مقدس روشن نمی‌شود.

سوالات متداول

پیشنهادات سئو برای انتشار در روزانه